01 Qańtar, 2018

Ynsap pen ysyrap

2931 retkórsetildi

Yqylymnan kele jatqan ynsap degen uǵym-túsinik bar. Bile bilgenge ynsaptyń maǵynasy óte tereń. Ár­bir izgilikti hám ımandy adamnyń ómir­lik muratynyń, adamshylyq qa­ǵı­dasynyń altyn arqaýy osy yn­sap dep bilgenimiz abzal. Ata qa­zaq: «Ynsapsyzda uıat bolmaıdy» dep beker aıtpaǵan. Hakim Abaı: «Yn­sap, uıat, tereń oı – Aqyl, zeınet, bilip qoı» dep qaı­yrǵan. Olaı bol­sa, adam boıyn­da­ǵy eń asyl qa­sı­et­terdiń qata­ryn­da da osy ynsap, yn­saptylyq turmaq.

Demek, ynsapsyz ımannan qalas. Ynsapsyzdyń yndyny jaman, toıymsyz, qomaǵaı keledi. Ynsap bolmaǵan jerde yrys pen bereke turaqtamaıdy. Ynsapsyzdar baılyqqa ǵana emes, ataq pen dańqqa, kúpsingen bos maqtanǵa da qumar. Osyndaı qýys keýdeler Abaı aıtatyn beker mal shashpaqqa, ysy­rapshylyqqa jol beredi.

Qazirgi dáý­lettilerdiń deni dúnıe-maldy by­laı­ǵy jurtqa men sondaımyn dep maqtanyp ataq shyǵarý úshin shashatyn ǵadet tapty. Sóıtip, ynsapsyzdyqtan ysyrapqorlyqty týyndatýda. «Attyǵa ilesemin dep jaıaýdyń tańy aıyrylypty» deıdi. Sol aıtpaqshy, osyndaı dańqoılyq pen daraqylyqtan shyǵynǵa batyp, qaryzǵa kirý qazirgi álemdik qarjy qıyndyǵynyń zamanynda «apam toıǵa barady, men de baramynnyń» kerimen dyrdýǵa ilesken kóp qazaqqa ońaı soǵyp otyrmaǵanyn da aıtý paryz.

Elimizde myń-mıllıondaǵan dollar aqsha nesheme túrli saltanattardy, as pen toıdy ótkizýge sýsha aǵyp, esh mán-maǵynasyz jumsalyp jatqany asa qynjylarlyq jaǵdaı. Osy keleńsiz áleýmettik qubylystyń aýqymy barǵan saıyn asqynyp barady. Ásirese, shen-shekpendiler, baıbatshalar, ataqty adamdar asta-tók saltanatty toılar ótkizýge qumar. Olardyń kózdegeni – dańq, izdegeni – baqtalastyq pen báseke. Sengen serkem dep júrgen bul adamdar jalpy kópshilikke parasattylyq, mádenıettilik pen únemshildik úlgisin kórsetýdiń ornyna, kerisinshe, jurtty jalǵan namysqa, kózsiz elirmege jetelep, jarǵa jyǵady. О́zderi toı-to­malaqtan basqa, qymbat kólikter, shet­elden jyljymaıtyn múlikter, han sa­raı­yndaı ǵımarat-úıler, taǵy basqa dú­nıe-múkámmal satyp alýǵa qap-qap aq­sha jumsaıdy.

Aqshaly azamattarymyzdyń basym kópshiliginiń oı óresi, aqyl-parasaty bes kúndik jalǵannyń arzanqol qyzyǵynan, ákáký-sákákýden, odan qaldy, toıshyl­dyq pen toǵysharlyqtan aspaı jatqany óki­nishti. Olar kergip sóıleıdi, ker­deń­dep júredi, qymbat kólik minedi, bi­raq ózderi yndyn men qulqynnyń qu­lyna aınalǵanyn, adamı turǵydan azyp-tozyp bara jatqanyn bilmeıdi. Bizdiń dáýletti otandastarymyzdyń «qaıyrymdylyǵy» ózinshe bir josyn: olar toı-saltanatyna, týǵan kúnderine áldebir Reseı juldyzyn kól-kósir aqsha tólep aldyrta salady, áıtpese súı­­ikti kóńildesine jeke úı syılap ji­ber­ý de túkke turmaıdy. Osyndaı oısyz ysyraptyń bári, aınalyp kelgen­de, qazaq mentalıtetiniń túpqazyq t­i­ni sa­nalatyn ynsaptyń álgindeı aǵaı­yn­darda azaıǵanyn, ıá bolmasa múldem joqtyǵyn kórsetedi.

Qazaq «Synyqtan basqanyń bári juǵady» dep tegin aıtpaǵan. Ashqursaq júrsek te, ıinimiz júdese de toıshyl ha­lyqpyz ǵoı, qazaqtyń toıy taýsylma­syn dep toıshyldyǵymyzǵa shań jý­ytpaımyz. Iá, qazaqtyń toıshyl ha­lyq ekeni ras. Biraq burynǵy toılar oıshyl toılar bolatyn. Ol toılardyń sáni men saltanaty salt-dástúrimizben sa­baqtasyp, bos dabyra men dańǵazaǵa jol berilmeıtin.

Búginde bizge, ásirese, úılený hám mereı toılarynyń taǵylymy men tartym­dy­lyǵy azaıyp bara jatqandaı kórinedi. Qa­zaqtyń ádemi toıshyldyǵy men áıbát qonaqjaılyǵy ásire toıshyldyq pen ásire qonaqjaılyqqa aınalyp bara jatqan syńaıly.

Bul neden kórinedi? Shamamyz kel­sin-kelmesin tyrashtanyp, taǵy da jal­ǵan namysqa shaýyp, asta-tók toı ja­saý­ǵa daıyn turamyz. Kórpege qaraı kó­silmeı, ol úshin bankten mıllıondap nesıe alamyz. Qara jolynan shań bur­qy­raǵan aýyldardyń ózine kúıeý men qa­lyńdyqty jalǵa alǵan lımýzındatyp kirgizetin boldyq. Osyndaı rásýalaný ózin aqtasa jarapty-aý. Mıllıondap alǵan nesıeniń ústeme paıyzynan da qutylmaı jatyp álgi aq nekeniń arasyna saıtan kirip, jas jubaılardyń ajyrasqanyn estý qandaı aýyr, netken ókinish.

Qorlyqtyń kókesin neshe myń dollar­ǵa jaldaǵan, qyzmetin buldaǵysh ám­be buldanǵysh kishigirim «juldyz» asa­ba­lardan kóremiz. Toıdan toıǵa kósh­ken jattandy, jyltyr kókemyljyń sóz­deri jalyqtyryp-aq jiberedi. Aýzy­na kelgendi kókıdi. Oıyn oınatamyz dep, toıdy kóńildi qylǵansyp kórgen­siz­dikke, ádepsizdikke salynady, úlken otyr-aý, kishi otyr-aý demeıdi. Eki jaq­tyń da qudalary óz toılarynyń shyr­qyn ózderi buza almaı, betterin basyp, ondaı ábes ersilikterge áreń shydap otyraryn da talaı baıqap júrmiz.

Dandaısytqan dańǵoı da daraqy ynsapsyzdyq ne istetpeıdi? Aqshany da shashady, elge kúlki de qylady. Jerdegi kóshe qozǵalysyn toqtatqan toı eskorty jaıyna qalyp, endi jas jubaılar tikushaqpen aspan tórinde saltanatpen samǵaıtyndy shyǵarypty. Áıteýir, túbi qaıyrly bolsyn.

Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Uǵyna bilgenge – ult taǵdyry

Saıasat • Búgin, 06:57

Kóńilge medet bolǵan maqala

Rýhanııat • Búgin, 06:56

54 adam jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 06:39

Qıyndyqpen birge jeńildik bar

Qoǵam • Búgin, 06:32

«Birlik joq jerde – tirlik joq»

Qoǵam • Búgin, 06:26

El bolyp eńseremiz

Saıasat • Búgin, 06:20

Jańa aýrýhana 12 kúnde salynady

Elorda • Búgin, 06:17

Daýyl «dertimizdi» anyqtap berdi

Aımaqtar • Búgin, 06:14

Býmerang

Rýhanııat • Búgin, 05:54

Qorǵaýshylarǵa da qoldaý qajet

Aımaqtar • Búgin, 05:46

Toıdyń sońy topyrlaǵan syrqat

Aımaqtar • Búgin, 05:43

Kıeli kitaptar: tyıymdar ne úshin jasalady?

Rýhanııat • Búgin, 05:34

Aqırekte – Arystan bab...

Tanym • Búgin, 05:33

Toqyma ónerkásibine tyń serpin kerek

Ekonomıka • Búgin, 05:22

Medısına ǵylymyn damytýǵa ne kedergi?

Medısına • Búgin, 05:15

Teatrdyń onlaın tartýy

Rýhanııat • Keshe

Úı janýarynan vırýs juǵa ma?

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar