Osynaý danyshpan aqyndardyń ishinen Shákárim Hafızdi janyna erekshe jaqyn tutady. Uly Abaıdyń tálimin kórgen Shákárim ómiriniń ekinshi jartysynda Eýropa ádebıetine, onyń ishinde orys ádebıetine aıryqsha den qoıady. Sóıtip álemdik aqyl-oı ıelerin janyna jaqyn tutqan Shákárim óziniń barlyq parasat-paıymyn Allany taný jolyna baǵyshtady. Bul rette joǵaryda atalǵan aqyndardyń Shákárimge áseri bolmaı qoıǵan joq. Kóptegen Shyǵys oıshyldary sııaqty Shákárim de Allany madaqtady, kúlli jaratylysqa talantymen tańdandy.
Ásili HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda álemdik fılosofııalyq-estetıkalyq oıtanymda Shákárim men Tolstoıdyń esimderi qatar atalady. Qoǵamdyq tanymda, tirshiliktiń barlyq salasynda orys bilimpazdarynyń jolyn ustana otyryp Shákárim sol orys bilimpazdarynyń ishinde Lev Tolstoıdy erekshe qasıet tutqan. Máselen, Shákárimniń «Tanbaımyn, shákirtimin Tolstoıdyń» degen sózi tek qana ádebıetke qatysty emes dep túsinemiz. Dúnıeden óter shaǵynda bolsyn Tolstoı ıslam dinin qabyldap, júzin qubylaǵa burǵan. Nıet etip, Allanyń máńgilik ekenine jáne Muhammed paıǵambardyń onyń elshisi ekendigine sengen. Solaı danyshpan jazýshy ózin musylmanmyn dep eseptegen. Shákárimniń Tolstoımen rýhtastyǵy da Allany taný jolynda bolyp otyr. Shaıyrdyń Haqty tanýdaǵy pikiri óleńderinde de kórinis beredi. Sol zamandaǵy ıslamshyl dindarlarǵa ǵana emes, kertartpa din ataýlynyń ókilderine Shákárimniń «Aqıqat syrymdy aıtsam, Tolstoıdyń, myń sopyny almaımyn tyrnaǵyna» deýi joǵarydaǵy sózimizdi rastasa kerek-ti. Jáne Shákárimniń Tolstoıdyń izgilik pen baýyrmaldyqty ýaǵyzdaǵan «Assırııa patshasy Asarhadon», «Úsh saýal», «Krez patsha» áńgimelerin óz tilimizde sóıletýi bos hareket emes. Dala oıshyly Shákárimniń Tolstoıdy ózine úlken ustaz sanaýy danalar úndestigi bolyp tabylady. Sebebi ol Tolstoıǵa ustaz retinde qaraǵan jáne óziniń kózqarasy ustazymen úndes keletindigin jasyrmaǵan.
Shákárim Qudaıberdiuly 1912 jyly «Aıqap» jýrnalyna «Allanyń adamdy jaratqandaǵy maqsuty ne?» dep bastalatyn bes saýal joldady. Árbir adam Allanyń adamdy jaratqandaǵy maqsutyn árqalaı túsinedi, ózderinshe baılam jasaıdy. Biraq Shákárim ustaz retinde Tolstoıdan jaýap surady. Birinshi saýalynda «Adamnyń aryna tıetin jaǵymsyz qylyqtardyń ózim biletin bárin tizip jazdym da, osylardyń ishinde jáne biz biletin, arǵa eń aýyr tıetin ne? Sony suraımyn» deıdi. Tolstoı onyń bul suraǵyna «Osy jazǵandaryńnyń bári adamshylyq arǵa tıetin nárseler. Menińshe, arǵa eń aýyr tıetin is bar. Ol – eger adam kópshilikke, ne jalpy qoǵamǵa zııan keletin haqıqat isti bilip, sony úsh nárseden qorǵanyp, sol haqıqatty aıtpaı qalsa, sol arǵa óte aýyr tıedi. Birinshi, sen óte baı bolyp sol haqıqatty aıtsań, malyńa zııany tıse, ekinshi, sen mansap ıesi bolyp, sol haqıqatty aıtsań, mansabyńnan aıyrylatyn bolsań, úshinshi, sol haqıqatty aıtsań, basyń jazalanatyn bolsa. Mine, osy úsh túrli zardaptardan qorǵanyp, kópke zııan keletin haqıqatty bile tura aıtpaı qalsań, arǵa eń aýyr tıetin osy», dep jaýap beredi. Ekinshi suraǵynda Shákárim Tolstoıdan «Iri shyǵarmalar jazýǵa bet aldym. Buǵan qandaı keńes beresiz?» dep suraǵanda, danyshpan jazýshy «Kóp adamdar qatysqan kólemdi shyǵarma bolsyn, ne usaq áńgime bolsyn, aldymen sol áńgimeniń ýaqıǵasyna, sol ýaqıǵanyń izi, syry, qoǵamǵa baılanysty áreketine jazýshy ózi aralasqandaı jetik bolýǵa kerek. Olaı bolmaǵan kúnde áńgime dál, qyzyqty bolyp shyqpaıdy», dep jaýap beredi. Al Shákárimniń «Jazýshy, onyń ishinde men óz jazǵanymnyń durys, terisin synaı almaımyn. О́z shyǵarmasynyń qatesin qandaı ádispen kórip, synap-túzeýge bolady?» degen úshinshi saýalyna Tolstoı «Jazýshynyń artyq qasıeti – óz qatesin kórip, sony túzeı alýy. Bul árkimniń qolynan kele bermeıdi. «Bireýdiń qatesin bireý kóredi» degen de bar. Bárinen, adam óz qatesin ózi kórip, ózi túzegeni artyq. О́z qatesin ózi túzeı alatyn qasıet adamnyń óz boıynda bar. Ol adamǵa bitken aq júrek. Eger adam istegen isin, jazǵan sózin aq júregine synata bilse, aq júrektiń názik sezimin ashyp bere alady. Aqyl tolǵaýynan ótken qorytyndyny júrek eleginen ótkizý kerek. Júrek ymbalyna berilip daǵdylanǵan adam óz minin de, basqanyń minin de kóre alady. Sondyqtan ádil synshyń – aq júregiń», dep jaýap qaıyrady. Qos hakim jóninde mundaı mysaldar jeterlik.
Tolstoı graf, joǵary soslavıe ókili bolsa, Shákárim uly dala ómirindegi asa yqpaldy tulǵalar bolǵan Keńgirbaı bı men Qunanbaıdyń urpaǵy jáne uly Abaıdyń nemere inisi edi. Shákárim men Tolstoıdyń ózara rýhanı úndestigimen qatar, ekeýiniń ómir súrý saltynda da úndestik bar deýge bolady.
Eki oıshyl ózara rýhanı jaqyndyqtaryna qaramastan, estetıkalyq qundylyqtardy tanýda ekeýiniń de tanym erekshelikteri ózgeshe. Máselen, ádemilik, meıirimdilik jáne aqıqat uǵymdarynyń ishinde Shákárim aqıqatty bıik qoıady. Sodan keıin Shákárim jaqsylyq pen ádemilik ataýlydan turatyn ojdandy úsh anyqtyń sońǵysyna jatqyza otyryp, oǵan «Úsh anyq» atty pálsapalyq traktatynda erekshe toqtalady. Tolstoıdan Shákárimniń ereksheligi osy bolsa, Shákárimnen Tolstoıdyń ereksheligi ol meıirimdilikti birinshi orynǵa shyǵarady. Jáne Tolstoı óziniń «О́ner degenimiz ne?» degen eńbeginiń súbeli bóligin estetıkanyń asa mańyzdy máselelerine arnaǵan.
Jarty ǵasyrdan astam ýaqyttan eriksiz úzilisten soń halyq sanasynda qaıta jańǵyrǵan Shákárim Qudaıberdiulynyń halqymyzdyń ádebıeti men mádenıetinde, jalpy oı dúnıesinde alatyn orny erekshe. Uly dala tósindegi danyshpandardyń shyǵarmashylyqtaǵy basty mıssııasy Uly Allany taný, onyń qudiretine tamsaný boldy. Bul rýhanı sabaqtastyq ǵasyrlar boıy uly dala kelbetinde kórkem bıik bolyp qala beretini sózsiz.
Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy
