Elimizdiń sońǵy 26 jylda ótken tutas dáýirge júk bolarlyq shejiresin, qubylystar men oqıǵalardy aǵa urpaq jaqsy sezinedi. Árbir shyndyq salystyrýdan kórinedi. Biz shırek ǵasyr buryn ǵana, keńestik dep atalǵan qoǵamdyq formasııa dáýirinde týyp-óskendermiz. Qazirgi urpaq ótip jatqan ýaqytqa enjar qaramaıdy, baǵasyn biledi. Keleshek josparlaryn keshegi kúnniń bezbenimen ólsheıdi. Tarıhı eńbek ótkenimiz, búginimiz, keleshegimiz jaıly tereń oılarǵa jeteleıdi.
Adam úmitpen alǵa qaraıdy. О́mir bolǵan soń únemi dańǵyl bolmaıtyny, «áttegen-aı» degizetin qıyn asý-belderi kezdesetini zańdylyq. Elbasy shertken jylnama otandastarymdy baısaldy oıǵa bastap, ótken ómirdiń sabaqtaryn zerdeleýge umtyldyrady. Osy arada myna bir aqıqatqa nazar aýdarǵym keledi. Nursultan Nazarbaevtyń ózi aıtqandaı: «Tarıh degenimiz tek ótkenniń ǵana sabaǵy emes. Ol edáýir dərejede bolashaqtyń da kórinisi» («Tarıh tolqynynda», 126-bet). Demek bizdiń tarıhymyz qolymyzdan ne keletinin, jaqsydan úırenip, jamannan jırene alatyn sergek, aıqyn maqsat jolynda taban tireı alatyn jigerli qaýym ekenimizdi dáleldep berdi.
Kitaptyń «Birinshi kezeń» dep atalatyn taraýyndaǵy «Qazaqstan ıadrolyq synaq alańyn japqan álemdegi birinshi el boldy. Sol arqyly ult genofondyna tóngen qaýipke tosqaýyl qoıdy» degen joldar meni erekshe tolqytty. Sebebi... Osydan 68 jyl buryn Qaraǵandy, Pavlodar jáne Semeı oblystary toǵysqan Degeleńge urymtal tusta ornalasqan «Qyzyl tý» kolhozy qyrmanynyń basynda mektep úshin ýaqytsha tigilgen qońyrsha kıiz úıge, birinshi klasqa barǵanym esimde. Kúzdiń salqyny men sibirlegen jaýyny aralasqan júdeý kún edi. Kúzektegi jabyrqańqy aýyldyń ıti úrmeıdi, buzaýy móńiremeıdi. Halyq qaraly. Bir juma buryn bolashaq oqýshy retinde bizdi jınap alyp, «birinshi qyrkúıek kúni kelesińder, mynaý dápter, kitaptaryń» dep jarqyldap turǵan Muǵıyn muǵalim kóńilsiz. Keshe ǵana ıtti ulytyp, sıyrdy móńiretken, túıeni bozdatyp, jylqyny kisinetip, shyǵysqa qarap, jer tarpytqan, gúrsili men gýili aralas dybys berip, aspannan kóringen qap-qara qubyjyq túnere tónip baryp, taraǵan ne ekenin ol da bilmeıdi, basqalar da bilmeıdi. Biz, balalar jaǵy, bolsa, bolmasa... Sol kúni oqýǵa kirgenderdiń arasynan qazir tiri qalǵany – men jáne qaraǵandylyq ataqty dáriger Otan Maqyshuly ekeýmiz ǵana. Basqalary baqılyq bolǵan. Kóbi jastaı ketken. Aıtpaǵym, sol 1949 jylǵy 29 tamyzda jarylǵan alǵashqy atom bombasynyń daýysyn estip, «sańyraýqulaǵyn» kórgenim.
Polıgonnyń dál irgesindegi bizdiń Arqalyq, Edireı, Aıryq atalatyn aýyldardyń budan keıin bir kemi joq 40 jyl boıǵy ıadrolyq synaqtan kórgen qasiret-qaıǵysyn, dál búginge deıin jalǵasyp kele jatqan keselderdi aıtpaı-aq qoıaıyn. Beımálim dertten qyrylǵan kári-jas, jarymjan týǵan urpaq, aıdyń amanynda ózine-ózi qol salǵan jetkinshek... bárin kózimizben kórip, basymyzdan keshtik.
Sondyqtan men Qazaqstannyń Táýelsizdik jyldaryndaǵy birinshi jáne basty jeńisi dep ıadrolyq qarýlardy synaýdyń toqtaǵanyn aıtamyn. Qalǵany – erteli-kesh, ilgeri-keıindi, búgin bolmasa, erteń oryndala beretin sharýalar.
Mine, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń osy erligin halqym umytyp bara jatqandaı edi, «Táýelsizdik dáýirinen» kezdestirip otyrmyn. Jáne Elbasymyz atom qarýyn joıý týraly ustanǵan baǵytyn dáıektilikpen jalǵastyryp keledi. 2015 jyldyń 7 jeltoqsanynda BUU Bas Assambleıasynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııa» usynyp, qabyldatty. 2016 jylǵy 31 naýryzda ıadrolyq qaýipsizdik sammıtinde «HHI ǵasyr soǵyssyz álem bolsyn!» dep bıik minberden málimdedi. «Meniń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesim HHI ǵasyrda ómir súretin jáne jumys isteıtin óskeleń urpaqtyń taǵdyryna shynaıy alańdaýshylyqtan týyndap otyr, dedi ol.
– Bizder, memleket basshylary men saıasatkerler, adamzattyń bolashaǵy úshin zor jaýapkershilik arqalap otyrmyz. Kóptegen tar jol, taıǵaq keshýden ótken adam, saıasatker retinde, Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly kúrdeli sheshim qabyldaǵan memleket qaıratkeri retinde men álemdik lıderler men búkil halyqaralyq qoǵamdastyqqa aqyl-parasatqa júginińder degen tabandy talappen qaıyrylyp otyrmyn. Adamzatty ajal sepken soǵys qaterinen múlde aryltý úshin qolymyzdan kelgenniń bárin jasaýymyz kerek. Biz úshin qazir jáne taıaý bolashaqta budan kókeıkesti mindet joq». Memleket basshysynyń salıqaly usynys-pikirleri esh daý týǵyzbaıdy.
Meniń elim – Qazaqstan Respýblıkasy Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesin basqaryp otyrǵanyn maqtan etsem artyq pa?! Erteń jappaı qyryp-joıatyn qarý-jaraqty shekteý týraly pikirsaıysqa Prezıdentim qatysyp, adamzatty atom ajalynan qutqarý týraly qazaqstandyqtardyń berik baılamyn jetkizetinine bek senimdimin. Osynyń bári – «Táýelsizdik dáýiri» dep atalǵan Qazaqstannyń jańa tarıhy betinen oryn alǵan aıshyqty bederler.
Zarqyn TAIShYBAI,
M.Qozybaev atyndaǵy
Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Petropavl
