Osy sapar aıasyndaǵy kelissózder qorytyndysy boıynsha Aqorda men Aq úı basshylary HHI ǵasyrdaǵy qazaq-amerıka baılanystaryn odan ári tereńdetý máseleleri qamtylatyn eki memleket prezıdentteriniń keńeıtilgen strategııalyq áriptestik týraly Birlesken málimdemesin qabyldaıdy dep kútilýde. Kelissózder aıasynda sondaı-aq, birneshe mıllıard dollardy quraıtyn birqatar kelisimge qol qoıý josparlanǵan. Osynyń ózi-aq 26 jyl ishinde strategııalyq seriktestik deńgeıine kóterilgen Qazaqstan-AQSh qarym-qatynastaryna Elbasynyń osy jolǵy sapary múlde sony serpin beretinin baıqatady.
Buǵan qosa, 2018 jyldyń alǵashqy aıyna kelgen Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesine tóraǵalyq etýi de sapardyń salmaǵyn eseleı tústi. Elbasy muhıttyń arǵy betindegi strategııalyq seriktes elmen yntymaqtastyqty kúsheıtip, dúnıejúzilik minberden ıadrolyq qarýdan azat ǵalam qurý ıdeıasyn qaıta qozǵamaq.
Qazaqstannyń QK tóraǵasy retinde kún tártibine jappaı-qyryp joıý qarýynan bas tartýdy usynýy kezdeısoq emes. Elimiz ıeliginde ıadrolyq qarý bola tura, odan erikti túrde bas tartqan eń alǵashqy memleket sanalady. Qazaqtyń bolashaǵy qarýda emes beıbitshilik pen turaqtylyqta ekenin túsingen Elbasynyń osy sheshiminiń arqasynda sansyz belesterdi baǵyndyra bildik. Qazaqstan táýelsizdik jyldarynda ózin turaqtylyqty tórge shyǵarǵan tiregi myqty memleket ekenin kórsetti. Osy sebepti bolar, AQSh Qazaqstandy Ortalyq Azııadaǵy eń senimdi seriktesine aınaldyryp, eki el arasyndaǵy áriptestikke basymdyq berip keledi.
AQSh pen Qazaqstan basshylary jahandyq qaýipsizdik, aımaqtyq turaqtylyq, ekonomıkalyq qatynas, energetıka máselelerin talqylamaq. Aq úıdegi ekijaqty kezdesýdiń atalǵan taqyryptarǵa arnalýy elimizdiń Ortalyq Azııa ǵana emes, jalpy jahandyq qaýipsizdik pen beıbitshilik máselesindegi mańyzyn baıqatatyny anyq.
2016 jyly elimiz BUU Qaýipsizdik Keńesine Tynyq muhıty jáne Azııa aýmaǵynan 55 daýys jınaǵan Taılandty artqa tastap, úlken basymdyqpen –138 daýyspen saılanǵan kezde álemdik qaýipsizdik salasynda Qazaqstannyń ózindik orny bar ekendigine tolyq kóz jetkizdik. Bul – búkil álem jurtshylyǵynyń Qazaqstannyń aımaqtyq jáne jahandyq turaqtylyqty qamtamasyz etýdegi salmaqty úlesin moıyndaýy. Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinde Elbasynyń ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly sheshimi egemen Qazaqstannyń beıbitsúıgish el retinde pozısııasyn nyqtaýǵa, álemdik derjavalardyń senimine ıe bolýǵa jáne naryqtyq ekonomıkaǵa qadam basqan jas memleketimizdiń sheteldik ınvestısııalardy tartýyna óz septigin tıgizdi. Odan keıingi kezeńde Astana Taýly Qarabah máselesi boıynsha ádil mámilegerlik pozısııasyn tanytty, Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy boıynsha beıbit kelisimge kelýge úles qosty, Reseı men Túrkııa arasyndaǵy kıkiljińdi retteýde tıimdi araaǵaıyndyq kórsetti, Ýkraına daǵdarysyn sheshý boıynsha Mınsk platformasyn qurýǵa atsalysyp, Sırııa máselesin retteýde janjaldasýshy taraptardyń basyn Saryarqa tósinde kelissózder ústeline jınaı aldy. Bul – Elbasynyń ǵalamdyq deńgeıdegi mámilegerliginiń, Qazaqstannyń kópvektorly saıasatynyń jemisi.
Soltústik Koreıanyń ıadrolyq baǵdarlamasyn damytyp, túrli synaqtardy údetip, ǵalamdyq beıbitshilikke qaýip tóndirip turǵan ýaqytta Qazaqstan sekildi ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan memlekettiń álemdik qaýipsizdik jáne beıbitshilik boıynsha eń yqpaldy uıymǵa múshe bolýy zańdy qubylys. О́ıtkeni Qazaqstan bul turǵyda birizdilik tanytyp kele jatqan memleket. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda álemde qýattylyǵy jóninen tórtinshi oryndaǵy ıadrolyq qarýdan bas tartyp qana qoımaı, álem elderin shırek ǵasyrdan astam ýaqyt jappaı qyryp-joıý qarýlarynan bas tartýǵa úndep keledi. Máselen, 2016 jyly Vashıngtonda ótken ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi tórtinshi sammıt sheńberinde jarııalanǵan Elbasynyń ıadrolyq qarýsyz, soǵyssyz jáne zorlyq-zombylyqsyz bolashaq qurýǵa shaqyratyn «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi túrli halyqaralyq minberlerde qyzý talqylanyp, qalyń qoldaýǵa ıe boldy. Nátıjesinde manıfest BUU Bas Assambleıasy men BUU Qaýipsizdik Keńesiniń resmı qujaty mártebesin aldy. Osy rette uıymnyń Bas hatshysy Antonıý Gýtterıshtiń de Qazaqstanǵa erekshe yqylasy bar ekenin atap ótkimiz keledi. Bas hatshy bolyp saılanbas buryn Gýtterısh myrza Qazaqstanǵa kelip, Elbasynyń batasy men qoldaýyn alyp ketken bolatyn. Sodan beri bas uıymnyń bas hatshysy elimizdiń bastamalaryn turaqty qoldap keledi. О́tken jyldyń sońynda álemdik qaýymdastyqqa málimdeme jasap, jahandyq qarýsyzdanýǵa shaqyrǵan Antonıý Gýtterısh Qazaqstannyń 1990-jyldardan beri ustanyp kele jatqan saıasaty men ustanymy oń ekendigin taǵy bir dáleldedi.
Qazaqstannyń beıbitshilik pen turaqtylyqqa umtylyp, ıadrolyq qarýsyz álem qurýdaǵy belsendi bastamashyldyǵy álem nazarynan tys qalǵan emes. 2009 jyldyń 2 jeltoqsanynda BUU Bas Assambleıasy biraýyzdan 64/35 qararyn qabyldap, 29 jeltoqsandy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldardyń halyqaralyq kúni etip jarııalady. Qarar Qazaqstannyń bastamasymen qabyldaǵanǵany barshaǵa málim. Elimiz bul kúndi beker tańdaǵan joq. О́ıtkeni 1991 jyldyń dál osy kúni Semeı ıadrolyq polıgony jabylǵan bolatyn.
BUU Qaýipsizdik Keńesinde Qazaqstannyń jahandyq ıadrolyq qaýipsizdik jáne terrorızmge qarsy kúres sekildi ózekti máselelerdi kún tártibine engizýi elimizdiń shırek ǵasyrdan astam ýaqyt buryn aıqyndalǵan ustanymdarynan esh aınymaǵanyn taǵy bir aıǵaqtady. Osy sebepti Vashıngton da Elbasynyń jahandyq beıbitshilikti kózdeıtin bastamalaryna qurmet tanytyp, Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy qadamdaryna úlken senimmen qarap keledi. Halyqaralyq qaýymdastyq pen AQSh sekildi álemdegi eń qýatty elderdiń Astananyń qaýipsizdik pen turaqtylyq boıynsha bastamalaryn qoldaýy elimizdiń beıbitshilik flagmany retindegi rólin nyqtaı túsedi.
Sonymen qatar, Memleket basshysynyń AQSh-qa sapary Qazaqstan úshin ǵana emes, tutastaı Ortalyq Azııa óńiri úshin de asa mańyzdy ekenin aıtýǵa tıispiz. Bul oraıda, atalǵan óńirdegi turaqtylyq pen qaýipsizdikke áseri mol Aýǵanstannyń da jaǵdaıy kelissózder barysynda qamtylatyny zańdylyq.
Resmı Vashıngton da Astananyń osy óńirdegi turaqtylyq pen ornyqty damý máselesin qozǵaýyna múddeli. О́ıtkeni AQSh prezıdenti D. Tramptyń Shyǵys Azııa jáne Aýǵanstan strategııasyn tabysty júzege asyrýy aımaqtaǵy elderdiń qoldaýyna tikeleı baılanysty. Qazaqstan 2001 jyldan beri Aýǵanstannyń ekonomıkalyq áleýetin kúsheıtýge, ınfraqurylymyn jańartýǵa jáne jańa kóshbasshylar tolqynyn qalyptastyrýǵa aıryqsha mán berip keledi. Máselen, 2015 jylǵa deıin Qazaqstan aýǵan stýdentterin óz ýnıversıtetterinde tegin oqytyp, Aýǵanstanda mektepter men aýrýhanalar, joldar salýǵa atsalysyp keldi. Adam kapıtalyn damytýǵa baǵyttalǵan bul bastama Aýǵanstan men aımaq qaýipsizdigi úshin salynǵan strategııalyq mańyzy joǵary ınvestısııa. BUU Qaýipsizdik Keńesinde tóraǵalyq kezinde de elimiz Aýǵanstan úshin uzaq merzimdi mańyzy bar bastamalarǵa muryndyq bolýǵa umtylary sózsiz.
Qazaqstan Vashıngton úshin aımaqtaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi senimdi seriktes bolýymen qatar, amerıkalyq bıznes qaýymdastyq úshin ınvestısııa salýǵa qolaıly naryq. QR Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń málimetine súıensek, sońǵy 12 jylda elimizge 253,9 mlrd AQSh dollary kóleminde ınvestısııa tartylsa, onyń ishinde AQSh-tyń úlesi 29,6 mlrd dollardy quraǵan. Iаǵnı, AQSh Qazaqstanǵa 75 mlrd dollar kóleminde ınvestısııa salǵan Nıderland keıingi eń iri ekinshi ınvestor. Amerıkalyq ınvestorlar óz qarjylaryn salmaı turyp eldegi saıası turaqtylyq, ekonomıkanyń áleýeti, bıznestiń múddesin qorǵaıtyn zańdardyń bolýy, naryqtyń kólemi jáne tutynýshylardyń satyp alý múmkinshiligi sekildi máselelerdi eskergeni anyq. Onyń ústine Qazaqstannyń sońǵy jyldary Dúnıejúzilik banktiń bıznes jasaýǵa jaılylyqty zertteıtin Doing Business reıtınginde 190 memlekettiń ishinde alǵashqy úzdik 40 memlekettiń qatarynda turaqty jaıǵasýy amerıkalyq ınvestısııalar úshin elimizdiń tartymdylyǵyn arttyra túskendigi sózsiz. 2016 jyly munaı salasyndaǵy álemdik gıgant Shevronnyń «Teńiz» munaıyn óndirýge 37 mlrd AQSh dollary kóleminde ınvestısııa salý týraly sheshimi Qazaqstandaǵy saıası turaqtylyq pen ekonomıkalyq jaǵdaıǵa senimdiliktiń anyq kórsetkishi.
Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesinde tek Astananyń kún tártibin ǵana emes, Ortalyq Azııa memleketterine ortaq máselelerdi qozǵaýdy ózine mindet etip alǵan. Aımaqtan saılanǵan alǵashqy memleket retinde Qazaqstan terrorızmge qarsy kúres, energetıkalyq, sý jáne azyq-túlik qaýipsizdigi sekildi bes memleketke ortaq problemalarǵa BUU elderiniń nazaryn aýdartyp, tıimdi sheshimdi birge izdeýge umtylady. AQSh ta Ortalyq Azııa memleketteri óńirlik problemalardy sheshý úshin eń aldymen aýyzbirshilik tanytyp, barlyq tarap maquldaıtyn kún tártibin quryp alý kerek degen ustanymda. Sol maqsatta 2015 jyly Obama ákimshiligi Ortalyq Azııadaǵy ıntegrasııany kúsheıtýdi kózdeıtin S5+1 platformany qurýǵa muryndyq bolǵan. Atalǵan platforma aıasynda kezdesýler úsh ret syrtqy ister mınıstrleri deńgeıinde ótip, arnaıy jumys toptary qyzmet jasaýda. Odan bólek naýryz aıynda Astanada aımaq kóshbasshylarynyń kezdesýi josparlanǵanyn eskersek, Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesinde tóraǵalyq etýde Ortalyq Azııa aımaǵynyń múddesin qorǵaý talpynysy naqty qadamdarmen jalǵasatynyna kóz jetkizemiz. Tóraǵalyqqa tarıhı sıpat berýimizdiń sebebi, Qazaqstan BUU QK turaqty emes músheligine endi tek 40 jyldan keıin ǵana úmitker bola alady. Keńeske músheliktiń 2060 jyldarǵa deıin úmitkerleri qazirdiń ózinde anyqtalyp qoıǵandyǵyn eske salǵanymyz jón bolar.
AQSh qazir álemde saıası, ekonomıkalyq jáne áskerı kúshi jaǵynan eń qýatty memleket. Sondyqtan da Vashıngtonmen senimdi qarym-qatynas ornatýǵa álemdegi barlyq el múddeli desek, artyq aıtqandyq bolmas. Vashıngton Qazaqstannyń táýelsizdigin alǵash bolyp moıyndaǵan kezden bastap bizben geosaıası strategııalyq aımaqta ornalasqan el retinde dostyq pen ózara senimge negizdelgen qarym-qatynas ornatty. Álemdik derjavalardyń múddesi toǵysqan Eýrazııanyń júreginde ornalasqan Qazaqstan úshin kópvektorlyq eń tıimdi saıasat ekenin Elbasy kún saıyn dáleldep keledi. Osy oraıda, BUU Qaýipsizdik Keńesine tóraǵalyqpen tuspa-tus kelgen tarıhı sapar eki el arasyndaǵy strategııalyq baılanysqa sony serpin beredi dep senemiz.
Darhan QYDYRÁLI,
«Egemen Qazaqstan» – Nıý-Iorkten (AQSh)
