Aıgúl Úsen. Baldyrǵan rýhanı súıenishke muqtaj

Ánshiler men olardyń ómiri týraly kólemdi maqalany balanyń oqymasy anyq. Biraz oryn balalar hat­ta­ryna berilgen. Olar da shyǵar­mashylyq emes, muǵalimi men mektebi týraly tapsyryspen jazylǵan dúnıeler. Tanymdyq qysqa aqparattar biraz oryn alǵan. Mektep oqýshylarynyń sýretterinen kóz súrinedi. Ba­la qyzyqtap oqıtyn kórkem shy­ǵarma qaıda? Bizdiń balalarǵa usynyp jatqan eńbekter B.Soq­paqbaevtyń «Meniń atym Qoja», S.Muratbekovtiń «Jýsan ısi»­ atty 60-80 jyldardaǵy shy­ǵar­­malar. Bul klassıkalyq shyǵarmalardyń balalardy qyzyqtyryp, rýhanı baıytary daýsyz. Degenmen bala qııaly óz ýaqytynyń sıpattary men tynysyn sezingisi keletinin de eskerý kerek. Sondyqtan balalalar sheteldik ónimderdi qyzyqtap, rýhanı qajetin sol kózderden ótep júrgenine kim kináli? Oǵan kináli bala da emes, sheteldik aqparat quraldary emes ekeni de anyq. Ol jańa zamanaýı máselelerdi sóz ónerine ákele almaı júrgen qalamgerler men osy bir isti sheshýdiń júıesin tappaǵan mádenı-rýhanı júıe. 
Búgingi balalardyń damýynda, turmysynda, ony qorshaǵan ortada sheshimi tabylmaı jatqan máseleniń tym kóbeıip ketkendigi jasyryn emes. Qazirgi qoǵamdyq damýda bala jalǵyz qalyp, adasyp, asa bir qıyn jaǵdaıda ósip jatqandyǵyna kún saıyn emes, saǵat saıyn ómirdiń ózi bir kórinis usynýda. Kúndelikti maqalalarda bul problemalar kóterilgenimen, onyń sheshimin tabý joly kórsetilmeıdi. B.Soqpaqbaevtyń «Meniń atym Qoja» shyǵarmasy arqyly úlgerim men tártipke baılanyp qalmaıtyn, erkin oılaıtyn jas balalar muǵalim men mektep, qoǵam tarapynan oryn alatyn ózine degen teris kózqarasqa qaramaı, sońyna deıin maqsatyna adal bolyp, senimin kúsheıtetin. Qazaq ádebıetindegi balalardyń jarqyn beıneleri retinde Asan men Úsen, Qoja, Aıan attary atalyp, balalar boıyndaǵy kúreskerlik pen jasampazdyqtyń qalyptasýyna kúni keshege deıin qyzmet etip keldi. Al zamanaýı balalar shyǵarmashylyǵynda qazirgi balanyń tulǵasy jasalǵan joq. Balalardyń rýhanı damýyna asa qajetti tulǵalardyń jasalmaýy – bizdiń bala ómirine degen qatynasymyzdyń kórinisi. Bala­lar men jasóspirimderdiń ózge­she álemin túsingimiz kel­meı­­tindikten be, álde tipti, qyzyq­tyrmaıtyndyqtan ba eken, álde? 

Bala damýynyń qıyn kezeńi jas­óspirim kez. Qazirgi kúni bul taqyrypqa qatysty álem ádebıeti óte qyzyqty shyǵarmalar usy­ný­da. Olardyń qazaq tiline aýdaryl­maýy da balany rýhanı damytýdaǵy bos qýystyń bar eken­digin eskermeıtinimizdiń belgisi. Osy qýys erteń bizdi tereń­ge tartyp ketip júrmesin. Qazirgi jasóspirimder oqıtyn shyǵarmalar qatarynda Djoan Roýlıngtiń «Garrı Potter», Stı­ven Chboskıdiń «Eleýsiz bo­lý baqyty», «Saýaldyń 13 se­bebi», «Tek anama aıtpa» t.b. shyǵar­malar bar. Jastarǵa rýhanı jetekshi bolyp otyrǵan sheteldik jazýshylar ekendigin moıyndaýǵa týra keledi. Álemde 30 mıllıon danamen keń taraǵan «Garrı Potter» qııal álemindegi Garrı atty balanyń basynan keshken oqıǵalaryn arqaý etedi. Sıqyrly álem balalardyń qııal álemi ekenin eskere otyryp, bul shyǵarmadaǵy qııal-ǵajaıyp beıneler men qubylystardyń asa moldyǵy balalardy tartpaı turmaıtyny sózsiz. Al S.Chboskıdiń «Eleýsiz bolý baqyty» atty shyǵarmasy on bes jasar Sarlı atty jasóspirimniń ómirlik baqylaýdan túıgen oılaryn arqaý etedi. Al «Saýaldyń 13 sebebi» ózin-ózi ólimge qıǵan jas qyzdyń sol shekke jetýine ja­nyndaǵy adamdardyń is-áre­ketteri men sózderin jınaqtap jet­kizýmen qundy. Adamdy ómir­den alystatatyn bir ǵana sebep emes, kóp sebep qosylyp, ómirde senetin, jaqsylyq kútetin eshteńe qalmaǵanda sońǵy qadamǵa baratynyn uqtyrady. Bul tereń psıhologııalyq-áleýmettik roman bylaı bastalady: «Sen bola­shaqty ózgerte almaısyń. Sen ótkendi túzete almaısyń. Sen tek tyńdaı alasyń. О́zge adamnyń ómi­rine áser ete alatynyn keı adam­dar bile bermeýi múmkin. Keıde biz is-áreketimiz jáne sózi­miz­ben bireýdiń taǵdyryn she­shetinimizdi túsine bermeımiz». 

Jasóspirimderdiń ómirdegi qu­bylystardy durys ne bolmasa jete túsinbeýinen týyndaıtyn qıyndyqtar balalardyń ǵa­na emes, eresekterdiń de nazar aýdarar máselesi. О́mirdeı shy­naıy­lyǵy úshin jasóspirimder best­selleri bolǵan shyǵarma qa­zaq jastarynyń da júreginen oryn alyp úlgergen. Bul shy­ǵar­malar balalardyń qııal álemi men rýhanı, tanymdyq, emo­sıonaldyq qajetin óteı alatyn bolǵandyqtan álemdik ádebıettiń úzdikteri qatarynan oryn alyp otyr. 

Joǵaryda atalǵan shyǵarma­lar qozǵaǵan máseleler bizdiń balalardyń da basynda bar. Jasóspirim ómiriniń asa qatal shyndyǵy týraly «Tek qana anama aıtpa» atty romannyń avtory Tonı Magýaıer óziniń bala kezinde kórgen qorlyǵy men qııanatyn ashyq aıta otyryp, jasóspirimderdi ómirdiń qaty­gezdigine qarsy turýdy úıretkisi kele­tin nıetin sezbeý múmkin emes.  Balalar ádebıeti qazirgi ke­z­eń­de asa qajet. Onyń mazmuny bu­ryn­ǵydaı alǵashqy mahabbat, eseıý jolynyń qyzyǵy sııaqty ro­mantıkaǵa ǵana qurylmaýy tıis. Qazirgi kúrdeli zamannyń úderisine saı ótkir áleýmettik, psıhologııalyq máselelerdi ashsa quba-qup. Ol shyǵarmalar arqyly balalar ómirine belsene qatysyp, olardyń ómirindegi máselelerdi alǵa shyǵaryp, ony sheshýdiń joldaryn naqty usyný óte mańyzdy. Sondyqtan ádebıettiń ornyn esh óner almastyra almaıdy. Adamzat damýyndaǵy alǵashqy kórkemsóz úlgileri: besik jyry, jańyltpash, turmys- salt jyrlary men ertegiler jas balalardyń tanymdyq jáne rýhanı álemin baıytý úshin týyndaǵan. Sondyqtan adamzat ómiri bala kezden bastalady. Olardy ulttyq negizde qııaldap, oılanýǵa úırete alsaq, ol urpaq opyq jegizbeıdi.
Meniń balalarym jasóspirim­der. Olarmen kıno men kitap týraly sóılese qalsam, tyǵyryqqa tirelemin. Olardyń aıtyp otyr­ǵan sózderi men uǵymdary, kóz­qarasy múlde bólek. Kún sa­ıyn emes, saǵat saıyn ózgergen kezeńde balalarǵa ata-ana nemese mektep emes, tól ádebıet pen óner de emes, sol ýaqyttyń aǵysyna ilese bilgen ózge mádenıet rýhanı serik bolǵany ókinishti. Kúrdeli de qubylmaly zamanda rýhanı súıenishke eń muqtaj jandar balalar men jasóspirimder ekenin umytpaıyq. 

Aıgúl ÚSEN,
Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory