Álemdik derjava AQSh-pen kórshi Kanadany 1968-1984 jyldary aralyǵynda basqarǵan áıgili Per Trıýdonyń «biz óz saıasatymyzda pilmen qatarlasa uıyqtaǵan tyshqan sekildi úlken kórshimizdiń árbir qımyly men qozǵalysyn únemi baǵyp otyrýǵa májbúrmiz. О́ıtkeni pil qanshalyqty beıbitsúıgish ári keńpeıildi bolsa da, onyń uıqydaǵy kúıinde bizge qaraı aýnap túsýinen qudaı saqtasyn» degen sózi osy eldiń saıasatkerleriniń jadynda júretindeı qanatty sózge aınalǵan eken. Sol sekildi Aspan asty eliniń dál irgesinde otyrǵan jáne alyppen qarym-qatynasyn jyl ótken saıyn jaqsarta túsken Qazaqstanǵa da Qytaıdyń ınvestısııalyq saıasaty men qımyl-qozǵalysynyń ańysyn ańdyp otyrǵannyń artyǵy joq dep esepteımiz.
Jýyqta AQSh-taǵy AidData zertteýler ortalyǵy álemniń ár shalǵaıyndaǵy 100-ge tarta ǵalym men olardyń assısenterin qatystyra otyryp, Qytaıdyń syrtqa salǵan qarjylary týraly bes jyl boıǵy zertteý jumystarynyń alǵashqy nátıjelerin jarııalady. Bul zertteý jumystary 138 el men aýmaqtaǵy 4300 jobany, 15000 ártúrli aqparat kózderin qamtyǵan. AidData atqarýshy dırektory Bred Parks Qytaı ınvestısııalary men qarjylaı kómegi týraly bul aýqymdy aqparattar toptamasy alyp eldiń jahandyq deńgeıde artyp kele jatqan yqpaly týraly kórinisti naqty aıqyndaı túsýge kómektese alatyndyǵyn aıtady.
Zertteý nátıjesine súıengen ǵalymdar Qytaı úkimetiniń 2000-2014 jyldar aralyǵynda Afrıka, Azııa jáne Tynyq muhıty óńiri, Latyn Amerıkasy men Karıb basseıni, Taıaý Shyǵys pen Ortalyq jáne Shyǵys Eýropada ornalasqan 140 el men aýmaqqa 350 mıllıard dollar qarjy salǵandyǵyn jazady. Bul – osy ýaqyt aralyǵynda AQSh-tyń jumsaǵan qarjysyna (394,6 mlrd dollar) shamalas kórsetkish. Demek zertteý qorytyndysynan álemdik qarjy naryǵynda Qytaı yqpalynyń barǵan saıyn kúsheıip kele jatqandyǵyn baıqaýǵa bolady. Bir sózben aıtqanda, Qytaı qarjysy budan bylaıǵy ýaqytta onyń álemdik saıasatqa neǵurlym batylyraq aralasýyna jaqsy negiz qalap, onyń qolyndaǵy úlken qarýǵa aınalýda.
Zertteýden kóz jetkizgenimizdeı, Qytaı 2000-2014 jyldary Reseıge 36,6 mlrd, Pákistanǵa 24,3 mlrd, Angolaǵa 16,6 mlrd, Efıopııaǵa 14,8 mlrd, Shrı Lankaǵa 12,7 mlrd, Laosqa 12 mlrd, Venesýelaǵa 11,2 mlrd, Túrikmenstanǵa 10,7 mlrd, Sýdanǵa 10,2 mlrd, Ekvadorǵa 10 mlrd, Qazaqstanǵa 6,7 mlrd dollar qarjy salǵan. Munyń syrtynda 1 mlrd pen 5 mlrd dollar aralyǵyndaǵy Qytaı kómegine júgingen elder sany óte kóp.
Zertteýde Qytaı kómegi negizinen eki múdde turǵysynan, atap aıtqanda, qaryz ben kómekti alýshy eldiń tutyný deńgeıi men Qytaıdyń keń aýqymdaǵy syrtqy saıası maqsattary turǵysynan qarastyrylatyndyǵy atap kórsetilgen. Zertteýshilerdiń pikirinshe, Qytaıdyń jahandyq deńgeıdegi qarjylyq shyǵyndarynyń basym bóligi resmı kómek túrine jatpaıdy. О́ıtkeni olar «basqa resmı aǵymdar» arqyly (OOF klassıfıkasııasy boıynsha beriletin áleýmettik nemese kommersııalyq maqsattaǵy granttar, eksportty qoldaý kredıtteri, ekijaqty operasııalardy júzege asyrý úshin qaryzdar, taǵy basqalar), kóp jaǵdaıda kelisimshart jasasý arqyly bólinedi.
«Bul jerde resmı kómek pen OOF mánin ajyratyp alýmyz kerek. Eger el tabıǵı resýrstarǵa baı, Qytaıǵa kóp ónim shyǵara alatyn bolsa jáne qaryzdy qaıtarýǵa qabiletti bolsa, onda ol el Qytaıdan kóp OOF ala alady», deıdi Bred Parks.
Zertteýshilerdiń tujyrymynsha, Qytaıdyń halyqaralyq ınfraqurylymdardy damytý maqsatynda bóletin qarjysy sońǵy kezderi basqa donor elderden basym túsip otyr. Qytaıdyń óz ishinen bastalyp, Ortalyq Azııa men Eýropany qamtıtyn «Bir beldeý – bir jol» atty avtokólik joldary men temir joldar, porttar men qubyrlar salý arqyly ınfraqurylymdyq dáliz qalyptastyrý jobasy jáne Qytaıdy Úndi muhıtynyń jaǵalaýyndaǵy tereń sýly porttar arqyly Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııaǵa, Taıaý Shyǵysqa, Afrıkaǵa jalǵaıtyn «Teńiz jibek joly» jobasy qazirgi zamanǵy tarıhta teńdesi joq jobalar dep esepteledi. 60-tan astam eldi qamtıtyn bul jobalarǵa halyqaralyq ınfraqurylymdardy jetildirý maqsatynda 1 trln dollardan astam qarjy jumsalýy tıis.
«Qytaıdyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik ınfraqurylymdarǵa qaraı basymdyq berýi batystyq ınvestorlarmen básekelestikti kúsheıtti de, olardyń bul salaǵa qarjylaı qatysýyn tómendetti. Degenmen ınfraqurylymdarǵa salynǵan ınvestısııalar elderdiń ekonomıkalyq ósimindegi negizgi kedergilerdi azaıtyp, jappaı damýdy jedeldete túsýi múmkin. Mine, osy turǵydan alǵanda Qytaı kómeginiń ekonomıkalyq áseri basqa donorlardyń kómeginen joǵary bolyp shyǵýy da ǵajap emes», deıdi zertteýshiler.
Zertteýshilerdiń pikirine qaraǵanda, Qytaı men Batystaǵy qarjy uıymdarynyń damýshy elderge jasaıtyn kómekterinde edáýir aıyrmashylyqtar bar. Bul aıyrmashylyqtar kómektiń ekonomıkalyq tıimdiliginiń azaıýynan nemese kóbeıýinen kórinýi tıis. Zertteýge alynǵan qujattar Qytaıdyń kómekti shaǵyndap kórsetkendi (máselen, belgili bir jobany qarjylandyrǵanda onyń 25 paıyzyn ǵana grant túrinde bergendi) jón kóretindigin bildiredi. Kómektiń eleýli bóligi kóp jaǵdaıda eksporttyq kredıtter men zaımdar túrinde berilip kelgen. Al batystyq donorlar men qaryz berýshiler bolsa, zertteý júrgizýshilerdiń salystyrýyna qaraǵanda, damý baǵdarlamalaryn qarjylandyrýda óte jeńil sharttar usynyp otyrǵan.
«Qytaı «kómegi» odan qaryz alýshy eldiń damý múmkindigin mynadaı jaǵdaılarǵa baılanysty tejeýi de ǵajap emes. Máselen, Qytaı ózi qaryz beretin eldegi ekonomıkalyq qaıtarymy tómen óndiristik emes ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda qaryz alýshy eldiń úkimetine qaryzdy qamtamasyz etip, aǵymdaǵy shyǵyndardy jabý qıynǵa túspek. Ekinshiden, Qytaıdan qaryz alýshy eldiń úkimeti shamadan tys qarjyǵa ıe bolýy arqyly basqa elderden keletin ınvestısııalardy tejep tastaýy da múmkin. Úshinshiden, Qytaıdan ótelýi qıyn kóp qaryz alǵan el sheteldik valıýtanyń jetimsizdigine tap bolyp, osynyń saldarynan ımporttyq taýarlardyń tapshylyǵy etek alyp, eksport ósiminiń shektele túsýi joqqa shyǵarylmaıdy. Tórtinshiden, boryshqa batýdan ınflıasııa týyndap, el valıýtasynyń aıyrbas baǵamy tómendeıdi. Mine, osy faktorlardyń kez kelgeni qaryz alýshy elderdiń ekonomıkalyq ósimin tómendete alady», deıdi zertteýshiler.
Árıne zertteýshilerdiń bul keńesine qulaq túrgen jón. Qulaq túrgende, bizge, atap aıtqanda, Qazaqstanǵa berilgen Qytaı qaryzdarynyń ekonomıkalyq ósimge tıgizetin yqpalyn jan-jaqty zertteýmiz qajet. Sonan keıin ǵana belgili bir tujyrymǵa kelýge bolady. Biraq bizdiń oıymyzsha, el múddesine tıimsiz nesıeni ala beretindeı qaryz alýshy elderdiń úkimetteri de aqymaq emes shyǵar. Onyń ústine biz bul zertteýdiń qandaı maqsatpen júrgizilgendigin de anyq bilmeımiz. Biraq eskertýdi esepke alyp qoıǵannyń artyǵy joq dep oılaımyz.
Buǵan qosa taǵy bir eskerte ketetin jaıt, zertteý júrgizýshilerdiń ózderi de Qytaı qarjylandyrýynyń róli álemdik deńgeıde barǵan saıyn artyp kele jatqandyǵyna qaramastan, bul qarjylandyrýdyń qanshalyqty tıimdi ekendigine kóz jetkize almaǵandaryn aıtady. О́ıtkeni muny dáleldeıtindeı naqty bir málimetter olardyń qolynda bolmaǵan. Olardyń málimdeýinshe, Qytaı úkimeti ózderiniń ınvestısııalar jónindegi halyqaralyq baǵdarlamasyn «memlekettik qupııa» deńgeıinde ustaıdy. Qarjylandyrylatyn sheteldik jobalar týraly tolyqqandy aqparattardy bermeıdi. Damý jónindegi óziniń halyqaralyq qarjy qyzmeti týraly esepterdi jarııalap ta jatpaıdy.
Qytaıdyń syrtqa salǵan qarjylary týraly zertteý qorytyndysynda, bul eldiń damýshy elderdi ınvestısııalaýdyń negizgi kózine aınalǵandyǵy, biraq onyń bul saladaǵy qyzmetiniń sıpaty men saldary tolyq zerttelmegendigi aıtylady.
«Bizdiń zertteýlerimizdiń nátıjesi Qytaıdyń, AQSh-tyń, EYDU elderiniń syrtqa salǵan qarjylary ony alýshy elder úshin ázirge birdeı ekonomıkalyq tıimdilik beretindigin kórsetti. Biz sondaı-aq «Batys elderiniń kórsetetin kómegi Qytaıǵa qaraǵanda tıimsiz» deıtin pikirlerdi qýattaıtyndaı dálelderdi de taba almadyq», delingen onda.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
