Bireýdiń kisisi ólse, qaraly ol

Iá, topyraqty ólimniń joly aýyr. Torqaly toıdyń jóni bólek. «Bireýdiń kisisi ólse, qaraly – ol, Qaza kórgen júre­gi jaraly – ol» (Abaı). Etjaqyn týysy­nan aıyrylyp, qara jamylyp otyrǵan ot­ba­synyń aýyr qaıǵysyna «kóziniń ja­syn tyımaı jylap júrip» (Abaı) or­taqtasýdyń ornyna áıelder jaǵy ala sóm­ke arqalap, bazar jaǵalap ketetini, er­lerdiń soıatyn semiz mal izdep, zyr júgiretini jasyryn emes. Bári orny-ornymen, ret-retimen atqarylyp jatsa, bu­laı taýsyla sóılemes edik. Másele jana­zadan bastap qudaıy tamaqqa deıin toı-tomalaq sııaqty jabdyqtap, asta-tók ysy­rapshyldyqqa aınaldyryp jiberýge tirelip tur. Ári qaraı túp-tórkinine úńiletin bolsaq, básekelestik degen jegi qurttaı «páleniń» qulaǵy qyltıyp shyǵa keletinin qaıtersiń. 

Jyrtys jyrtyp, jemis-jıdek, órik-meıiz ákelip, tipti salattyń neshe túrin jasap, ıt álekke túsip jatatyn kórinistiń sanamyzda ábden ornyǵyp alǵany sonshalyq, muny qalypty úrdis sanap, mán bermeıtin boldyq. Onyń aqyry tyrashtanýǵa soqtyryp, talaılar nesıe alyp, qaryzǵa belsheden batyp júr. Bul keleńsizdik jas otbasylar arasynda da merez aýrýdaı ábden meńdep barady. Adamdy azdyratyn, urpaqty tozdyratyn, adamgershilik asyl qasıettermen úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn, talaılardyń ashýyn týdyrǵan, yzasyn keltirgen, tym shekten shyqqan asta-tókke tosqaýyl qoıý jaıly aıtylǵan tolassyz usynys-pikirlerdiń Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi men Qazaqstan musylmandary dinı basqar­m­a­sy tarapynan qoldaý tapqany óte qup­tar­lyq.

Qyzyljar óńirine jumys saparmen kelgen Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń naıb-múftıi, Astana qalasyndaǵy «Áziret Sultan» meshitiniń bas ımamy Naýryzbaı О́tpenov namazhandardyń, meshit qyzmetkerleriniń, aqsaqaldardyń, zııaly qaýym, ardagerler keńesi ókilderiniń, qajylardyń, kásipkerlerdiń qatysýymen ótken alqaly basqosýda Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy sheńberinde atqarylǵan sharalardy baıandaı kelip, aýyz toltyryp aıtarlyq bir mysal retinde «Janaza jáne jerleý rásimderi» atty kitaptyń qundy tustaryna keńinen toqtalyp ótti. Janaza, jerleý rásimderi – búginde kópshilik tarapynan kóp saýal týdyryp otyrǵan óte aýqymdy taqyryp.

Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy osyndaı kúrdeli máselelerdiń túıinin jazyp, baǵyt-baǵdaryn kórsetip, birizge túsirip, pátýaly sóz aıtýdy paryz sanaıdy, dedi Naýryzbaı Taǵanuly. Onyń aıtýynsha, Dinı basqarmanyń ǵulamalar keńesinde atalǵan eńbek jan-jaqty pysyqtalyp, súzgiden ótip, 15000 danamen jaryqqa shyqqan. Onda janazaǵa qatysty úkimder toptastyrylǵan. Qaıtys bolǵan kisini jerleý, as, sadaqa berýdiń joldary jan-jaqty qamtylǵan. Negizgi maqsat – elimiz boıynsha dinı rásimderdi júıelendirý, sharıǵatqa qaıshy ádetterge tosqaýyl qoıý, ásirese jas býyndy teris qylyq­tar­dan saqtandyrý bolyp tabylady.

Zeınolla qajy Oljabaev óz sózinde baqılyq bolǵan marqumnyń jetisinde, qyr­qynda, jylynda dastarqanǵa qoıy­la­tyn et týrap ákelinsin, jemis-jıdek­ter men kókónister qoıylmasyn degen usy­nystardy qoldaıtynyn, munyń ózi ysy­rap­shyldyqty tejeýdiń bir alǵy­shar­ty bolyp tabylatynyn, basqadaı da retteý­ler qarastyrylǵanyn jetkizdi. Shaı má­zirine de shekteýler engizilgen. Salat qoıý – dástúrimizge jat. Jyrtys taratýdy bir­­jola doǵarý kerek. Bul úrdis oblys or­talyǵynda qalyp bara jatqanymen, aýyldarda áli de kezdesedi, dedi qadirmendi aqsaqal.
«Qyzyljar» ortalyq meshitiniń bas ımamy Kenjetaı Dúısenbaıdyń ysy­rap­shyldyqty boldyrmaý jaıynda aıtqan oramdy oılary da áserli shyqty.

– Janaza máselesine kelgende bar­ly­ǵymyzdyń ustanymymyz ortaq bolý kerek. «Qazaly úıge alty kisi jylap kel­se, alpys kisi synap keledi» dep ysyrap­shyl­dyqqa, beker mal shashý­ǵa jol berýge bolmaıdy. Mundaı keleńsizdikterge tosqaýyl qoıatyn ýaqyt áldeqashan jetti. Atalarymyz qudaıy asty baýyrsaqpen, sa­ry maımen de atqarǵan. Eń jaqsy tálim-tár­bıeniń qaınar kózi babalarymyz ama­nattap ketken ulttyq ónegelerde jatyr. Qaıǵy qushyp, qan jutqan otbasyny sy­namaıyq, aǵaıyn, – dedi Kenjetaı Baıkemeluly.

Aýdannan kelgen ókilder qara jamylyp otyrǵan otbasyna aýyrtpashylyq túsirmeý úshin janaza jáne jerleý rásim­de­rin ótkizý kezinde barynsha únemdi bo­lýǵa shaqyrdy. 

Jıynǵa qatysýshylar janaza rásimi­ne baılanysty ortaq kelisimge kelip, máıit­ti sońǵy saparǵa shyǵaryp salý rásim­derin Dinı basqarma bekitken janaza pátýasy aıasynda júzege asyrýǵa ýaǵ­dalasty. Ashanalar men meıramhanalar basshylaryna duǵa ótkizý kezinde usynylǵan as mázirin qatań saqtaý týraly úndeý qabyldandy. Sheshimniń oryndalýyn qadaǵalap otyrý, halyq arasynda túsindirý jumystaryn júrgizý oblystyq, qalalyq, aýdandyq ardagerler keńesterine, meshit ımamdary men qajylar uıymyna júkteldi.

 Desek te, dastarqan mázirin joǵarydan nusqaý túrinde shektemeı árkim ózi ázirl­ese degen pikirler de oılandyrmaı qoı­maıdy. Sol sııaqty «barlyq óńirlerdi biriz­dilendirý tym artyq, ulttyq salt-dás­túr men ádet-ǵuryptarymyzdyń qaı­maǵy buzylmaǵan kúngeı men teris­keıdi qalaı salystyrasyń» ispetti kózqarastar da negizsiz emes. Biz qaraly dastarhan má­zi­rin bekitýge qatysqan birneshe adamdy sózge tartqan edik.
Sapýra qajy Ámireqyzy: 

– Asta-tók ysyrapshyldyqty Paıǵambarymyz da jaq­tyrmaǵan. Endi, mine kóptiń tile­gi qabyl bolyp, másele óz oraıyn tap­qan sekildi. Budan bylaı qazaly úı­diń dastarqanyna jemis-jıdek, kókónis qoıý­ǵa, jyrtys taratýǵa qatań tyıym salynady. Shaı mázirine de shekteý qoıyldy.

Tóleýbaı Moldahmetuly, 
kásipker: 
– Qujatta sadaqa retinde jyrtys, oramal, kıim, kilem, taǵy basqa zattardy tarat­paý, mazardy kindikten asyrmaý anyq kór­setilgen. Bul sheshimderdi tolyq qol­daı­myn. Janaza – toı emes. О́zge halyq se­kildi jerleý rásimderin sharıǵat joly­men atqarsaq, eshkim de sókpeıdi. Qa­byldanǵan ortaq sheshim jastardy ıman­dylyqqa tárbıeleýdiń úlgili qadamy bolar edi.

Sansyzbaı Qalıev, 
ardagerler ke­ńe­siniń tóraǵasy: 
– Búgingideı qym­bat­shy­lyq ýaqytta mańdaı termen jınalǵan qa­rajatty paıdaly iske jara­týd­yń saýa­by áldeqaıda mol. Bul oraıda, dinı saýattylyqtyń, sharıǵat zańdaryn bi­lý­diń orny aıryqsha. Jat aǵymdar arasynda ólgen adamǵa quran baǵyshtaý, arý­aqqa sený sekildi ata salttar men ádet-ǵuryptarǵa úzildi-kesildi qarsylary kezdesedi. Ár nársege tez eliktegish jastarymyz bulardyń jeteginde ketip qalýy ǵa­jap emes. Sondyqtan jastardy barynsha dástúrli rýhanı, dinı qundylyqtar ar­qyly tárbıeleýge kúsh salý kerek. Din­ta­nýshylar, ımamdar óz ýaǵyzdary men úgit­terin salt-dástúrlerimizben, ádet-ǵu­ryp­tarymyzben tyǵyz sabaqtastyryp, ıs­lam, din tarıhynan, Quran, sharıǵat jaıly keńinen qamtyp otyrsa, quba-qup bolar edi.

О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»,
Alma QÝANDYQQYZY,
jýrnalıst

Soltústik Qazaqstan oblysy