Ata sazannyń hıkaıasy. Belgili etnograf-ǵalym Járdem Keıkınniń ashylmaǵan bir qyry haqynda

Tabıǵatqa ámanda ámirin júrgizip úıren­gen Adam-Ata men sý asty tirshiliginiń  ıesi – óz úıi­riniń ǵana ámirshisi atanǵan Ata sazan arasyndaǵy aqtyq  aıqas...  Beıneli túr­de baıandalǵan oqıǵany beı-jaı otyryp oqý múmkin emes. О́ıtkeni áńgimeniń jeli­si sý astyndaǵy alýan-alýan adam senbes syr­ly tirshilik ıeleri jaıynda. Qazaq áde­bıe­tinde buryn-sońdy sý astyndaǵy tir­shilik haqynda kórkem shyǵarma  bolǵan da shyǵar, men bilmeımin, biraq, «Ata sazan hıkaıasy» áńgimesin oqı otyryp, ǵalamdyq apattyń mezgil sanap jedeldeýine tek qana sanaly ındıvıdtiń  – Adam  balasynyń sebep­shi ekenin taǵy bir úreılene otyryp moıyndaısyń. Adam-Ata urpaǵynyń  ashkózdigi men aıaýsyz­dyǵyna kúıinishpen ókinip, tuńǵıyq oıdyń qushaǵyna enesiń. Aýmaqty arnasyn aq kóbikke toltyra soqqylap, uly teńiz­ge emine asyqqan adýyndy ózenniń saǵa­syna tabany dirildep aýyr tehnıka kel­geli sý astyndaǵy tirshilikten maza ketken. Móldirep jatqan aınadaı ózen saǵasy qoqys­qa toldy, lastanyp, tóńirek shýly dabyrǵa aı­nal­dy. Sý asty áleminiń mamyrajaı ty­nysh­tyǵy bir sátte buzyldy. Tuńǵıyq-te­reńniń adam ataýlyǵa beımálim syrlaryn son­daılyq táptishtep baıandaǵan qalamgerdiń kóre­gendigine tańdanbaı qoımaısyń. Oqıǵa je­lisiniń qalaı aıaqtalǵanyn nemen tynǵanyn jo­ǵarydaǵy joldardan tanısyz...

Áńgimeniń avtory esimi elge tanymal  qoǵam qaıratkeri – Járdem Salıh­uly Keıkın. Belgili etnograf ǵalymnyń  «mun­daı da óneri bar ma edi» degen tańdanýshy qa­ýymnyń bolary haq. О́ıtkeni táýelsizdik jyl­darynyń aıasynda «Qazaqy  ataýlar men baı­lamdar» atty etnografııalyq, «Oılar, oılar», «Oı ıirimi» adamı  tanymdyq-fı­losofııalyq pa­ıym jasaǵan, ózge de al­ýan syrly kitaptarymen belgili bolǵan qa­lam­­gerdiń negizinen qaýzap jazyp júrgen shy­ǵar­mashylyq taqyryptary kóziqaraqty oqyr­manǵa jaqsy tanys. Hal­qymyzdyń kóne sózderi men ataýlaryn jan­dandyrǵanyn  bylaı qoıǵanda Járdem Keıkın ár jyldar bederinde «Qazaqtyń 6666 maqaly men máteli», «Qazaqtyń 7777 maqaly men máteli» jınaqtaryn jarııalaǵan, al 2012 jyly osynaý poetıkalyq janrdaǵy halyqtyń rýhanı qazynasyn «Qazaq maqal-mátelderiniń Altyn kitabymen (8675 maqal-mátel)»  jınaqtap-túıindegen kórnekti ǵalym. 

Buqaralyq aqparat quraldaryna úne­mi ún qatyp, mezgil-mezgil  tanymdyq-fılo­sofııalyq maqalalar jarııalaǵany – belgili qalamgerdiń  izdenimpazdyǵy men erekshe eńbekqorlyǵyn kórsetse kerek. Dál osy arada óziniń súıikti basylymy «Ege­men Qazaqstan» gazetimen Járdem Salıh­uly­nyń shyǵarmashylyq dostastyǵy 90- jyl­dardyń  orta tusynan bastalǵanyn da atap ótý abzal. Joǵaryda atalǵan etnografııalyq, ta­nym­dyq-fılosofııalyq dúnıeleriniń deni, keıin jınaqtarǵa engen, aldymen osynaý aǵa basylymda jaryq kórgen. «Adam mejeli ǵumyrynda qoıan jymyndaı buralań, kedirli-budyrly soqpaq, taban tirelmes taıǵaq, bıik asýly, tereń ótkeldi, sondaı-aq taqtaıdaı dańǵyl, áıteýir, qıly-qıly joldardyń talaıynan ótedi.  Adamnyń salystyrmaly túrde uzaq jasaǵan ǵumyry kóp satyly...»  dep oı túıindegen  abyz aqsaqaldyń  «Qarttyq jáne qart» («Egemen Qazaqstan», 2010 jyl) atty maqalasy gazet oqyrmandary tarapynan aıryqsha baǵalanyp, kópshilikke qyzý da qyzyqty oı-qozǵaý salǵany da umytylmaq emes. Sonda qorytyndy sózin «Sánimen qartaıý, ádemi qartaıý – abyroı» dep túıindegen edi aqylman aqsaqal.

Ǵylymda qazaqtyń ulttyq sózdik qorynyń ýaqyt kóshine ilesip qubylyp turýy leksıko-semantıkalyq qubylys ekenin aıǵaqtap bergen de Járdem Keıkın ekenin  kópshiliktiń  bile bermeýi múmkin. О́ıtkeni janynyń tazalyǵy men qarapaıymdylyǵyn óziniń boıynan bıik ustaǵan áziz jandy azamat erte me, kesh pe aıtqandaryna oqyrmanyn uıytatynyna bek senimdi edi. Tipti kóz janarynyń sondaılyq álsiregen tusynda qalamgerdiń qajymaı mıkroskoptyq kózáınekpen  jumys istegenin kórgender bar... Abyz aqsaqal – ózi joǵaryda aıtqan  «Qarttyq týraly» qaǵıdanyń birden-bir dáleldeýshisindeı bolyp ómirden ótti.  

Sanaly ǵumy­rynyń qarttyq kezeńinde bolashaq urpaq­tyń rýhanı qundylyqtary úshin ter tógip, tópelete kitap jazǵan qalamger ult­tyń ádebıet pen ónerdegi kómeskilengen mura­laryn jınap, jipke tizgendeı etip túgen­dep, zııaly qazaqylyqtyń shynaıy úlgi­sin kórsete bildi. Bul oraıda dál solaı dep aıtý ǵana aqıqatqa jarasary haq. Jár­dem aǵa eńbek jolyn kádimgi aýdandyq gazetten – jýrnalıstıkadan bastaǵan, keıin  qaýipsizdik komıtetiniń ofıseri atandy, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵan soń beıbit ómirde oblys kóleminde (Atyraý, Mańǵystaý) el basqardy, sharýashylyq qurdy, ǵylym jolyn  qýdy. Beınetine qaraı KSRO-daǵy eń mártebeli odaqtyq dárejedegi derbes zeınetker atandy. Tárbıeli urpaq ósirdi. О́mirden kórgeni men túıgenin qaǵaz betine túsirýge asyqqan sezimtal jannyń ómiriniń qaı kezeńde de qolynan qalamynyń túspegenin ańǵaramyz.

Boıyn tiktep, maldas quryp otyrsa shyn­ta­ǵy tireletin kitaptar jınaǵyn Járdem aǵa­­myz sońǵy on bes jyldyń ishinde ǵana ja­zyp shyqqan eken. Solardyń ishinde  biz­diń áńgimemizdi bastaýǵa ilik-sebep bolǵan  «Taǵ­dyrlar taǵylymy» («Qaınar» baspasy, Almaty, 2010 jyl) atty áńgimeler jınaǵy bir tóbe. Etnograf-ǵalymnyń kórkem ádebıettegi kósile qalam terbeýi oqyrmanyn beı-jaı qal­dyra almaıdy. Jaıyqtyń Kaspııge quıy­lar saǵasynda týyp-ósken azamattyń bir ǵana «Ata sazan hıkaıasyn» qalaısha qa­zaq ádebıetindegi aıryqsha qubylys nemese jańalyq demeske?! Ekologııalyq úıle­simsizdikti kórkem tilmen órnektegen jazýshy aıryqsha baıqampazdyqpen  adamdarǵa «О́zińiz ómir súrgen, qorshaǵan ortany aıalańyzdar!» dep ıbalyqpen eskertedi, keıde mazasyzdana dabyl qaǵady. Atalǵan shyǵarmanyń ómirsheńdigi de qalamgerdiń osyndaı berik  ustanymynda bolsa kerek. Osy oraıda «Aldar kóse» men «Er Tóstikti» qaıta-qaıta jandandyryp balaýsa kórermenniń kózin aldaǵan  otandyq anımator-sheberlerimizge qulaqqaǵys ete ketýdiń de ońtaıly sáti týǵan sekildi. Kerek deseńiz, «Ata sazannyń hıkaıasy» búgingi qazaq mýltıplıkasııalyq fılmine dap-daıyn turǵan shıkizat.

Jazýshynyń ózge de minsiz áńgimeleri ara­synan biz erekshe, bólektep sóz  etip otyr­ǵan «Ata sazannyń hıkaıasy»  –  kádimgi sý astyndaǵy ómir. Kádimgi sý astyndaǵy – ózi­mizdiń ózen-kólderimiz ben telegeı teńizimizdiń astyndaǵy maqulyqtar –  «qazaqsha oılaıtyn hám qazaqsha sóıleıtin» balyqtar ómiri týraly hıkaıa. Olardyń óz kósemderi, óz úıiri bar. Qastasy da, dostasy da qasynda. Jazýshy  qııalyndaǵy Ata sazannyń ǵumyryn zerdeleı otyryp, el basyna kún týǵanda bir taıpa elin syrtqy jaýdan qorǵalaqtap qyr asyp kóshken  qaımana  qazaqtyń  kelbetin kórgendeı kúı keshesiń. Tek bári de sý astyndaǵy ómir, sý astyndaǵy kósh, sý astyndaǵy tartys, qaıshylyqtar!..  Ol nanymdy da kórkem shuraıly tilmen sýretteledi.

Tanymal etnograf-ǵalym Járdem Keı­kın kitaptarynyń qaı-qaısy da eń aldymen  qazaq oqyrmany úshin, jalpy qazaq qoǵa­my úshin tálimi zor, tárbıesi mol rýhanı qazy­na sanalyp keletini daýsyz. Osy oraıda qalam­gerdiń  kórkem ádebıettegi qoltańbasy, onyń ishinde tek bir ǵana «Ata sazannyń hıkaıasy» ádebıet zertteýshileri úshin ıgerilmegen tyń dúnıe degen oıda qalyp otyrǵanymyzdy jáne de jasyryp qalmaq emespiz...

Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»

ALMATY