Rysbek Sársenbaıuly. Tálimger

О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi-sekseninshi jyldaryndaǵy áriptesterimizdiń birazy búginde aramyzda joq. О́mirdiń óz zańdylyǵy degenin jasaıdy. «Jetisý» gazetin jumyla júrip shyǵarǵan sol kezeńderdegi adamdardyń eshqaısysy oıdan ketpeıdi. Qaıtyp oralmas jáne qımas kúnderden qalǵan saǵynyshty sátter umytylmaıdy. Jadyńda jańǵyrady, qýantady, kúrsintedi. Adamı qatynastardyń kúrdeli kúrmeýi tarqatylady. О́tkenge búginniń bıiginen qaraısyń, aıtarlyqtaı is tyndyrsań, marqaıyp qalasyń. Ásirese bul, bizder – jýrnalıster – qalyń qaýymnyń aldynda júretin mamandyq ıeleri úshin ózgeshe syn. Jazǵanyń qaǵaz betinde qalady. Ony keıin qaıta qaraǵanda, sol kezdegi oılaryń men sózderiń úshin uıalmaıtyndaı bolsań, jaraǵany. Mindetińdi qalaı atqarǵanyń da sol qalpynda kórinis tabady.

Biz – jýrnalıst Marat Toqash­baev (qazir «Prezıdent jáne halyq» gazetiniń bas redaktory), aqyn Rahym­jan О́tegenov (marqum) úsheý­miz 1975 jyly sekretarıatta birge qyzmet ettik. Aýdandyq «Sovet­tik shekara» gazetinde alǵashqy jýrna­lıstik mektepten ótken meniń bul ta­lantty da isker serikterimnen úırengenderim de az emes. Gazettiń mazmundylyǵymen qatar onyń tartymdylyǵyn, jańashyldyǵyn oılastyrý úrdisi qalyptasqan ujym­da jumys isteý qyzyqty edi. Shy­ǵar­mashylyq izdenis, báseke­lestik bolǵan jerde tez shyń­dala­syń. Kezektesip, ár nómirdi shyǵarý mindetin moınymyzǵa alǵan bizder jarysa jazatynbyz. Tyń nárselerdi oılap taýyp, iske asyrýdyń joldaryn izdeıtinbiz. Sátti oılastyrylǵan aıdarlarymyzdy uzatpaı «Sosıalıstik Qazaqstan» betinen kóretinbiz. Úlken basylym ıemdenip ketedi. Daýlasa almaısyń. Ekinshi qabat­taǵy ashanada nemese baspahanada jolyqqanda aǵa gazettegi aǵalarymyzǵa ázildep: «keremet jańa aıdar ashtyq, ózimizde ja­rııa­laǵan soń sizderge beremiz» deı­tinbiz. Árıne, gazetter ol kezde bir – birinen jaqsysyn úırenip, paıdalana beretin. Arnaıy senbilik bet shyǵarý, ǵylymı-tanymdyq «Kók­jıek» betin daıyndaý, «Kúlki – kóńil kórki» ázil-ospaq buryshyn tuzdyqtap otyrý sharýalaryn, bizdiń tikeleı mindetimiz bolmasa da, óz qolymyzǵa alatynbyz.

Marattyń ár kúni atqaratyn sha­r­ýa­­larynyń sala-qulash ti­zimi ishinde, gazet jumysynan bó­­lek, ini-qaryndastarynyń, týys-jaqyndarynyń, dostary men joldastarynyń máseleleri de júretin. Resmı aqparattar, baıan­­damalar qaptaǵan kúni da­ıyn betti buzyp, qaıta jasaýdyń qarbalasy bastalady. TASS pen QazTAG-tan topyrlap túsetin, túzetýleri taýsylmaıtyn materıal­dardy dereý suryptap, kerektisin terimge jibertip, maketin jasap, ornalastyrýdyń mashaqaty jeterlik. Sonda da Marat bárine úlgeretin. Uqyptylyǵyna, tyń­ǵy­lyqtylyǵyna redaktor Perne­bek Beısenovten bastap, bet qattaý­shylarǵa deıin rıza edi. «Jetisý» gazeti Ortalyq komıtettiń baspahanasynan shyǵatyn kóp gazetterdiń ishinde aldymen basylatyn. Ju­mys­qa erteńgi saǵat toǵyzda kelip, ertesi kúni sol shamada úıge qaı­tatyn kezder de ushyrasatyn. Par­tııanyń quryltaılary, plenýmdary tusynda gazettegi kezekshi jýr­nalısterdiń kózderi qyzaryp jú­retin. Jastyqtyń qudireti sol, keıde redaksııada tańdy atyryp, esh demalmastan is-saparǵa kete beretinbiz.

Gazetimizdi maqtan tutyp, jel­pinip júrgenimizde, ashyq aspanda naızaǵaı jarqyldaǵandaı «sum­dyq» boldy. «Pravda» gazeti «Je­ti­sýdy» jerden alyp, jerge salǵandaı maqala basypty. Taqy­ryby «Segizinshi komıssııany kú­týde». Bárin «búldirgen» «tynysh júrmeıtin Jókeń» – Joldashan Bozymbekov, redaksııadaǵy azýly, myqty jýrnalıst. Únemi syn maqalalar jazyp, jurtty dúr­liktirip qoıady. Ádilet izde­gender, arasha suraǵandar, qııanattan zardap shekkender Jókeńdi tabady. Arnaıy izdep keledi. Redaksııaǵa túsken aryz-shaǵymdardyń kóbin redaktor Jókeńniń qolyna ustatady. Ol ne feleton, ne jýrnalıstik zertteý maqalasy bolyp, jaryqqa shyǵady. Avtordyń, gazettiń abyroıyn kóteredi. Al «Pravdanyń» naıza ushyna ilýi sonyń bárin joqqa shyǵarǵandaı. Partııanyń eń joǵarǵy bıliginiń organy sanalatyn gazettiń aq degeni – alǵys, qara degeni– qarǵys. Oǵan qarsy kelý aıǵa shaýyp, mert bolýmen teń. Ondaǵy maqalanyń jaǵymsyz keıipkerine aınalǵandar qyzyl bıletten aıyrylyp, qyzmetten qýylyp tynady. Sógis­pen qutylǵanyna qýanady.

Sol kúni redaktor qatty qobal­jydy. Diril qaqqan qolyndaǵy gazette maza joq, tynymsyz sybdyrlaıdy. Kózáınegin alyp, hatshysyna: «Qaıda Bozymbekov? Taptyńdar ma ózin? Dereý tabyńdar!» dep al­qyna buıyrdy. Jumysqa keshigip keletin jaıbasar Jókeńniń jolyn tosqandar kóbeıip ketti. Bári bas­tyqtyń tapsyrmasymen birinen keıin biri uzyn dálizde, tómengi qa­bat­tarda ony taǵatsyzdana kútýde. Aqyrynda tarp-tarp bas­qan, asyqpaǵan, abyrjýdyń ornyna kúlimsiregen Jókeńniń sul­basy kórindi. Qolynda shırata ustaǵan «Pravdasy» bar. «Jigitter, «Jetisýdy» búginnen bastap kúlli sovetter odaǵy biletin boldy!» deı­di súıinshi suraǵandaı. Al kerek bolsa! Redaksııadaǵylar qyrylyp qalatyndaı ábigerlenip jatsa, Jókeń máz. «Joldashan, nesine jetisesiń. Bastyqty joǵarǵy jaqqa shaqyrtyp jatyr. Birge baryp sybaǵańdy alarsyń», dedi egdeleý kelgen tilshi kisi tabalaǵany, ne jany ashyǵany belgisiz keıipte. «Dúrliktirmeńiz, Sary aǵa! Bizdiń jazǵanymyz durys. «Keneden kelgen kesel» degen maqalamyzdyń barlyq dáleli, qujaty qolymda. «Pravdanyń» tilshisi bizge aqyl aıtqansha, jýrnalıstik ádepti aldymen ózi saqtasyn» dep kúsheıgenin qaıtersiz.

Oqıǵa bylaı bastalǵan. Al­matydaǵy maldárigerlik ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń eki qazaq qyzmetkeri qýdalaýǵa túsken. Shyn­dyq izdegeni, jalǵandyqqa qarsy turǵany úshin. Olar túbi reseılik, zaty áıel áriptesiniń kenege qarsy sıyrǵa egetin, emdik paıdasy bar dári jasadym dep qorǵaǵan kan­dıdattyq jumysyn joqqa shy­ǵarady. «Synaqtarynyń bári tek qaǵaz júzinde, naqtyly tájirıbe jasalmady, onyń dárisinen paıda joq», deıdi tıisti oryndarǵa aryzdanyp. Instıtýt basshylyǵy «ishten shyqqan jaman jaýdan», ekeýinen qutylmaqqa kirisedi. Ár qadamyn qadaǵalap, eskertý, sógis berý, aqyrynda qyzmetten ketirý amalyn qoldanady. Aryzdy tekserýshiler ǵylymı jumystaǵy daýǵa aralaspaı, ekeýine jumyla jabylǵandardyń jamandaýlaryna senip, solardy qoldaıdy. Qalalyq, respýblıkalyq gazettegiler de ál­gindeı tekserýlerdiń qorytyn­dylarymen tanysqan soń, eke­ýine senimsizdikpen qaraıdy. Súıe­nishteri myqtylarǵa urynyp qal­maýdy ol kezde jýrnalıster qatty eskeretin.

Qysqasy, olar «Bozymbekov degen eshnárseden jasqanbaıtyn, tájirıbeli, myqty jýrnalıst bar. Soǵan baryńdar» degen bireýlerdiń keńesinen keıin «Jetisýǵa» kelgen.

Jókeń óz zertteýin júrgizip, syn maqala daıyndady. Mundaı daýly nemese keıipkerleri osal emester týraly ashyq jazyl­ǵan syndardy bir-birimizge oqyta­tynbyz. Pikirlesemiz, keıde daý­lasyp ta qalamyz. Bul joly da solaı bolǵan edi. «Maqalanyń taqy­rybyn «Keneden kelgen kesel» dep qoıyńyz. Qatyp ketedi!» deımiz. «Joq. Keneden malǵa qandaı kesel keltirgenin zerthana­da anyqtamaǵanyn aıtqandary úshin ózderi jumystan qýyldy. Shyn­dyq úshin shyryldaǵanyn taqyrypqa shyǵarý kerek. Keseldiń kelgen – kelmegeni belgisiz». Jó­keń ózinikin jón sanaıdy. Bizde qoımaımyz: «Másele astarlap jetkizýde. Keneden sıyrǵa kesel kelmese de, adamdarǵa keldi ǵoı. Eki ǵalymnyń shekken zardaby sol kene­den emes pe!». Aqyrynda bizdiń usy­nysymyzdy qabyldady.

«Keneden kelgen kesel» endi «Jetisýdyń ózine «kesel» bolyp jabysqaly tur. Onda synalǵan ǵalymsymaqty «Pravdanyń» Qa­zaq­standaǵy tilshisi qanatynyń astyna alyp, ashyq qorǵaǵan. Qarsy turǵan ekeýdi dattaǵan, gazetimizdegi maqaladan «shıkilik» tapqan. Soıqan bastalǵaly tur...

Áńgimeniń toqeteri: segizinshi komıs­sııa odaqtyq gazet pen ob­lys­tyq gazettiń qos maqalasyn qatar ustap, muqııat tekserdi. Nátıjesi Almaty oblystyq partııa komıtetiniń bıýrosynda qaraldy. Part­komıssııanyń qorytyndysyna qaraǵanda, gazetimizdegi maqalanyń kótergen máselesi oryndy, ǵylymı ataq berýde kemshilikter ketken, kandıdattyq jumys odaqtyń beki­týinen ótpedi, al oǵan qarsy tur­ǵan qyzmetkerlerdiń qýdalanýy zańsyz, ǵylymı mekemedegi qolaı­syzdyqtarǵa basshylyq kináli eken. «Jetisýda» sol qatelikter du­rys kórsetilgen. Biraq oblystyq gazettegi maqala avtory ózi synap otyrǵan keıipkerimen kezdespegen, jýrnalıstik ádepti es­kermegen, keıbir derekterdiń jete tekserilmegenine redaksııa basshylyǵy nazar aýdarmaǵan degendeı asa aýyr emes min taǵady. «Pravdanyń» tilshisi de aǵattyq jasaǵan, «Jetisý» gazetindegi maqala avtorymen, redaktormen jolyqpaǵan degen tusqa jetkende, baıandamashynyń sózin oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Asanbaı Asqarov bólip ji­beredi. Ataǵy dúrildep turǵan basshy A.Asqarov ázilge burady. «Boıymyzǵa qarap sekireıik. Almatyda otyryp Máskeýdi qor­qyt­qanymyz qalaı bolar eken?». Bıýroǵa qatysýshylar dý kúledi. Sóıtip bas jaqqa baryspaı-aq máseleni barynsha beıbit sheshedi. Asa qataldyqqa jol bermeıdi. «Jetisý» jýrnalısterine eskertý men sógis arqalatqan maqalanyń qysqasha tarıhy osyndaı.

Biraq kúnde ózin jáne ózi kóp jyl jumys istegen «Jetisýyn» búkil odaqqa tanytqan qaıran Jó­keń ne kórmedi? Bul suraqtyń jaýabyn qazbalasaq, tym uzap ketermiz. Olardy da aq qaǵazǵa túsirýdiń sáti keler. Ázirshe ákesi Bozymbektiń «halyq jaýy» bolyp sottalǵany, balalyq shaǵynda ashtyq pen qıyndyqty kóp kórgeni, oqýǵa umtylyp, bilim alyp jýrnalıst atanǵany, «Lenınshil jas» pen «Jetisýǵa» jastyq jigerin, kúsh-qýatyn arnaǵany, naqaqtan, jalamen sottalyp, aqtalǵany týraly aqparatpen shekteleıik. Elimiz táýelsizdik alǵan soń Joldashan Bozymbekov «Qazaq batyrlary» gazetin shyǵardy, onyń bas redaktory boldy. Tarıh qoınaýyna tereń boılap, aqtańdaqtardy aq­ta­ra ashyp, shyǵarmashylyq ke­meline kelgen shaǵynda ne­bir aýyrtpalyqty kótergen alyp júregi kenetten toqtady. Biz­­der, jetpisinshi, sekseninshi jyl­dar­daǵy «Jetisýdyń» jas jýrnalısteri –Marat Toqash­baev, Qýandyq Túmenbaı, Meı­ram­bek Tólepbergenuly, Gúl­san Saǵymbekova, Jankúmis Jaman­kına jáne osy joldardyń avtory ol kisini ózimizge Tálimger sana­dyq. Adamgershiligi, adaldyǵy, qam­qorshyldyǵy, shynshyldyǵy da ónege tutarlyqtaı edi. Jókeńdi – úlken-kishi ony osylaı ataıtyn – bárimiz erekshe qurmetteıtinbiz, jasymyzdyń alshaqtyǵyna qara­mas­tan ázildesip, erkeleıtinbiz. Búgin­de aramyzda júrmegenimen sol qurmetimiz máńgige saqtalady.

Rysbek SÁRSENBAIULY