Kózinde oty bar balany babalar qyrannyń balapanyndaı baýlyǵan. Betin qaqpaı, belin býyp, sol joldy tolqyn- tolqyn urpaq jalǵaǵan. Aldymen úsh bıdiń kisiligi men kishiligin úlgi etsek, ulttyq rýhymyz bıikteı beretini sózsiz. Buǵan mysal keltirer bolsaq úsh arysymyz aǵaly-inili retinde birin-biri tómendegishe baǵalap, izet kórsetipti.
Tóle bı: «Ýaı, qos inim, qos shyraǵym!» dese, Áıteke bı: «Ýaı, Tókem! «Aǵa – bordan, ini – zordan» demeı me. «Ini – naıza, aǵa – qorǵan» deıdi. Al Qazybek bı: «Ýaı, Asyl aǵam! Ýaı, asqaq inim! Aǵasy bardyń jaǵasy bar emes pe! Inisi bardyń tynysy bar emes pe!» deıdi. Bul netken jarasymdylyq, meıirim tókken myna sózder bútin qazaqty aq kıizdiń ústine alqa qotan otyrǵyzǵandaı kúı keshtirmeı me?!
Sol bútin qazaq, shúkir, búginde ala taıdaı ala-qula emes, babalar saltymen eli kenelgen, tóli teńelgen bútindikpen kún keship otyr emes pe!
Babalar sózinde «Bul zamanda ne ǵarip?» (Asanqaıǵy) deıdi. Sóıtedi de, «Ata jurty buqara, О́z qolynda bolmasa, Qansha jaqsy bolsa da, Qaıratty týǵan er ǵarip» deıdi Asanqaıǵy. Táýbe, ata jurt ózimizde, el birligi sózimizde. «Kúldir, kúldir kisinetip, Kúreńdi miner kún qaıda?!» dep alyp, Dospambet jyraý «Betegeli Saryarqanyń boıynda» «Aqqala ordam qonǵan jurtta» otyrsaq depti.
«Qol aıaǵym buǵaýda: Taryldy baıtaq keń jerim!» (Jıembet jyraý), «Dushpannan kórgen qorlyǵym, Sary sý boldy júrekke, On jeti de qursanyp, Qylysh ildim bilekke, Jaýǵa qarsy attandym, Jetkiz dep Qudaı tilekke» (Aqtamberdi jyraý) dep zar keshken babalar tilegi oryndaldy. Qazir azat elmiz. Sol babalar el bolǵanda «Osynsha bergen dáýletti, Kóterip tura alar ma ekenbiz!» degeni de bar (Aqtamberdi jyraý).
Shırek ǵasyrdan asty. Bir zamandary jaqsylarymyz: «Jaqsylar keńes qurǵanda, Murtymyz kókke shanshylyp, Buryn da sóıler me ekenbiz» (Aqtamberdi jyraý) dese, qazir ol tilekti de Táńirim berdi. Topty jaryp tórge ozyp «Mynaý jalǵan sum dúnıe, О́tpeı qoımas demeńiz» (Buqar jyraý) deıtin dárejege jettik. Endigi tirlikte bereke-birlikke, jurt bolyp jumylyp, «Qazaqtyń saharasy júz qulpyrǵan, Qytaı men orystardy qyzyqtyrǵan» dep Qojabergen jyraý eskertkendeı, babalar sózine baǵyp, ulttyq rýhty janyp, ár qazaq máńgilik eldiń máıegine aınalsa, «Aınala almaı at ólsin, Aıyra almaı jat ólsin» (Buqar jyraý) derimiz haq.
Eger babalar sózin uqpasaq, ol birte-birte qaǵys qalyp umytyla berýi múmkin. Bir tolqyn urpaq álemdik dep alda ketip barady atoılap. Olar ultym, jurtym dep artyna qaramasa babalar sózi arhaızmge aınalyp ketýi ǵajap emes. Biz mundaı joldan ótkenbiz. Keńes tusynda ult sózin, ult qundylyǵyn arhaızm dep murnymyzdy shúıirgen kezimiz de bolǵan. Keıin barlap qarasaq, onyń bári arhaızm emes, qazaqtyń bolmysynan jaralǵan, taza qan, móldir jandaı jaýharymyz eken ǵoı. Zulym saıasat arhaızm degen sózdi bizdiń ýlanǵan sanamyzǵa sińirý arqyly jadymyzdy jańyltypty.
Dál qazir álemdik órkenıetke umtylǵan tusta jas urpaqqa osyndaı ult qasıetin, ult sózin uqtyra almasaq, búgingi kún- kóriske rıza bolyp júre bersek, erteń barymyzdyń birazyn kónerdi degen jeleýmen taǵy da arhaızmge ysyryp jiberýimiz kádik. Sony erte boljaǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev rýhanı jańǵyrý ıdeıasynda, «...Ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa...» úndedi. «Eger jańǵyrý eldiń ulttyq – rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy», dep soqyrǵa taıaq ustatqandaı qadap aıtty. Endeshe babalar sózi, Abaı sózi ár qazaqtyń, ásirese ulttyń tizgin shylbyryn ustaǵan azamattardyń kóńilinde júrse, tipti ondaı qundylyqtarymyz qyzmet ústeliniń ústinde jatsa, qane!
Oıdy oı qozǵaıdy Túrkistannyń 1500 jyldyǵyn atap ótý kezinde sol qaladaǵy atqarylyp jatqan jumysty bas basylymǵa berip otyrý úshin sonda bir aıdaı júrgenimiz bar edi. Kúnde erteńgisin qala ákimi qabyldap, keshe ne bittimen, búgin ne isteletinimen tanystyryp otyratyn. Bir joly ákimniń orynbasary sol úrdisti jalǵady. Qyzmet ústeliniń shetinde Abaıdyń bir tomdyǵy men D.Qonaevtyń «О́tti dáýren osylaı» kitaby jatqanyn kórdik. Álgi azamat «Men osy eki kitapty bir sholyp shyǵyp baryp jumysymdy bastaımyn. Sabaq alatyn dúnıe kóp munda» deıdi. Orynbasar ózbek jurtynyń ókili edi.
Qazaqtyń búgingi ul-qyzy da osylaı ult jaqsylaryn ulyqtasa, olardyń úlgisin ónege tutsa, babalar sózin baǵalasa, eldiktiń sózi eken-aý dese, danalar ósıetiniń qunyn uqsa jan álemi jańǵyrar edi. Búgingideı almaǵaıyp zamanda sap altyndaı saqtalǵan jaýharlarymyzdy qazaq ultynyń ókili retinde ózi de tanyp, ózgege de tanytar edi. Bul keıingi urpaqqa sabaq bolyp, ulttyq qasıetimiz, kıeli asyldarymyz máńgi el tuǵyrynda myzǵymaı turar edi.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
