Mine, bıyl, ıaǵnı 2018 jyly ánshiniń týǵanyna 130 jyl tolady. Osyǵan baılanysty talaı jyldardan beri qorjynymda jınalyp qalǵan hattardy taǵy bir aqtaryp, taǵy bir súzgiden ótkizip kórdim. Ondaǵy oıym ánshiniń týǵan aıy men týǵan kúni jaıly mysqaldaı da bolsa derek kóziniń ushy shyǵar ma eken degen oı edi. Osylaısha izdenis ústinde júrgenimde Ámireniń atalas týysy О́mirtaı Mýstın jazǵan hat qolyma tústi. Onda jazylǵan myna bir joldar kózime ottaı basyldy.
Onda:
«Jetkinshegim Jarqyn!
Ámire jaıyndaǵy 30 ııýldegi hatyńdy aldym.
Ol martta týǵan deýim mynadan: Qashaýbaı jylqyshy bolǵan baıdyń qoıshysy bolǵan, menimen shóbereles aǵam marqum Orazaly Ysqaq bir áńgime ústinde, Ámire jylqy jyly naýryz dámin beretin kúnnen bir juma buryn baıdyń shoshalasynda týdy – túnde sheshesi tolǵatyp jatqanda, sheshem qasynda ot jaǵyp otyrýshy edi. Kindigin kesken», dep jazǵan eken.
Odan ári: «Biz týǵan kezde metrke, pasport degender bolmaǵan. Jyldy 12 janýar atymen atap, jyl qaıyratyn. Sondaı esepten qata ketetin. Men 1887 jyly týǵan bolyp júrmin», dep óziniń de týǵan jylyn sóz etedi. Odan ári О́mirtaı qarııa: «Ámireniń óz qolymen jazǵan dokýmentin qoldanǵanyń durys bolar», dep óz oıyn qoryta jazǵan. (3.VIII – 1974 О́mirtaı О́lmestaı).
Osylaısha О́mirtaı Mýstın Ámireniń týǵan aıy men kúni jaıly tabylmaı júrgen derek kózin taýyp berdi.
« Ámire Degeleń bolysynyń jerinde týǵan joq», dep jazǵan eken odan ári aıtar oıyn sabaqtaı túsip. «Qashaýbaı kedeılikten kún kóre almaı kásip izdep baryp, Qarqaraly mańynda bir baıǵa jylqyshy bop júrgende Ámire baıdyń aýylynda týǵan», deıdi. «Keıin óz eline Degeleń jerine oralǵan», deıdi. О́mirtaı Mýstın osy áńgimeni Ysqaq Orazalyulynan estigenin jazdy. Al Ysqaq Orazalyuly degen kisi Ámireniń ákesi Qashaýbaı ekeýi baıdyń malyn qatarlas júrip birge baqqan dosy ári syrlas adamdar bolǵan. Ysqaq Orazalyulynyń sheshesi, Qashaýbaıdyń jary Toıǵandy bosandyryp, ánmen áýeletip dúnıe esigin endi ǵana ashqan sábıdiń kindigin kesken eken.
О́mirtaı qarııa maǵan hat joldaǵanda birde О́mirtaı Mýstın dep, endi birde О́mirtaı О́lmestaı dep qol qoıyp otyrǵan.
Endi О́mirtaı qarııanyń jazǵanyna úńileıik.
Hatta jylqy jyly týdy delingen. Al Ámire jylqy jyly týmaǵany belgili. Olaı deıtinimiz Ámire sheteldik tólqujatyna jazdyrǵandaı, 1888 jyl – tyshqan jyly týǵan. Al endi О́mirtaı qarııanyń «...naýryz dámin beretin kúnnen bir juma buryn baıdyń shoshalasynda týdy» dep jazǵany qısynǵa keledi. Nege deseńiz adamnyń aýzy aqqa, maldyń aýzy kókke tıgendegi el bolyp mereılenetin naýryz meıramy, naýryz kóje dámin tatatyn qýanyshty sát. О́mirtaı qarııa jazǵan «naýryz dámin beretin kúnnen» degeni – 22 naýryzǵa, al «bir juma buryn» degeni – 15 naýryz kúnine saı keledi. El ishindegi aýyzeki áńgimelerde Ámire jer kógergen kezde týǵan degen sózder jıi aıtylady. Al shoshala degeni baı úıinen oqshaýlaý, mal jaıǵastyratyn jerge jaqyn, ortasyna tireý qoıyp, aınalasyna qadaý-qadaý aǵash qaǵyp nemese sharbaq qoıyp, irgesin qamyspen jaýyp, balshyqpen sylap, tóbesi kıizben ne qamyspen jabylatyn kedeılerge arnalǵan jadaǵaı jupyny úı. Kedeıliktiń zaryn tartqan Qashaýbaı osyndaı úıde turǵan. Ámireniń baıdyń shoshalasynda týǵany jóninde Saparǵalı Begalın, Álkeı Marǵulan, Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mirzaqov, Júsipbek Elebekov, Muqataı Toqjigitov, Áshimbek Bektasov tárizdi zamandastarynyń aıtqandaryn óz qulaǵymmen talaı estigenmin de. Onyń ústine hat avtory О́mirtaı qarııa, «Ámireniń óz qolymen jazǵan dokýmentin qoldanǵanyń durys bolar» dep baǵdar bergeni taǵy bar.
Hat avtorynyń osy sońǵy jazǵandaǵysyndaı, «óz qolymen jazǵan dokýmentin qoldanǵanyń durys bolar» degen keńesin eskere otyryp, árıne áýeli ánshiniń óz qolymen alǵan dokýment-pasportyna súıenemiz. Onda joǵaryda atap ótkenimizdeı, Ámire Qashaýbaıuly 1888 jyly týdy dep kórsetilgen. Endigi jerde ánshi Ámireniń tólqujat-pasportynda jazylǵan osy týǵan jylyn negizge ala otyryp, odan ári týǵan aıy men kúnin О́mirtaı qarııa jetkizgen derekkózge súıensek, Ámire atamyzdyń týǵan jyly men týǵan aıy jáne týǵan kúni kóz aldymyzǵa keledi.
Olaı bolsa ánshi Ámireniń atalas týysy О́mirtaı Mýstın qarııanyń 1974 jyldyń 3 tamyz kúni meniń atyma joldaǵan hatynda jazylǵan derekkózge súıenip Ámire Qashaýbaıuly 1888 jyldyń 15 naýryz kúni dúnıege kelgen dep aıtýymyzǵa ábden tolyq negiz bar.
Ánshiniń 130 jyldyǵyna oraı myna bir jaıttardy eske sala ketýdi jón kórdim. Án atasy Ámire 1926 jyly sol kezdegi astanamyz Qyzylorda qalasynda shańyraq kótergen ult teatrynyń dırektory Dinshe Ádilovtiń qolymen berilgen buıryq boıynsha osy teatrdyń (qazirgi M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatry) nómiri birinshi ártisi bolyp jumysqa qabyldandy. О́miriniń sońyna deıin osy teatrda qyzmet atqaryp, 1934 jyly 6 qarasha kúni Almaty qalasynda dúnıeden ótti. Kóp keshikpeı 1934 jyldyń 19 qarashasy kúni Qazaqstan Halyq aǵartý komıssary Temirbek Júrgenovtiń qolymen Ult teatry aýlasynda Ámirege eskertkish músin qoıý jóninde nómiri 540 buıryǵy shyqty.
Túrli sebepterge baılanysty Ámireniń bul músini M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatry aýlasyna áli kúnge deıin ornatylmaı qaldy.
Arada jyldar ótkende 1974 jyly Ámirege eskertkish-músin ornatý jóninde ekinshi ret áreket jasaldy.
Ol bylaı bolǵan edi. Ámireniń kenje qyzy Kúlásh Qashaýbaevanyń keńesimen ánshiniń týysqandary atynan 1974 jyldyń 25 qarashasy kúni Dinmuhammed Qonaev aǵamyzdyń atyna Ámire qabiriniń qyryq jyldan beri qaraýsyz jatqanyn jetkizip, qulpytas músin ornatý jóninde úshbý hat daıyndadym. Hatqa qazaq óneriniń sańlaqtary Serke Qojamqulov, Qanabek Baıseıitov, Júsipbek Elebekov, Ábilmájin Sapaqov, jazýshy Saparǵalı Begalın, qoǵam qaıratkerleri Sara Esova, Áshimbek Bektasov qol qoıdy. Kóp keshikpeı bul jumystar Qazaq KSR Mınıstrler Keńesine tapsyrylyp, Ámire músinin turǵyzýǵa 5000 rýbl bólindi. Osy sheshim negizinde 1974 jyldyń 9 shildesi kúni Qazaq KSR Mádenıet mınıstrliginde Ámirege ornatylatyn eskertkish-músininiń eskızi men jobasy bekitildi. Eskertkish músinniń avtory bolyp músinshi Tatıana Vıktorovna Andrıýshenko taǵaıyndaldy.
T.V.Andrıýshenko óz sheberhanasynda jyl boıyna eńbek etti. Nátıjesinde alty metrlik Ámire tulǵasy daıyn boldy. Eskertkish 1978 jyly ánshiniń týǵanyna 90 jyl tolýyna oraı jezden quıylyp ornatylady dep josparlanǵan bolatyn. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, atqarylǵan jumystar, aıtylǵan áńgimeler taǵy da bos sóz kúıinde qaldy. Eskertkish turǵyzylmady. Ámireni kózi kórgen dosy Serke Qojamqulov T.V.Andrıýshenko sheberhanasyna baryp, kórip júrip, sheberhana ishinde boı kótergen ánshi eskertkishiniń fotosýretin túsirtkizip alǵan eken. Sol sýret tós qaltasynda júrýshi edi. Bir qajeti bolar dep maǵan bergen bolatyn. Boı kótermek Ámire eskertkishiniń fotosýret keskini áli kúnge mende saqtaýly. Endi mine, qoıylmaı qalǵan eskertkishtiń dáleli retinde saqtalǵan sýretke qarap, soǵan da shúkirshilik etemin.
Osylaısha ánshi Ámirege ekinshi ret eskertkish-músin ornatý áreketteri iske aspaı qaldy. Áıtkenmen Ámireniń ánshilik dańqyn pash etken shyǵarmalar, kitaptar jaryqqa shyǵyp jatty. Máselen, Orazaqyn Asqar «Ámireniń áni» dastanyn, osy maqalanyń avtorynyń ár jyldarda orys jáne qazaq tilderinde jaryq kórgen «Ámire», «Án atasy», «Ámire Qashaýbaev» derekti prozalyq kitaptary jáne «Án atasy – Ámire» telepesasy, «Ámire ánderiniń kúıtabaǵy», «Ánshi Ámire týraly shyndyq» maqalasy («Egemen Qazaqstan», gazeti 27.02.2013), sondaı-aq Qaıyrbek Shaǵyrdyń «Uly tenor» poemasy baba shyǵarmashylyǵyn tanytatyn qundy eńbekter bolyp tabylady.
Iаkýda Amandyqovtyń qurastyrýymen 2012 jyly jaryq kórgen «Ánshi Ámire» estelikter kitaby ánshiniń 125 jyldyǵyna tartý boldy. Onyń ústine óz kezinde halqymyzdyń kórnekti qoǵam qaıratkeri, Qazaq KSR Mádenıet mınıstri Jeksenbek Erkimbekov Ámire Qashaýbaev atyndaǵy respýblıkalyq halyq ánderin oryndaýshylardyń konkýrsyn uıymdastyrýǵa atsalysyp, Ámire murasyn saqtaýǵa ólsheýsiz úles qosty. 2008 jyly Ámire Qashaýbaıulynyń týǵanyna 120 jyl tolýyna oraı Semeı qalasyndaǵy qalalyq mádenıet saraıynyń janynda ánshi músini boı kóterdi. Bul da bolsa tulǵa esimin máńgilik saqtaýdaǵy úlken jumystyń biri boldy. Búgingi urpaqtyń uly ánshige degen qurmeti osylaısha jalǵasýda.
Osyǵan qosa taǵy bir aıta ketetin jaıt, 2016 jyly elordamyzdaǵy Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatry Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyna oraı dramatýrg Rahymjan Otarbaevtyń «Ámire» dramasyn sahnaǵa shyǵardy. Rejısseri Nurlan Jumanııazov, alǵashqy rettegi Ámire rólin somdaǵan – Qasymhan Buǵybaı. Sýretshisi – Berik Bóribaev. Kórkemdik jetekshisi – Qazaqstannyń halyq ártisi Talǵat Temenov, dırektory Aıbolat Seksenbaev bolyp tabylatyn teatr ujymy Ámireniń basynan keshken qyzyqty da baqytty shaqtarymen qosa, aýyr taǵdyryn shynshyldyqpen sýretteı bilgen. Osyǵan rıza bolyp sahnalyq premerasyna qatysyp, teatr ujymyna batamdy berip, tilektestik bildirdim. Rahymjan Otarbaevtyń «Ámire» dramasymen qatarlas 2016 jyly osy joldar avtorynyń ánshiniń týǵanyna 130 jyl tolýyna oraı «Amre v Parıje» degen kitaby jaryqqa shyǵyp, bul eńbek te qalyń oqyrmanǵa jol tartty. Halqymyzdyń kórnekti jazýshysy Medeý Sárseke aǵamyz da Ámire murasyn saqtaýda, kitap shyǵarý jolynda qajymaı-talmaı eńbek etip júr. О́mirden kórgen-túıgeni mol, oıy asqaq jazýshy Medeý Sársekeniń eńbekteri nátıjeli bolýyna, shyǵarmashylyq tabystarǵa jetýine tilektespiz.
Aıtar oıymdy tobyqtaı túıindegende, osy maqalany jazýdaǵy maqsatym Ámireniń atalas týysy О́mirtaı Mýstın qarııanyń 1974 jyly 3 tamyz kúni jazǵan hatyndaǵy Ámireniń týǵan aıy men kúnine baılanysty derek kózin qalyń oqyrmanǵa jetkizý boldy jáne týǵanyna 130 jyl tolýyna baılanysty mysqaldaı bolsyn úles qosý edi.
Al ánshiniń 130 jyl tolýyna arnalǵan mádenı sharalarǵa daıyndyq jumystary qandaılyq deńgeıde, qaı aıda, qaı kúni atap ótilmek? Josparǵa endi me? Bul jaǵyn ýaqyt kórsete jatar. Meniń aıtpaǵym, qazaq degen halyqty alǵash tanytyp, álemdi ánshiligimen aýzyna qaratqan adamnyń 130 jyldyǵyn atap ótý búgingi urpaqqa sózsiz syn bolmaq.
Jarqyn ShÁKÁRIM,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
