Tuńǵysh óleńi jarııalanǵannan bergi jyldarda on tórt kitaby jaryqqa shyqqan. Onyń ishinde 3 tomdyq tańdamalysy da bar. Toptama óleńderi orys, ýkraın, belorýs, qyrǵyz, tatar, túrik, aǵylshyn tilderine aýdarylyp, Beıjiń men Tatarstanda jeke jyr kitaptary shyqqan. Aqyn Qazaqstanda, Túrkııada, Reseıde ótken túrli jyr músháıralary men arnaıy ádebı syılyqtardyń laýreaty. Eń sońǵy alǵan marapaty – 2017 jyly Shvesııada ótken álemdik ashyq ádebı konkýrstyń poezııa atalymy boıynsha jeńimpazy atanǵany. Ol Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty.
Sózimizdi sabaqtaı túsip, Ǵalym ǵazaldarynyń aqyndyq aıshyqtaryn kórsete otyryp, onyń óleńge jańasha órnek, ózgeshe sıpat ákelgen, sóıtip ulttyq poezııamyzdy túrlendirip, bıik beleske kóterýge úzdik úles qosqanyna myna úzik mysaldar naqty dálel.
... Sóz jetpeıdi jyrlaýǵa
boz dalany,
Kóz ushynda kók saǵym qozǵalady...
...Bozala tań ózinde óz deregi,
Tiri júrseń bárin de kóz kóredi.
Bozbetkeıdiń baýyry bozarady −
Bozqaraǵan, boz jýsan, boz kódeli.
...Babalardyń bul jerde kóshi qalǵan,
Janyp-sónip shyraqtaı osy jalǵan...
...Aq qar edi týǵanda, aqpan edi,
Áppaq álem bóledi baqqa meni.
Aqyndardyń at qosyp sanatyna,
Aqqýlardyń jyr jazdym qanatyna...
...О́leń bolyp órilip ósken óńir,
Kólbeń-kólbeń etedi keshken ómir...
Osynaý óleń órimderi saqaranyń sulý sýretine súısingen, totydaı túrlengen tabıǵatynyń tańǵajaıyp kelbeti júregine jyr quıǵan aqynnyń asqaq kóńil kúıin, týyp-ósken óńirde keshken ǵumyryn egilte de eljirete eske túsirip turǵan joq pa?! Bizdiń de aqynnyń aıaýly atamekenge arnalǵan sergek sezimine ortaqtasa ketpeske amalymyz joq...
О́leńniń qurylymy men beıneliligin baǵalaý barysynda erekshe eskeriletin alýan túrli talaptar bary belgili. Osy oraıdan kelgende, Ǵalym aqyn ómir shyndyǵyn jarqyrata kórsetý úshin óleń órmeginiń boıaýyn barynsha túrlendirip, sóziniń sýretin, oıynyń oralymyn kelistire kestelep, mán-mazmunyn tereńdete túsý arqyly sheberligin shyńdap, parasatty poezııanyń úkili úlgisin tapqan.
...Qarataý, aınalaıyn, janym, arym,
Sen dese aqtaban bop ańyradym.
Qaıraǵyn qaıratymnyń
janyp jiber –
Qasterli qaıran qara shańyraǵym.
...Meıirim tókpese de ana zaman,
Uıydym shaqyrǵandaı babam azan.
Qarataý – qara saba, qara bala,
Oty óshpes oshaqtaǵy qara qazan.
...Qazaqtyń kıe bolyp dalasyna,
Qarataý – qara narym shógip qalǵan...
Qazaqtyń kóne tarıhynyń kýágeri, atyn estip, ózin kórgende atam zamanǵy qaıǵyly oqıǵalardy esińe túsiretin Qarataýmen aqynnyń syrlasýy, muńdasýy qandaı jarasymdy deseńizshi!
San ǵasyrlar saıyn saqarada ǵumyr súrgen, babalarymyz da, búgingi urpaq ta nebir qıyn-qystaý zamandardy basynan keshirgen, sonda da bolsa ulttyq rýhyn joǵaltpaı, jigerin jasytpaı, ar-namysyn ardaq tutyp, armandaǵan azattyqqa – Táýelsizdikke jetti. О́tkennen ónege alyp, qazirginiń qadirine jetýge umtylǵan ultymyzdyń kórgen-baqqanyn oı sarabynan ótkizip, óleń órgen aqynnyń aqyl-sanasynyń saralyǵy men sabyrlylyǵy bólekshe. Ol qansha qýansa da, qaıǵyrsa da halqymen birge. Daýryǵyp, daýys kóterip, urandatpaı-aq aǵynan jarylyp aqıqatyn aıtyp, jan jarasyn jazýǵa jebeıtin óleń órnekteýge asyq. Sózimizdi tiriltetin jyr shýmaqtaryn oqyp kórińiz:
Aıdarynan jel espeı kekildiniń,
Eńký shaldy eńiske ekindi kún.
...Protonnyń ýynan enesi ólgen –
Kóleńkede jylaıdy jetim qulyn.
...Jetim qulyn ıesi
jesir áıel –
О́z-ózine qol jumsap
kúıeýi ólgen.
...Eńký shalsa eńiske ekindi kún,
Shemen kúıin shertedi, shetin muńyn.
Kún-kerýen sońynda
Sory qaınaǵan –
Jesir áıel, jegi jel, jetim qulyn.
О́mirdegi Ǵalymnyń óleńderi de ózine uqsas. Ekilenbeı, ejiktemeı-aq, baıyppen bar shyndyqty jaıyp salyp, túıinin taýyp, tujyrym jasaýdy óz erkińe qaldyrǵan.
Jol túsip Shyǵys Túrkistanǵa barǵan saparynda jazylǵan aqynnyń toptama óleńderi de ult taǵdyrynyń úzik tarıhynan, búgingi kúnniń jańalyqtary men ózgeristerinen syr shertip, sher tarqatýǵa arnalǵan.
Saǵynyshyn sanaǵa jamyratqan,
Talqy taýdyń tolyqsyp
tańy da atqan.
Damý Dolda «Aǵajaı Altaıǵa» sap,
Aǵaıynnyń armanyn ańyratqan.
... Qulaǵyma jetedi eldiń áni,
Qulaǵyma jetedi jeldiń áni.
Qaraly kósh kórmesin endigári –
«Arǵy jaǵy Ertistiń, bergi jaǵy...»
Atajurtqa jol ashyp, esi barda elin tabýǵa asyqqan aǵaıynǵa tilek qosyp «qazaq degen – bir-aq jurt, qazaq degen – bir-aq el» degen aqynnyń ataly sózi – bataly sózi emes pe?!..
О́leńderi búgingi ómirdiń tynys-tirshiligin jyrlaýǵa arnalǵan Ǵalym aqynnyń júregin terbemegen taqyryp joq. Týǵan jerdiń tabıǵaty, án-jyry, ul-qyzdarynyń mahabbat-qyzyqqa toly jastyq dáýreni, eńseli eli, myqty memleket bolýdy kóksegen qazaq balasynyń bet-beınesi týraly tolǵaqty óleńderiniń tereń syr-sıpatyn áńgimeleýden góri ózińniń oqyp-toqyǵanyń janyńdy baıytary, lázzat alyp, raqat sezimine bóleri sózsiz.
Keshegi kerketken keńes zamanynda qazaq halqynyń da, onyń ulan-ǵaıyr uly dalasynyń da, arda balasynyń da shekpegen qasireti, keshpegen qııamet-qaıymy joq. Ol tarıhta tańbalanǵan, jeti jurt biletin shyndyq. Sol soıqan saıasattyń nebir sumdyqtary endi-endi aıtylyp jatyr. Alash jurtynyń azap aralyna aınalyp, jazalaý lagerlerine qonys bolǵany, onda júzdegen myń zııaly qaýym ókilderiniń jazyqsyz japa shegip, zaıa ǵumyr keshkenderi aıan. Jalpy, GÝLAG quramynda 61 lager bolsa, Qarlag (Qaraǵandy eńbekpen túzeý lageri) – sonyń eń irileriniń biri eken. Aqyn Ǵalymnyń Qaraǵandy lagerin HH ǵasyrdyń basyndaǵy qara oramalǵa teńep, beınelep jazǵan poemasy shyndyqtyń qoıasyn aqtara, ashy aqıqatyn búkpesiz baıandaǵan, jazylmas jan jarasyn shegine jetkize shertken sherli shejire, ár tarmaǵynan qan sorǵalaǵan aza jyry dep baǵalaıtyn tamasha týyndy. Talaı-talaı bozdaqtar darǵa asylǵan, dertten, ashtyqtan azap tapqan lager bul. Aqyn aıtqandaı-aq:
... Qataryna jatqyzsa jazalynyń,
Kimge kerek adaldyq, tazalyǵyń...
Zar ıletip zamany, qan jutqyzdy –
Orys, nemis, jebireı, qazaq ulyn...
Zorlyq pen qorlyqtyń neshe atasyn kóre júrip, tiri qalǵan kúıshi Ahmetjan Sarmantaıulynyń «58-statıa» kúıin, sýretshi Irına Borhmannyń «Úzilgen sapar» kartınasyn, Aljır lageriniń tutqyny Gertrýda Plataıstyń esteligindegi qaıyrymdy qazaq áıelderiniń jumsaýymen, kúzetshilerden aılasyn asyrǵan balalardyń tutqyndarǵa tas atqan bolyp qurt laqtyrǵandary jaıly áńgimesin jyryna qosyp, aza boıyńdy qaza qylatyn azaly azapty kózińe elestetip, beıne óz basyńnan keshkendeı kúıge túsiretin óleń sózdiń qudiret-qýatyna tańdana tańdaı qaǵasyń. Oı men sózdiń ótkirligi osyndaı tujyrym jasatady.
Qazaq tarıhyndaǵy qaraly jyldardyń sherli shejiresiniń qupııa kómbesi – belgisiz betteri jańadan ashylyp jatyr. Qazaqty jappaı qyrǵynǵa ushyratqan 1932 jyldyń bir oqıǵasynyń baıany – «Tamakóshken» poemasy. El ishin asharshylyq jaılap, oǵan tárkileý men ujymdastyrý qosylyp, qyspaqqa túsken tama eli amalsyzdan Arqadan aýyp, Qarataýdy betke alyp, kósh túzegen. Tarıhtyń bútin sózin aıtpaq nıetten qolyna qalam alǵan aqyn qazaq taǵdyrynyń qıly kezeńinen sýyrtpaqtap syr ashyp, jyr kestelegen. Jolshybaı qarashanyń qara sýyǵyna urynyp, as pen sýǵa zar bolǵan adamdar Betpaqtyń elsiz bedeý belinde jappaı qyrǵynǵa ushyraıdy. Kóshke ilesken 15 myńnan aman qalǵany 4 myńǵa jeter-jetpes qana. Qazaq halqynyń basynan keshken qasiretti taǵdyryn bir ǵana qandy oqıǵa arqyly jadymyzda jańǵyrtyp, onyń sebep-saldaryn ashyp kórsetken shyǵarma shyndyǵy shymbaıyńa batyp, sondaı náýbettiń qaıtalanbaýyna tilek qosasyń.
...Urpaq bar aqqý qustaı, taza, ádemi,
Qanatyn kókke samǵap jazady eli.
Daýylyn darııa ómir jolyqtyrmaı –
Baýyryń bútin bolsyn, QAZAQ ELI.
...Aman bol, arda týǵan halqym, elim,
Jolymen máńgiliktiń tartyp ediń.
Sen meniń jalǵyzymsyń – Qazaqstan
Jaratqan, jar bola gór,
bar tilegim!..
Budan asyryp ne aıtamyz... Azat eldiń táýelsizdigi máńgilikke jalǵasqaı!..
Ǵalym aqynnyń esimderi el tarıhynda qalǵan tekti tulǵalarymyz Áset pen Jaıaý Musanyń ónegeli ómirlerin óleńmen órnektegen «Jalǵyz qaraǵaı», «Aq sısa» poemalary da tilin tógilte, sezimin egilte, aqtaryla jazylǵan aqjarma jyr kesteleri.
Sonaý bir alaǵaı da bulaǵaı zamanda Qytaı eline qonys aýdaryp, súıegi jat jurtta qalǵan Áset «almasty músátir dep tatyp aldym, ajaldy aqsha berip satyp aldym, ólimdi oılamaǵan sorly basym...qapy qaldym» degen aqyrǵy sózin aıtyp, ókinishpen ómirden ozǵan edi. Áset ánshi shyn mánisinde qudaıdan týra kelgen ajaldan emes, qastandyqtyń qurbany bolǵan. Qarlyqqan daýysyna daýa bolýyn tilep, Masa moldadan músátir aldyryp ishipti. Sóıtse «aqyndy adamzattan artyq kórgen, qyzy edi Kúzembaıdyń Jámish degen, tirliktiń san tolqynyn keship kelip, moldaǵa zormen kelgen, esik kórip... aqynda aqysy bar Masa sonda, Almasqa músátirdi qosyp bergen».Aıaq astynan ajal qushqan, atamekenine jete almaı armanda ketken Ásettiń ózi ólse de, óneri qazaǵymen birge jasasyp kele jatqanyna shúkirshilik. Poemanyń túıini, tárbıeli tálimi: qaı zamanda da týǵan halqynyń maqtanyshy bolǵan osyndaı birtýarlaryna óshtesip, talanttylarǵa tasada turyp tas atý, qyzǵanyshtyń qyzyl ıtine talatý, aıaqtan shalý sııaqty merez minez, teris qylyq kezdesken. Endigi jerde sondaı sumdyq, aıarlyq aıaqtan shalmasa eken degen izgi nıet barshamyzǵa juǵysty bolǵaı.
Al «Aqsısa» poemasynyń aıtar ıdeıasy astarynda. Jer jumaǵy Baıanaýyl aýmaǵynyń taǵdyry talasqa túsip, jaz jaılaýy men qys qystaýy tarylyp, qatar qonystanqan eki rýly el daý-damaıǵa berilip, aqyrynda Aqshoqyǵa orys-kazaktar qonystanyp, qazaqtar qapy qalady. Sol kezde «kıesi bar jerimniń – ıesi bar...sol menmin» dep eli-jeri úshin elik kóńili eńiregen Jaıaý Musa qazaq shonjarlary men orys otarshylaryna qarsy shyǵyp, artynsha abaqtyǵa qamalady emes pe?! Bastary birigip, jer daýyn aqylmen sheshpeı, aqyrynda nesibe-quty jatqa buıyrǵany búgingi qazaq qaýymyna da es jıyp, etek jabý kerektigi jónindegi abzal aqynnyń qatań eskertýi dep esepteımiz.
Qoryta aıtsaq, eki poemada da aspandaǵy aqqýǵa ánderin qosyp, daýystary alty qyrdan estiletin qos has ánshi, aqyn, sazgerdiń ónerdegi ómirleri máńgilik ekendigi óleńmen órnektelgen.Bul shyndyǵynda Áset pen Jaıaý Musa syndy tekti tulǵalarǵa ásem jyrmen áspettelip, syrly sózben somdalǵan óner eskertkishi. Qos ónerpazdyń ómirde de qoladan quıylǵan eńseli eskertkishteri ornatylar kúnniń týatynyna seneıik.
Búgingi zaman, jańarǵan qoǵam, ózgergen adam haqynda zeıin qoıa zerttep, zerdeli zamandastarynyń asyl beınesin – poezııalyq portretterin kelistire kestelep, myna mazasyz mezgil, ushqyr ýaqyttyń tynysymen úndestire jyr qashaǵan kórnekti aqyn baýyrymyzǵa kósegesi kógerip, abyroı-ataǵy arta bersin, ǵumyr jasy uzaq bolǵaı degen izgi nıetimizdi bildiremiz.
Qýanyshbaı QURMANǴALI,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreat
