Bolymsyz tájirıbe úırengen bitirýshi. Odan qandaı muǵalim shyǵady?

Joldaýda 10 negizgi mindet sanamalap ataldy. Bular – elimizde ın­dýstrııaǵa jańa tehnologııalar­dy engizý, resýrstyq áleýetti odan ári damytý, «Aqyldy tehno­lo­gııalar» – agroónerkásiptik ke­she­nin qarqyndy damytý, kólik-lo­gıstıka ınfraqurylymy­nyń tıim­diligin arttyrý, qurylys­qa jáne kommýnaldyq sektorǵa zamanaýı tehnologııalardy engizý, qarjy sektoryn qaıta jań­ǵyrtý, adamı kapıtaldy jańa sapaǵa kóterý, jańǵyrtý, tıim­di mem­le­kettik basqarý, jem­qor­lyq­pen kú­res jáne zańnyń ústem­dik qurýy sy­n­­dy keleli máseleler.

Aıtylǵan mindetterdiń qaı-qaısysy da ózekti ekeni ári elimiz­diń ósip-órkendeýinde mańyzdy oryn alatyny ras. Alaıda, adamı kapıtaldyń jóni bólek. Búgin­de adamı kapıtal jáne ony jańa sapada daıarlaý isi kezek kút­tirmes mindet ekeni barshaǵa aıan. О́ıtkeni adamı kapıtal eń aldymen eldiń tiregi. Onyń joǵary sapa­lyq deń­geıde bolýy bizdiń táýel­siz mem­le­ketimizdiń altyn ar­qaýy, berik te bekem irgetasy, hal­qy­myzdyń jarqyn bolashaǵy dep uǵamyz.

«Oqý – bilim bulaǵy, bilim – ómir shyraǵy» dep dana halqymyz tekten-tekke aıtpaǵan bolsa kerek. Bul jerde el biliminiń, onyń fýnksııalyq saýattylyǵynyń orny orasan. Bilimsiz eldegi adamı kapıtaldy kózge elestetý esh múmkin emes. Al bilim bar jerde ǵylym mindetti túrde damıdy. Sol sebepti el Prezıdentiniń atalǵan eki máselege qatar nazar aýdarýy kóńilge qýanysh uıala­­ta­dy. Aıtalyq, bilim berý jú­ıesi men ǵylymdy, densaý­lyq saqtaý salasyn osy zaman­ǵy ozyq jetistikterge saı órken­detý, ha­lyq­tyń áleýmettik-turmys­tyq jaǵ­daıyn jaqsartý, elimiz­degi turaqtylyq pen kelisim­niń bári, saıyp kelgende, turaq­ty qoǵam­dyq-saıası, rýhanı, ekono­mıkalyq qarqyndy damýdyń negizi bolyp sanalady. Sondyqtan da Elbasy bul jaıttardy bıylǵy Joldaýynda shegelep aıtty.

Jańa Joldaýda bilim berýdi jańa sapaǵa kóshirý, ol úshin bar­lyq jastaǵy azamattardy qam­tıtyn bilim berý isindegi ózi­miz­ge tán ozyq júıemizdi qurý, bilim baǵdarlamalaryndaǵy ne­gizgi basymdyqty ómirdegi ózge­ris­terge únemi beıim bolýǵa baǵyttaý jáne bilim alýshy­lardyń jańa bilimdi meńgerý qabiletin arttyrý sekildi sharalardy iske asyrý eskertildi. Mektepke deıingi bilim berý men orta bilim júıesi ja­­­ńartylǵan bilim mazmuny­na saı baǵdarlamalarmen tárbıe­lep-oqytýǵa kóshetini, pedagogtar­­dyń bilimi men biliktiligin arttyrý máselesi, ýnıversıtetter­degi pe­da­­gogıkalyq kafedralar men fa­kýltetterdi damytý, bilim berý­­­diń barlyq býyndarynda ma­te­matıka jáne jaratyly­s­taný pánderin oqytý sapasyn kú­sheıtý jaıy jas býyndy jańa teh­nologııalyq qalypqa daıar­laýdyń mańyzdy sharty retinde aıryqsha atap kórsetildi.

Jalpy bilim beretin orta mek­teptegi, ásirese bastaýysh synyptardaǵy shákirtterdiń oqý júktemesiniń shekten tys kóp­tigi, oqý baǵdarlamalarynyń aýyr­lyǵy men kúrdeliligi halyq­ty kóp­ten mazalap júrgen másele bolatyn. Muny Elbasy «...Bizdegi oqýshylardyń júktemesi TMD elderiniń ishinde eń joǵary bolyp otyrǵany jáne Ekonomıka­lyq yntymaqtastyq jáne damý uıy­my elderine qaraǵanda orta eseppen úshten bir eseden kóp eke­nin eskerip, ony tómendetý kerek», dep qatań tapsyrdy.

Men osy jerde buǵan qosa sonaý aýyl mektebinde muǵalim bolyp, bilim salasynyń ár býynynda (bastaýysh synyp, orta jáne joǵary mektep, kásibı biliktilikti arttyrý, mınıstrlik) 45-50 jyl­daı qyzmet etken maman-muǵa­lim, ádebıetshi ádisker-ǵalym re­tin­de kóptiń kókeıinde júrgen, bas­pasózde talaıdan aıta-aıta jaýyr bolǵan qazirgi qazaq orta mektebiniń ár synybyndaǵy oqý baǵdarlamalarynda tutastyqtyń, sabaqtastyqtyń, júıeliliktiń, ishki ózara baılanystyń joqty­ǵyn aıtqym keledi. Bizde sońǵy kezde ortaq istiń múddesine oraı olqylyq­tardy boldyrmaý úshin usynys-pikir aıtsańyz boldy, ony aýyr syn retinde qabyldaıtyn jaman ádet paıda boldy.

Prezıdent Joldaýynda qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin meńgerý, latyn álipbıine kóshý men termınologııa máseleleri de na­zardan tys qalǵan joq. Mem­­le­ket basshysy tilder týra­ly baıandaǵanda termınolo­gııa jóninde de oryndy oı qozǵa­dy. Rasynda da, termın, kirme sóz­der máselesin bir izge túsire­tin kez keldi. Olaı etpesek, bas­qa­ny bylaı qoıǵanda mek­tep­tegi bas­­­t­aýyshtyń 1-2-3 synyp oqý­shy­­laryn qaradan-qa­rap shatas­ty­­ryp baramyz. Máse­len, jas jet­­kinshekterdiń oqý­lyq­taryn­da zatqy (rogatka – asha nemese Baıtursynovsha aıt­qan­da, jaq bolsa bir sári), baqııa (kartop), oramjapyraq, qyryq­qabat (kapýs­ta – eki túrli beriledi, qaısysy­na toqtaımyz?) sekildi kóńilge qonym­syz sózder kezdesedi. Bir kez­deri qyzanaqty (pomıdor) keı aı­maq­ta qyzyl domalaq, qııardy – kók­so­balaq, sýburqaqty (fontan) – shap­tyrma, tiske basar­d­y – (zakýska) shaınama dep te shatas­tyq. Orys tilindegi «ıavlıaetsıa», «ıavlıaıýs» degen etistik sózderdi sóı­­lemde aýdarǵanda «bolyp ta­by­lady», «bolyp tabylamyn» dep qosyp qoıý sııaqty óreskel qate­likter jıilep ketkeni jasyryn emes. Sonda «On ıavlıaetsıa ego otsom» nemese «Iа ıavlıaıýs stý­dentom ýnıversıteta» degen sóı­lemderdi olarsha «Ol onyń ákesi bolyp tabylady», «Men ýnıversıtettiń stýdenti bolyp tabylamyn» deýimiz kerek bolyp shyǵady. Ultyn uqqan qazaq bulaı aıtpasa kerek.

Joldaýda joǵary bilim berý isine qatysty birqatar jańa min­detter qoıylyp otyr. Aıta­lyq, búgingi talaptarǵa saı jasan­dy ıntellektpen jáne «úlken derek­termen» jumys júrgizý úshin aq­parattyq tehnologııalar boıynsha bilim alatyn túlekter sanyn arttyrý, joǵary oqý oryndaryna bilim berý baǵdarlamalaryn jasaýǵa kóbirek quqyq berip, olar­dyń akademııalyq erkindigin zań­namalyq turǵyda qamtamasyz etý, oqytýshylardyń qaıta daıar­lyq­tan ótýine jaǵdaı jasap, jo­ǵa­ry oqý oryndaryna sheteldik menedjerlerdi tartý, álemdik ýnı­versıtetterdiń kampýstaryn ashý qajettigi naqtylandy.

Biz joǵaryda ataǵandaı, Pre­z­ı­dent N.Nazarbaev Jol­daý­da pedagogtardyń bilimi men bilik­tiligin arttyrý, pedagogı­ka­lyq kafed­ralar men fakýltetterdi damytý, ýnıversıtetterge akade­mııa­lyq erkindik berý jaıly óte jaqsy oı aıtty. О́ıtkeni bu­lar­syz eshbir mańyzdy qujat, esh­bir mindet tolyq júzege a­s­paı­dy. Sondyqtan múmkindikti paı­­dalanyp qalýymyz qajet. Osy rette kúndelikti ómirde kez­de­sip júrgen keleńsizdikterdi ata­masqa taǵy bolmaıdy. Mysa­ly, bilim berý vedomstvosynda otyr­ǵandar pedagogıkalyq prak­­tıkany qysqartýǵa beıim tu­ra­dy. Onyń saǵattary jyl­dan-jylǵa qysqaryp barady. Bul múlde durys emes. Sonda bolar-bolmas saǵat bólingen peda­gogıkalyq praktıkadan tolar-tolmas tájirıbe úıren­gen túlekten qandaı muǵalim shyǵady? Eger ádisker-muǵalim­niń oqý-ádistemelik kómegin kór­mese, ony tushynyp uǵynbasa, on­daı talapkerdiń boıynda qan­daı kásibı sheberlik óne­gesi qa­lypt­asady? Biz sonda bola­shaq­qa qandaı muǵalimder daıarlaımyz, qandaı pedagogtar ázirlep shyǵaramyz degen saýaldar eriksiz oıǵa oralady. Muny, bizdińshe, 1 kýrstan bastap orta mektep pen ýnıversıtettiń birlesken dýaldy bilim berý júıesine aınaldyrǵan maqul. Bul bir dep qoıyńyz.

Ekinshiden, joǵary pedagogı­ka­lyq kásibı bilim berýde maman­dyqqa tikeleı qatysy joq, basy artyq qosalqy pánder áli de kez­desip otyr. Aıtalyq, «Tir­shilik qaýipsizdigi negizderi», «Oqý­shy­lardyń fızıologııalyq damýy», «Bilim berýdegi menedjment», «Inklıýzıvti bilim berý» sııaqty pánderdiń qazaq tili men ádebıeti, fılologııa maman­­dyq­taryna qa­jet­tigi de shamaly. Bu­lar­dy bo­la­shaq mamandar aldaǵy us­taz­­dyq ǵumyrynda óz­deri-aq meń­­gerip alady. Onyń ústi­ne olar shá­kirtterge oqytylyp jat­­­qan negizgi pedagogıkalyq, psı­ho­lo­gııa­lyq, oqý-ádistemelik pán­de­rdegi sabaqtarda aıtylady. Onyń ornyna qazaq tili men áde­bıeti mamandyqtarynda áli kúnge oqytylmaı kele jatqan qajetti «Kórkem shyǵarmany tal­daý ádistemesi», «Kórkem shyǵar­manyń mátinin taldaý» sekildi basqa da tájirıbelik máni bar qoldanbaly ádistemelik pánder­di nege oqytpasqa? Alashtyń ardaq­ty azamaty, kórnekti tilshi-ǵa­lym, professor Qudaıbergen Ju­­banovtyń «...Júıeli bilim be­rý úshin muǵalimniń ózinde de jú­­ıege salynǵan bilim bolýy kerek», degeni bar edi. Alash ary­sy aıt­paqshy, keleshek pán mu­ǵali­mi­niń tikeleı ma­man­dyǵy boıyn­sha ózekti pán­der­den «júıege sa­lyn­ǵan» bilim bergenimiz abzal bolar.

Elbasy Joldaýǵa qatysty jasaǵan Málimdemesinde: «Bilim berý júıesiniń barlyq deńgeıi zaman shyndyǵy men ekonomıka sura­nystaryna jaýap berýi tıis. Bul arada muǵalim mamandyǵynyń bedelin arttyrý kerek», dep qadap aıtty. Bul, árıne, muǵalimderdiń áleý­mettik-turmystyq jaǵ­daıyna, olardy materıaldyq tur­ǵyda yntalandyrýǵa tikeleı baılanysty bolmaq. Iá, Prezıdent muǵalimderdiń mártebesin arttyrý maqsatynda bilim berýdiń jańartylǵan mazmunyna kóshken ustazdardyń laýazymdyq jala­qysy 2018 jyldyń 1 qań­tary­nan bastap 30-50 paıyzǵa kó­beı­tiletinin, ótken jyldan beri jalpy bilim berý salasy qyz­met­kerleriniń jalaqysy 29 paıyzǵa óskenin tilge tıek etti.

Qazaq eliniń bilimi men ǵyly­my­na baılanysty aıtyl­ǵan min­det­­terdiń barlyǵy ultymyz­dyń rýhanı jańǵyrýyna, halyq­tyń bolashaǵyna pármendi qyz­met etedi. Bul oraıda sóz etilip otyr­ǵan strategııalyq máni bar qujat­ta Memleket basshysy ha­lyq­­tyń áleýetin arttyrý úshin máde­nıetimiz ben ıdeologııamyzdy odan ári damytý kerektigin, tól tarıhyn, tilin, mádenıetin bi­le­t­in, sonymen birge zaman ta­la­byna saı shet tilderin meń­ger­gen ári jahandyq ozyq kóz­qa­rasy bar Qazaqstan azamattary qoǵa­mymyzdyń ıdealyna aınalýy qa­jettigin de eske saldy.

Túıindeı aıtqanda, Elbasy el bilimine únemi nazar aýdaryp, bilim berý salasyn óskeleń ómir ózgeristerine sáıkes órkendetýge aıryqsha kóńil bólip keledi. Bıyl­ǵy «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaý alǵa qoıǵan mindetter joǵaryda aıtylǵan oılarymyzdyń taǵy bir jarqyn dáleli. Endi el bolyp jumylyp, osy mindetterdi júzege asyrýǵa atsalysý barshamyzdyń ortaq mindetimiz.

Baqtııar SMANOV,
Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi