Ádebıet • 22 Aqpan, 2018

Bıbim. Bıken. Bı-apa

297 retkórsetildi

«Atymdy adam qoıǵan soń, qaıtip nadan bolaıyn» (Abaı) dep atyma zatymdy saı eteıin, kisiligimdi kishiligimmen kórseteıin, aldyńǵy tolqynǵa juǵymdy sińili, keıingi tolqynǵa aıaýly ápke bolaıyn degen qanatty armanyn ómir boıy qaǵıdasyna aınaldyrǵan, sol joldan taımaı, barǵa tasyp, joqqa jasymaı, pendelikpen peıilin taryltpaı, jan-dúnıesi máýeli báıterektiń jasyl japyraǵyndaı bolyp myna buralańy, bultarysy kóp fánı dúnıeden ana álemge 41 jasynda óte shyqqan Bıbigúl Mátenovanyń bolmysy bólek edi. 

1971 jyly qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine 41 jigit 9 qyzdyń biri bolyp oqýǵa túsip, tabysa kele Bıbigúl iri bolyp shyqty. 49 qyz-jigittiń qamqorshysyna aınaldy. Tipti búkil ýnıversıtettiń úlken-kishisi Bı-apa dep ketti. Qahary qatty professor Temirbek Qojekeevtiń ózimen Temke dep syılasyp, ár stýdenttiń týyn kóterip «jandarym» dep qamqorshysy bolyp júretin. О́z kýrstastaryn bylaı qoıyp, bilim ordasynyń kásipodaq uıymy kóshbasshylarynyń biri retinde, ýnıversıtet jastarynyń Bı-apasyna aınalǵanyn qaıtersiń. Syr boıynan oqysam, eńbek etsem degen jastardyń deni Bı-apany jaǵalaýshy edi. Bylaıǵy jurt sabaq oqyp sabylyp júrgende ol jurt tirligin atqaratyn. Synaq qarsańynda 49 kýrstasyn bólmesine jınap alyp emtıhan bıletterin qaıtalap, keıbir stýdentterdiń jaǵdaıyna qaraı stıpendııadan «qaǵylmaý» jaǵyn oılastyratyn.

Sol Bı-apa atyna qaraı bılik te aıta biletin, analyq, apalyq kemeldigin de kórsetip júretin. Eshkimdi jatyrqamaıtyn. Jattyń ózin jaqyn, alystyń ózin baýyr etetin. Tipti osyndaı qasıetterimen ańyzǵa aınalǵan tustary da az emes edi. Búgingi zamanda ondaı kópshil adamnyń bolýy múmkin be deıtinder tabylsa, oǵan tómendegi ult arystarynyń tilek-nıetin oqyǵanda kóz jetkizýge bolady. Bı-apa keshteý turmysqa shyqty. Biraq aq nıetine, aqyqtaı móldir kóńiline qaraı Kenjebekteı jarǵa qosylyp, Táńirim Armandaı ul berdi. Sol bir kezdegi shalqar shattyǵy Qyzylorda men Almatyny biraz dúrildetti. Kezinde ekiniń biriniń qoly jete bermeıtin «Qazaqstan» qonaqúıiniń kógildir zalynda úılený toılary ótti. Asabalyq qyzmetti Manap Kókenov pen Toqsyn Qulybekov atqaryp, tórde ult anasyna aınalǵan Sábıra apa Maıqanova, bulbul úndi Bıbigúl Tólegenova, ózge de óńkeı yǵaı men syǵaılar otyrdy. Osydan-aq onyń ultqa tartyp týǵan jaqsy qasıetin kórýge bolady. Kýrstasy, ári zamandasy Bı-apa ot jaǵyp, otaý tikken soń uldy bolyp órisi keńeıip, sol ulyn arqalap kele jatqanda qazaq jýrnalısteriniń beldi ókili Erjuman Smaıyl «Oıbaı-aý, Bı-apa, myna batyrdy jetekke almaısyń ba?» deımin ǵoı. «Muny kóterip júrýdiń ózi baqyt qoı, degen edi jaryqtyq» dep eske alady. Osy sózderdiń astaryna úńilseń kóp jaıdy uǵasyń. Bıbigúl Mátenova joǵary oqý ornyn aıaqtaǵannan keıin Qazaq radıosynyń shetelge habar taratatyn redaksııasynda qyzmet etti. KSRO jarylqap jatyr degen nıettegi habarynyń ózinde qazaq tili men ult dástúrin, din jaıyn eptep qozǵap júrgenin jurt bilse kerek. Ulttyq rýhy myqty edi.

Ardaqty Bıbigúl apasy (Tólegenova) Bıbim dese, asyl aǵasy Nurjuman (Yqtymbaev) Bıken, al zamandastary Bı-apa dedi. Bıbigúl jer basyp júrse bıyl jeti beleske kóteriler edi. Iá, ózi ketkenmen artynda sózi, úlkenge de, kishige de qamqor bolǵan isi, Armandaı kózi qaldy. Sol aıaýly jan týraly qazaqtyń eki óner sańlaǵy aǵynan jarylyp, shyn nıetten sóz arnaǵan eken. Jaqsylardyń aıtqany Bıbigúl Mátenovanyń qandaı aıaýly bolǵanyn ǵana kórsetip qoımaıdy, qazaqta da osyndaı kóp úshin jaralǵan, biraq degenine jete almaǵan qyz ótipti-aý degizeri haq.

Ushyp júrip, ushty da ketti

Bıbigúl TО́LEGENOVA,
KSRO halyq ártisi, Sosıalıstik Eńbek Eri

Qarapaıym tilmen aıtqanda Bıbigúl sińlim aldynda bar, artynda joq degendeı, aqkóńil adam edi. Boıyndaǵy bir ǵana kemshiligi, eldiń bárine kómektesetin, eshkimnen kómek suramaıtyn. Qansha jyl aralasyp júrdik, ózi úshin bir nárse suraǵanyn kórgen emespin...

Qashan bolsa da esikten jarqyldap keledi de, sózdiń basyn «Qandaı járdem bereıin» dep bastaıtyn. «Aınalaıyn, seniń onsyz da kómek beretin adamdaryń jetedi», deımin. Onyń da jaýaby daıar: «Biz endi sizdeı adamǵa qol ushymyzdy bermesek ne úshin júrmiz», dep elpeńdeıdi. Ekeýmiz úıdiń usaq-túıek sharýalaryn rettep, jaılanyp otyryp, shaı ishemiz. Erkelep júretin.

Alaıda jyly qaraıdy eken dep, qaıta-qaıta kelip jalyqtyrmaıtyn. Meniń ónerden basqa da qyrýar sharýam bar ekenin túsinip, kúndelikti turmystaǵy taýqymetterimdi bólisýdi borysh sanaıtyn.

«Bıbim-aý, turmysqa shyǵýdy oılasaıshy» deımin. «Apaý, mundaǵylar qaramaıdy, aýyldaǵylardy mensinbeımin» deıdi. «Qoı, júre berme, erteń ókinetin jasqa kelip qalma!» deımin.

... Bir kúni «Apa, men kúıeýge shyǵatyn boldym», dep kelip tur. «E jaqsy bolǵan, aınalyp kel­gende, endi adam boldyń», dedim. Kóp uzamaı kúıeýi Kenjebekpen tanystyrdy.

Kúnderdiń bir kúni: «Apa, súıinshi, uldy boldym» dese, balasyn kóterip kelip, sap-sary baýyrsaqtaı bópesin kórsetip, taǵy da qýantty. Soń­ǵy ret kelgende júzi solǵyndaý kórindi, biraz otyr­ǵannan keıin densaýlyq jaǵdaıyn qoz­ǵady. Syr­qattan ba, ýaıym basym sııaqty. «Apa, aýrý­ha­naǵa jataıyn desem qorqamyn, balam kish­kentaı ǵoı, qartaıǵanda týǵandyqtan ba, esh­kimniń qolyna qıǵym kelmeıdi», – dep mu­ńaıa­dy.

Birer kúnnen soń, aýrýhanadan telefon shalyp, «Men qatty aýyryp jatyrmyn, jaǵdaıym óte qıyn», – dep kúrsindi. Bıbigúldiń daýysyndaǵy buryn-sońdy bolmaǵan tolqýdy sezdim... Ajal aıaq astynan kele me, kimniń búıregi aýyrmaǵan. Jarqyrap júretin aq mańdaılyǵa suqpa tıdi me, qaıdam.

Qaraly habardy estigende, tóbeden jaı tús­ken­deı «Qaı Bıbigúl» – dep abdyrap qaldym. Mátenova Bıbigúlden osynsha tez aıyrylyp qalamyn degen oı úsh uıyqtasam, túsimde joq edi. Appaq sazandaı bolyp, jarqyldap, ańqyldap júrgen adam, aıaq astynan ketti de qaldy. Ushyp júrip, ushty da ketti.

Iá, Bıbigúl eshkimge uqsamaıtyn qasıetimen ketti. Múmkin, sharshatyp jiberdik pe, álde ol dúnıege de jaqsy adamdar kerek pe eken. Eń ókinishtisi bir jalǵyzynyń qyzyǵyn kóre almaǵany. О́zekti janǵa bir ólim bar ekeni aqıqat. Sol Bıbim, janymdy uqqan sińilim, mine, jetpiske de jetipti-aý!? Zýlaǵan ýaqyt-aı deseńshi!

Bolmysy berekeli edi

Nurjuman YQTYMBAEV,
Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty

Ata-babadan qalǵan sóz bar ǵoı, alystaǵy aǵaıynnyń aty ozǵansha, zamanǵa qaraı ıkemdep – kórshiniń taıy ozsyn deıikshi. Odan keıin úı salardan buryn kórshińdi tańdap al degen jáne bar. Alla taǵala maǵan buıyrtyp edi sol kórshini. 1989 jyly jańa úıge kóshken kezde kórshiniń bári myqtylar boldy, mınıstrler, generaldar... Ala qarǵa sııaqty men ǵana qalatyn boldym-aý dep oıladym. Alǵan úıimizdiń esiginiń aldy aı taqyr edi. Jeńis merekesi qarsańynda, 7 mamyr kúni sol aıtaqyrǵa aǵash otyrǵyzdyq. Bir túp jańǵaq aǵashyn Prezıdenttiń sol tustaǵy keńesshisi Alekseı Shtopel ekeýmiz ektik. Galstýk taqqan óńkeı myqtylar tal ekken bizge japyryla amandasyp óte shyǵady. Solardyń ishinen etjeńdileý kelgen bir áıel, keıbir «qyzyq» qarap turǵandarǵa «Bylaı turyńdarshy, aǵamen ózim bir qushaqtasyp amandasaıyn!» dep kelip kólemdi qushaǵyna aldy. Budan onyń shyn peıili, ynta-shyntasy kórinip turdy.

«Aǵa, qaı páterde turasyz?» deıdi. «Birinshi qabatta. 21-shi páterdemin» dedim. «O, onda Sizge qarama-qarsy páter bizdiki», dedi. Ol kezde úıdiń birinshi qabaty qazaqtyń enshisinde bolatyn. «Aınalaıyn, qaı jaqtan ediń?» dedim. «Aǵa, túp-tamyrym Qyzylordadan, qońyrattyń qyzymyn» deıdi. «Al meniń anam, sol qońyrattyń qyzy. Sen meniń naǵashym boldyń!» dep arqa-jarqa aralasyp kettik.

Men Bıbigúldi Bıken dep kettim. Bıkenniń júrgen jeri darııa, kóńili keń bolatyn. Alla taǵala keremet adamdy keń etip jaratady eken ǵoı. Bıken sondaı keń edi-aý! Sheteldiń bárin araladym ǵoı, sonaý soltústik muzdy muhıtqa deıin barǵanym bar. Japonııa, Amerıka, Gollıvýdta kınoǵa da tústim. Sol saparlarda áıel zatyna qaraımyn ǵoı. Qazaq áıeliniń bólek ekenine kózim jetedi. Áıel eldiń, jerdiń berekesi, birlikti ustaıtyn áıel zaty, erkek myqtymyn dese de, áıelge baǵynady. Qaraımyn da oılaımyn, táýba, táýba qazaǵymnyń qyzdary-aı, tarıhtaǵy apalarymyz, qaryndastarymyz qandaı?! Myna Bıbigúl, Bıkenge para-par teń keler áıel zaty joq. Birde «Aǵa, galosh kıip, dáliz arqyly esikten kirgenshe, qabyrǵany tesip úıdiń ishinen ári-beri júreıik te», deıdi. Men ishek-silem qatyp kúlip jatyrmyn. Kınoǵa túsýge ketip bara jatsam, «Aǵa siz ketseńiz búkil osy «Samal» shaǵyn- aýda­ny, aýla qańyrap bos qalatyndaı bolady, ket­­peńizshi!» deıdi ǵoı. Bir kúni eki qolynda eki sóm­ke úıge kele jatyr. Búıregi aýyratynyn esti­gen edim. «Bıken-aý, maǵan ber dep, sómkelerdi qoly­nan aldym. «Bul ne zat desem, aǵa bári qonys toıyn toı­lap jatyr, bizde de toı bolý kerek qoı!» dedi. «Joq, mundaı zattardy biz Kenjebek ekeýmiz áke­lemiz» deımin ǵoı men.

Sodan taǵy kınoǵa túsýge kettim. Kelsem, Bıken aýrýhanada jatyr deıdi. Sholpan: «Búıregi syr beripti» deıdi. Sodan 3-4 kúnnen keıin jaman habar keldi. Shoqparmen bastan bir pergendeı kún keshtim. Bıkennen aırylǵanymyz – berekeden aıyrylǵandaı boldy. 40 páterde turatyndardyń basyp qosyp júrgen Bıken edi.

Ol ómirden qaıtqanda Arman 5 jasta boldy. Úkilegen uly sol Arman únemi aıqaılap, erkelep júretin. Bıken, «Osy erke-sholjańdaý boldy, qyzyǵyn kórer me ekenmin?» deıdi. «Nege kórmeısiń, kóresiń» deıtin edim men. Bıkenniń tula-boıynda qazaq qyzdarynyń basynda bar barlyq jaqsy qadir-qasıet jıyntyq tapqan. Búgingi kúni, árıne Bıkenge uqsaıtyn áıel zaty bar shyǵar. Biraq ony tereń úńilip, zerttep kórgende, kóziń jetkende ǵana «ıá» dep aıtarsyń. Shirkin, Bıken tiri bolsa, sol asyl qasıetterin keıingi sińlileriniń boıyna sińirer edi-aý! О́kinishti ómir, qysqa ǵumyr degen osy. Arman ós­ti, erjetti, Máskeýde qyzmet etedi, anasyna uq­sa­ǵan iri, etjeńdileý, tegine tartpaı qoımaıdy ǵoı. Buǵan da shúkir.

Jazyp alǵan

Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Memleket basshysy Lı Chjanshýmen kezdesti

Prezıdent • Búgin, 14:47

Túrkistan – jastar qalasy!

Aımaqtar • Keshe

Importtan ne uttyq?

Ekonomıka • Keshe

Festıvaldiń alǵashqy kúninde eki qoıylym sahnalandy

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

«Eki juldyz» baıqaýy Almatyda bastaldy

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

Tarazda jedel baılanys ortalyǵy ashyldy

Aımaqtar • 20 Qyrkúıek, 2019

Lısakovtyń «Báıteregi»

Aımaqtar • 20 Qyrkúıek, 2019

Alty boksshymyz jartylaı fınalda aıqasady

Sport • 20 Qyrkúıek, 2019

Gobelen – tekti ónerdiń týyndysy

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

«Mádenı qabat» joıylǵan joq

Qoǵam • 20 Qyrkúıek, 2019

Shahmardan terbelgen talbesik

Rýhanııat • 20 Qyrkúıek, 2019

Uqsas jańalyqtar