Tarıh • 23 Aqpan, 2018

Kóneden jetken qundy sóz

350 retkórsetildi

Qazaq halqy men onyń quramyndaǵy rý-taıpalardyń tarıhy men mádenıetiniń bastaýlary halyq ádebıetinen tys túrki halyqtarynyń arasynda mıras bolyp qalǵan jazba eskertkishter, sondaı-aq Ortalyq Azııany, Taıaý Shyǵys pen Eýropa elderinde dúnıege kelgen kórkem, dinı, fılosofııalyq, ǵumyrnamalyq, epıstolıarlyq, tarıhı-jylnamalyq, etnografııalyq, derektik eńbekter arqyly jetti. Solardyń biri – HVIII ǵasyrda ómir súrgen tarıhshy Qojamqulı-bek Bahadúr Balhı Imamqulı qushbegi ulynyń «Tarıh-ı Qypshaqı» atty kitaby. 

Onyń ómiri men qyzmetine qa­tys­ty naqty derekter tym mardymsyz. De­gen­men Irannyń Horezm ýnı­ver­sı­te­ti­niń oqytýshysy Ismaıl Chan­gızı Ar­dakanı málimetterinde Qojamqulı-bek­tiń túptegi Qypshaq taıpasynan shyq­qan ata-babalary Gerat aımaǵynyń Túlek qamalyna kelip qonystanǵan eken. Keıin Ortalyq Azııadaǵy Uly Moǵol ımperııasy, Máýrennahr men Iran sefıdteriniń arasyndaǵy soǵys-jan­jaldarǵa baılanysty Babyr áýletiniń qyzmetine keledi. Nádir-Muhammed han 1641 jyly qalyń ásker­men Balhty jaýlaýǵa kelgende Qypshaq han (Subhanqulı han – tarıh­shy­nyń atasy) shahzada Arangzıbke qo­sylyp bekinisti qorǵaýǵa qatysady. Uly Moǵoldardyń bıleýshisi Shah Jahan ýaqytsha qıyndyqtarǵa baılanysty 1647 jylǵy kelisim boıynsha Balhty Nádir-Muhammed hanǵa tap­syrdy. Qanhar qalasy da berilip, onyń ámiri Dáýlet han Úndistanǵa jan saý­ǵa­laıdy. Sóıtip Subhanqulı han Iran se­fıdteriniń qolyna túsedi. Ony otbasymen tutqyn retinde Meshhed qalasyna alyp kelgendikten, 1648 jylǵa deıin sol qalada turyp qalady. Qojamqulı-bek­tiń ákesi sol qalada týyp, Imam Rıza­nyń (Paıǵambar nemereleriniń biri) qur­me­ti­ne oraı onyń esimin «Imam Qulı» dep ataıdy. Keıin ol (ákesi) týǵan jerine qaı­typ oralyp, Balh aýmaǵynyń Deragez ýalaıa­tynyń bıleýshisi bolyp, qushbegi man­sabyn ıelenedi. 

HVII ǵasyrdyń aıaǵynda Balhtyń aınalasyndaǵy kórshi elderde jat pıǵyldaǵy kúshter toptasyp, aımaq soǵys jaǵdaıynda bolady. Atap aıtqanda, 1693 jyly Úrgensh ámiri Aral han men Balh ámiri Mahmut Atalyq arasynda surapyl soǵys Buharadan 42 shaqyrym jerde ótip, aldyńǵy han qaza tabady. Bul shaıqas Balh, Badahshan, Qundyz ben basqa da jaqyn aımaqtardaǵy ahýaldy ýshyqtyryp jiberedi. Balhqa qarasty Deragez ýálaıatyn bıleıtin Imamqulı qushbegi aýmaq ámiri Mahmut bı atalyqpen keli­sim­ge kele almaı týǵan jer, atameken­nen ketýge májbúr bolady. Ol otbasymen 1695 jyldyń aıaǵy men 1696 jyldyń basynda Behımare ózeniniń boıynda Heıdarabatty baǵyndyryp, je­ńispen kele jatqan shahzada Aran­gzıbtiń qosyndaryna kelip qosy­la­dy. Onyń usynysymen Shah Jahan patsha ákeli-balaly Qojamqulı men Imanqulıdy áskerı mansaptarǵa bekitip, «Qypshaq han» degen janama ataý beredi. Imanqulı qushbegi Moǵol patshasynyń saraı ýáziri Ámir hannyń qyzmetinde bolyp, 1116 jyly dúnıe salady. 

Muhammad Azam Shah 1707 jyly bılikke kelgennen soń Qypshaq han­nyń jaǵdaıy jaqsara túsip, áskerı man­saby ósip, uly sardarlardyń qata­ryndaǵy Muhammad Amın syndy áskerbasylarymen jaqyn aralasady. Bahadúr shah I qaıtys bolǵan 1707 jyldan keıin onyń uldary Jahandar Shah pen Ázim-úsh-Shah taq talasyna túsip, eki jikke bólingende Qypshaq han Duǵlat Kashqarı hanmen birge Jahan Shah jaǵyna qosyldy.

Baqtalastyqtyń aıaǵy soǵysqa ákelip soǵyp, nátıjesinde Ázim-úsh-Shah jeńilip qaza tabady. Onyń uly Faroh Sııarmen ótken shaıqasta Qypshaq hannyń jaqtasy Jahandar Shahtyń uly sardary Zolfaqar han sheıit bolady. Jahandar Abdassamad handy Sık qaýymynyń basshysy Grýdyń jasaǵan búligin basýǵa jibergende Qypshaq han Abdassamadty qoldap, sonyń qarmaǵynda joryqqa attanady. Qojamqulı-bek qolbasshylardyń sapynda qatysqan bul soǵys uzaqqa sozylyp, 1714 jylǵy bir urysta onyń moınynan oq tıip (myltyqtan) jaraqat alady. Lýhkaredegi shaıqasta sıkterden basym túsip, Zakarııa han esimdi sardarmen birge Sahrandaǵy ámir Mır Jýmlege jeńistiń súıinshi hatyn alyp bardy. Asa mańyzdy jeńistiń habary da, ony alyp kelgen jaraly qolbasshy da ámirdiń nazaryna iligip, onyń usynysymen patsha Qypshaq hannyń áskerı shenin ósirip, baǵaly syılyqtar beredi. 

«Tarıh-ı Qypshaqı» Uly Moǵol ımperııasyn Roshan Ahtar BaHadúr bılegen (1719-1748) kezeńde bastalyp, araǵa 6 jyl salyp tolyq aıaqtaldy. Sıktermen soǵysta erligimen tanylǵan Abdassamad Bahadúr-han patshaǵa jaqyndyǵyn paıdalanyp tarıhshy shyǵarmasynyń alǵashqy nusqasyn bitirip, tolyqtyryp, ekinshi nusqasyn jazyp jatqan kezinde «Bahadúr» degen ataq berilýine yqpal etedi. Qojamqulı-bek Balqı Bahadúrdiń budan keıingi ómiri men shyǵarmashylyǵy kómeskilenip baryp, joǵalyp ketedi. 

«Tarıh-ı Qypshaqıdyń» Sankt-Peterbýrgtaǵy (Lenıngradtaǵy) Saltykov-Shedrın atyndaǵy qoǵamdyq kitap­hananyń sırek qoryndaǵy nus­qasyn qarastyryp, Orta Azııa men Qazaqstan tarıhyna qatysty V baby­nyń sońǵy bóligin aýdaryp, túsi­nik­­terin jazyp, alǵash ǵylymı pikir bildirgen shyǵystanýshy-tarıhshy V.P.Iýdın boldy. HH ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary ózbek tarıhshysy E.Ý.Horshýt Qojamqulı-bek Balhıdyń osy shyǵarmasyna qyzyǵýshylyq tanytyp, aǵylshyn nusqasynan úzindiler aýdaryp, irgeli túrde zertteýler júrgizdi. Ol bul eńbekti Orta Azııa halyq­ta­rynyń tarıhyn jazýda aıǵaqty derek­kó­zi retinde qarastyryp, Ortalyq Azııa­ǵa qatysty «Tarıh-ı Kıpchak-hanı» – vajnyı ıstochnık po ıstorıı Sred­neı Azıı ı Severnogo Afganıstana XVI-XVII vv.» atty irgeli eńbek jazdy. El táýelsizdiginen keıingi jyldary pro­fessor J.Tólebaeva men tarıhshy ǵa­lym N.Atyǵaev osy taqyrypqa qalam tar­typ (V.Iýdın aýdarmasy boıynsha), osy­naý tarıhı eńbekti otandyq ǵylymı aınalymǵa engizdi.

«Tarıh-ı Qypshaqıdy» zerttegen ǵalymdardyń barlyǵy derlik eńbektiń 7 nusqasyn, ıaǵnı Reseıdiń Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy RǴA Shyǵys­ta­ný ınstıtýty bólimshesiniń qoryn­da eki nusqasy (tirkelý №№ S.433 já­ne S.1864), bireýi Sankt-Peterbýrg mem­lekettik ýnıversıtetiniń qorynda (№964), taǵy biri osyndaǵy Saltykov-Shed­rın atyndaǵy memlekettik qoǵam­dyq kitaphananyń qorynda, besin­shisi – О́zbekstan ǴA Shyǵystaný ıns­tı­tý­t­ynyń qorynda (№ 4468), altynshy­sy – Fransııanyń Parıj ulttyq kitap­ha­na­synda (№348), sońǵysy joǵaryda atal­ǵan Ulybrıtanııanyń Bodlean kitap­ha­na­synda (№117) saqtal­ǵan­dyǵy týraly aı­tylyp, olar ǵylymı nysanaǵa alynyp keledi. 

Osy kúnge deıin «Tarıh-ı Qypsha­qıǵa» qyzyǵýshylyq tanytqan jeke adamdardyń, bolmasa aýdarmashy-zert­teý­shilerdiń deni osy atalǵan 7 nusqany qarastyryp, nysana retinde paıdalanyp, ǵylymı oı-tujyrymdar bildirip keldi. Alaıda M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstı­tý­tynyń Qol­jazba jáne tekstologııa bóli­miniń meń­gerýshisi T.Álbekov pen ǵylymı qyz­metkeri Iý.Pıltannyń Dýshanbe qa­la­syna barǵan ǵylymı issapary kezin­de Tájikstannyń Ǵylym akademııasy­nan shyǵarmanyń taǵy bir nusqasyn anyq­tap, kóp qıyndyqtarmen elektrondy kóshirmesin elge alyp keldi.

Eń aldymen, bul nusqanyń basty ereksheligin kóleminen kórýge bolady. Onyń kóshirýshi qoıǵan rettik sany 1006 betti kórsetse, keıbir qosarlanyp, bettelmeı ketken paraqtardy eseptegende, jalpy mólsheri 1036 bet. Sol sebepten ózge úlgilerge qaraǵanda osy qol­jazbaǵa túsken mátin tolyq ári ta­rıh­shynyń ózinen buryn jazylǵan eńbekterden alynǵan, estigen, kózimen kórgen oqıǵalary keń kólemde, mol derek­ter arqyly jetkizgen alǵashqy nus­qalarynyń biri deýge negiz bar. Qol­jaz­banyń sońynda arab tilinde jazyl­ǵan kóshirýshiniń: «...Osy sózderdi jazýshy – Qypshaq han (ony Alla Taǵala apattan saqtap, máńgilik ǵumyr bersin). Osy tarıhty jańa aıdyń basynda asyǵys bolsa da aıaqtaý oıda boldy. Bul pálenshe uly pálenshe pálenshe ulynyń hattaǵany [kóshirgeni]» – degen sózderine qaraǵanda da bul shyǵarmanyń bir ǵana kóshirme nusqasy bolyp tabylady. Sondaı-aq shyǵarmamen tanysý barysynda Qojamqulı-bektiń tek jazýshy ǵana emes, tarıhty zertteýshi ekendiginen de habardar bolamyz. Buǵan avtordyń shyǵarmany jazý kezinde ózinen burynǵy qyrýar ádebıetterdi paıdalanyp, olardy bir-birimen salystyryp, aıtqan ózindik oı-pikirleri aıǵaqty dálel bolady. 

Ortaǵasyrlyq kitaptardyń kóp­shi­ligi patshalardyń, ýázirlerdiń, ıakı joǵary mansaptaǵy bıleýshilerdiń tapsyrysymen jazylyp, solardyń kómegimen jaryq kórip, jarııa bolyp otyrǵany málim. Al dál osy shyǵarmanyń jazylý barysynda avtor ózine baǵyt-baǵdar kórsetip, kitaptyń ishki qurylymynyń, mazmundyq júıesiniń sapaly shyǵýyna aqyl-keńesin beretin, qarjylaı kómek bere­tin birde-bir adam tappaǵanyn ókinish­pen eske alyp otyrady. Kitapty jazýǵa ótinish jasap, oǵan kómek qolyn sozǵan adam Penjab aımaǵynyń bıleý­shi­si Abdassamad han Bahadúr ǵana bola­dy. Sol sebepti Qojamqulı-bek aldymen tarıhı kitaptardy oqyp, olardy óza­ra salystyra saralap, oǵan kózimen kór­gen oqıǵalardy qosyp, kitapty 1720 jyly bastap, 1722 jyldyń jamıd-ál-áýýál aıynyń 2-si beısenbi kúni alǵashqy nusqasyn aıaqtap shyqqan. 

«Tarıh-ı Qypshaqıda» oqyrman­dar­d­yń barlyǵyna da ortaq jalpylama tarıh qarastyrylady. Naqtylap aıtqanda, adamzattyń jaratylysynan, paıǵambarlardyń shejiresinen bas­tap, 1725 jylǵa deıingi tarıhty qam­tıdy. Zertteýshiler eskertkendeı eńbek: bata sózden (fatıhadan), bas­tamadan, bes baptan, aıaqtama men qosymshadan turatyn bolsa, al baptar óz ishinde bólikterden, taıpalardan, toptardan, áýletterden quralady. Bata sózde Allaǵa minájat etip, bastamada avtor men kitapqa baılanysty qysqasha málimetter keltirilip, jazylatyn kitaptyń júıesi men mazmundyq qu­ry­lymy beriledi. Alǵashqy bapta Islamǵa deıingi Mýrsal jáne Uly paıǵambarlar men olardyń izbasarlary, ejelgi din tarıhy, ekinshi bapta Islam­nyń aldyndaǵy patshalardyń jylnamasy, úshinshi bapta Islamnan burynǵy Ajam sultandary men olarǵa zamandas patshalardyń shejiresi, tórtinshi bapta Muhammed paıǵambar men halı­fat­tyq bılik qurǵan halıfalar týraly, besinshi bapta Islam dáýirinde saltanat qurǵan patshalar jóninde baıandalady. Aıaqtamada kitaptyń jazylýy, kemshilikteri, kedergi bolǵan qıynshylyqtar, kóshirýshiniń túıin sózi kórsetiledi. 
Qojamqulı-bektiń tarıhshylyq, jazýshylyq ustanymdary men ózindik amal-tásilderine toqtalar bolsaq, eń aldymen, ol ózinen buryn jazylǵan eńbek­ter­men múmkindiginshe tanysyp, olardy bir-birimen salǵastyryp, qajetti, aqylǵa syıymdy jerlerin paıdalanyp, ózine unamaǵan jerlerine jeke kózqarastaryn bildiredi. Olardyń arasynda «Tarıh-ı Tabarı», «Tarıh-ı Sande», «Taj-ál Maasr», «Tarıh-ı Fırýz Shahı», «Rýzat ál-Safa», «Tarıh-ı Banakatı», «Tarıh-ı Vassaf», «Tarıh-ı Hýmaıýnı», «Tazýk Temýrı», «Habıb ýs-sııar», «Tarıh-ı Rashıdı», «Abdýlla-name», «Tarıh-e Gozıde», t.b. tarıhı jazba jádigerler kezdesedi. 

Onyń ekinshi derekkózi – aýyzsha aıtýshylardyń málimetteri, ıaǵnı mıftik, ápsanalyq, hıkaıattyq, ańyz­dyq, aýyzeki áńgime, shejire re­tin­de jad arqyly jetken halyq áde­bı­­eti. Eńbektiń úshinshi nysanasy – tarıh­shynyń kózimen kórip, bas­tan ótkizgen oqıǵalary, kezdesken, áskerı joryqtardy, soǵystardy, saparlardy birge ótkizgen tulǵalardyń, bıleýshilerdiń, áskerbasylardyń is-áreketterdi saqtaǵan óziniń jady men saparnama jazbalary men kúndelikteri sııaqty jeke muraǵaty.

Al shyǵarmanyń Dýshanbe nusqasy­nyń kóshirmesi ınstıtýttyń josparly jumystarynyń qatarynda elge jet­ki­zi­lip, ǵalymdardyń talqysyna saly­nyp, bul qoljazba jádigerdiń tek Ortalyq Azııa elderiniń ǵana emes, qazaq halqynyń tarıhyna qatysty tustary da asa mol ekendigi sóz boldy. Sondyqtan búgingi kúnge deıin álemniń eshbir tiline tolyq tárjimalanbaǵan, tipti túpnusqa tilinde de basylym kórmegen bul jádigerdi tikeleı qazaq ti­line aýdaryp, otandyq rýhanııattyń qa­taryna alý týraly usynystar tústi. Ná­tıjesinde, arnaıy joba jasalyp, ol 2015-2017 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı-zert­teýlerdi granttyq qarjylandyrý kon­kýrsyna qatysyp, jeńiske jetti. 

Qarjy jetimsizdigi aýdarmanyń jos­par­lanǵan kólemine de ózindik áserin tı­giz­beı qalmady. Josparlanǵan aý­darmanyń esimder, geografııalyq, etno­nımdik, t.b. kórsetkishteriniń kólemin shektep, asa qajetti delingen kitaptyń V babynyń «Túrik, Moǵol, Tatar, Túrkistan handary men Shyńǵys hannyń dúnıege kelýi týraly» 5-bóliginen bastap engizýge uıǵarym jasaldy. Sol sebepti joba tek Iý.Pıltan, T.Álbekov, N.Elesbaı, A.Oralbek sııaqty ınstıtýt qyzmetkerleriniń kúshimen ǵana júzege asyrylyp, qoljazba muranyń tikeleı aýdarmasy qalyń oqyrmandardyń nazaryna usynylyp otyr.

Eńbekti aýdarý, baspaǵa daıyndaý barysynda kórinis bergen birshama qıyn­dyqtardy eskere otyryp, aý­darmashylar tarapynan ketken keı­bir kemshilikterge oqyrmandar tú­sinis­tikpen qaraıdy degen úmitemiz. Shy­ǵarmada kezdesetin esimderdiń kóp­shiligi (mońǵol, úndi, túrikten ózge) arab ataýlary bolǵandyqtan, olardyń parsy tiliniń zańdylyqtaryna baǵynyp, túpnusqada ózgeshe dybystalyp ketetin jerleri az emes. Sondaı-aq ortaǵasyrlardaǵy bıleýshi tulǵalar birneshe janama, laqap esimder ıelengendikten, bir bette bir adam birneshe ataýmen kórsetiledi. Muny ańdamaǵan oqyrman olardy birneshe keıipker dep túsinýi ábden múmkin. Joǵaryda atalǵandaı Qojamqulı-bek Balhıdyń tegi túriktektes halyqtan shyq­qanymen, shırek ǵasyrǵa jýyq Úndis­tanda turǵandyqtan, onyń keıbir ataý­lardy, uǵymdardy parsy-úndi nemese taza úndi tilinde jetkizýi de zańdy. 

Qoljazbany tárjimalaý kezinde bet­terdiń shetine kóshirýshiniń qosymsha jaz­ǵan eskertpeleri sondaǵy mátinmen sáıkes kelmeýi, betterdiń aýysyp ketýi, rettik nómirdiń qoıylmaı qalýy sııaqty jaıttar jıi qaıtalanady. Kóbinese mátin arasynda kezdesetin óleń joldarynyń mazmundary túsiniksiz bolyp keledi jáne kórsetilmeıdi. Aýdar­mada óleń mátinderiniń sózbe-sóz aý­dar­masy berildi. Sonymen birge tarıhı oqıǵalarǵa, tul­ǵa­larǵa qatysty derekter naqty derek­terge sáı­kes kelmeıtini de jıi baı­­qalady. Taǵy bir qolbaılaý bolǵan ke­­dergi, qol­jaz­banyń óte kóneligine, kó­­shi­­rýshiniń ja­nama túsirgen jazýlaryna, óshirýine baılanysty jekelgen sóı­lemderdiń, sózder men tirkesterdiń du­rys oqylmaı túrli qıyndyqtar týǵyz­ǵa­nynan da oqyrmandardy qulaǵdar etkimiz keledi. 

«Tarıh-ı Qypshaqı» eńbegin aıaq­tar­da Qojamqulı-bek Balhı: «Jazý­shy jaǵdaıynyń joqtyǵynan, qara­jat­­tyń kemshindiginen, qabilet-qary­my­nyń azdyǵynan, jol azabynan, jalǵyzdyqtyń saldarynan shynaıy sózdi úlkenderdiń qulaǵyna jetkize almady. [Bul jazyl­ǵan­dar] durys pa, joq álde durys emes pe, Qudaı Taǵalanyń kómegimen 3 jylda jańa úlgide hatqa túsirdi. Eger baıan­daý kezinde keıbir oqı­ǵalar umy­ty­lyp qalǵan bolsa, «Adamnyń ózi qatelikterden jaratyldy», – dep aǵynan jarylǵan eken. Arada úsh ǵasyr ótse de tarıhshynyń osy pikirine bizdiń de tolyq qosylǵymyz keledi. Aldaǵy ýaqyttarda shyǵarmanyń barlyq nusqalaryn bir jerge toptastyryp, bir-birimen salys­ty­ryp, ádebı-tekstologııalyq zertteýler júrgizý arq­yly túpnusqaǵa jaqyn nusqasyn anyqtap, ǵylymı basylymyn jaryqqa shyǵarý qajet degen oıdamyz. Osy jádiger ult rýhanııatynyń bir kem jerin toltyryp jatsa, maqsatymyzdyń oryndalǵany. 

Ýálıhan QALIJANOV,
UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory

Toqtar ÁLBEKOV,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty

Sońǵy jańalyqtar

Kókshetaýda qara daýyl, qarly jańbyr

Aımaqtar • Búgin, 22:15

Tynyshtyqbek Ábdikákimuly. KARANTIN

Ádebıet • Búgin, 20:57

Uqsas jańalyqtar