Kázir oılap qarasam, bátir-aý, ákeń men shesheńnen de basqa jaryq dúnıege kelgen árkimniń de «táýbe, táýbelep» shúkirlik qylatyn bir, bir qubylasy bar desek, ol seniń týǵan jeriń eken; kempirler kindigińdi qansha kesse de, ol bar bolǵyr aqyryna deıin úzilmeı, kóziń tiride judyryqtaı júrek lúp-lúp soǵyp turǵanda, sen endi kindigińnen baılanasyń da, qaırylyp kep qaıta-qaıta soǵa beretin temir qazyǵyń ol!
Eýropada, sosyn Máskeýde boldym; súıtip, syrtta shyrǵalyp, uzaǵyraq júrip qaldym da úıge asyqtym; Almatyǵa ushqaly ıyǵymdy qomdap, býynyp, túıinip otyrǵanda aıaq astynan esime Aral tústi de, jalma-jan poıyzǵa otyrdym; sen asyqqanmen, biraq poıyz seniń júregińniń alyp ushqanyn káıtsin; bul paqyrdyń da moınynda ózine tıesili jumysy bar; júris, turysy sanaýly; toqtaıtyn jerge toqtaıdy; al toqtamaıtyn jerdiń tusynan qıqýlap óte shyǵady.
Qasym aqyn «o, darıǵa altyn besik týǵan jer, qadirińdi bilmeı kelsem keshe gór» dep, tebirenip jyrlap edi-aý! Týǵan jeri – ana Qarqaraly syndy adamnyń tiride bir-aq ret kóretin ujmaǵyndaı bolǵasyn tákappar, tentek aqyn kóńili tasyp, shabyty shalqyp otyrǵanda aıtsa – aıtqan shyǵar. Al, aǵaıyn tap osy arada pendeligimiz ustap, bireýdiń baqytyn qyzǵanbaıyq.
Oý, aıta berse, seniń de aldyńda jaman, jaqsy qushaǵyn ashyp, jolyńa qarap otyrǵan jerlesteriń bar; aǵaıyn, týma, týysqan qansha; erteń arsalańdap aldyńnan shyǵatyn úsh dos – Qudaıbergen, Saǵı, Altybaı bar; ázil, qaljyńy árqashan aýzynda ázir turatyn Qudaıbergen qurdasyń raıkýlttiń bastyǵy; onyń elge shyǵyp, japan túzde jalǵyz úı otyrǵan qoıshylarǵa baryp kıno kórsetetin tóbesine brezent japqan eski gazıgi beldeýde baılaýly turǵan attaı, qashan kelseń de ázir; ózderi janyna jýyp ketse mazýttyń ısi múńk ete qalatyn kınodvıjikti ortalaryna alyp tyǵylysyp otyr edi de, al Qudaıbergen dos ezýin jımaı yrjalaqtap kúlip júrip:
– Qonaqsyń ǵoı, sen mynda otyr, – dep, meni ıyǵymen ıtermelep, shopyr balanyń janyndaǵy oryndyqqa otyrǵyzar edi.
Bunyń bári úsh dosym aldymnan shyǵyp, qurmettep kútip alǵanda maǵan isteıtin ózderiniń úırenshikti rıtýaly...
Mine, Aral! Oı bárekelde-aı! Bári tanys. Bári ystyq. Artyq, kemi joq, kóńil shirkinniń qumary qanyp, kózińe bári, bári ottaı ystyq basylar edi. Kóksholaq poıyz júrisin kilt baıaýlatyp edi; ilgeri jaqtan ile-shala ózim biletin, ózime tanys jypyrlaǵan kishkentaı úılerdiń tóbesi kórindi; baıaǵy patsha zamanynda Araldyń ústinen poıyz ótetin boldy da, anaý-mynaý emes, tap bir kisi belindeı jýan tasty qıyp salǵan temir jol stansasyna poıyz entigin basyp, aqyryn jyljyp keler edi de, búıirin berip toqtar edi; poıyzdan túspeı jatyp sen ár qashan terezeden kári zdannyń qaq mańdaıyna aıqaılatyp jazǵan, áýeli «Aral stansasy», sosyn dál sonyń astyndaǵy aldaqashan tozyǵy jetken túıe qoranyń qaqpasyndaı abajadaı esikti kóziń shalar edi; kári zdannyń ózi sııaqty aınala tóńiregindegi úılerdiń bári atam zamannan beri adamnyń qoly tımegen kóne; kóne bolsa qaıtedi? Osylar ózińniń eski tanysyńdaı kórgen jerde júregińdi eljiretip jyly ushyraıtynyn qaıtersiń. Bular osy óńirdiń qansha urpaǵyn kózinen ótkizdi. Qanshasyna yǵyn, panasyn berdi. Halyqpen birge jasap edi. Ystyq, sýyǵyn birge kórip, osy kúnge jan sozyp kelip edi. О́zderi kónbis. Tózimdi. Aral tipti kónbis. Tipti tózimdi. Zaman qansha ózgerdi. Qoǵam da, adamdar da jantalasyp ózgerip jatyr. Apyraı, biraq Aral ózgermeıdi. Qudaıdan da, adamdardan da úmit úzgesin eshkimnen eshteńe dámetpeıdi. Teńiz barda – sýdan ustaǵan soqyr shabaqty bólip jep, joǵyn jasyryp, jyrtyǵyn jamap óz kúnin ózi kórip kele jatqan halyq edi. Qudaı qylsa káıtesiń. Kázir de bizdiń sonaý bala kezimizdegi ilinip-salynǵan jyqpa-jyǵylma qalpy.
Biletin kisiler Rım jeti tóbege salynypty deıdi; ras shyǵar; Aral Rımmen talasyp qaıtsin. Biraq... men biletin Aral óziniń zamanynda birneshe tóbege salynyp edi: Áne, anaý Dıirmen tóbe. Mynaý, Býdennyı tóbe. Murty edireıgen marshaldyń bizdiń jaqta neǵyp júrgenin qaıdam.
Al, endi jeti sordy baýyryna basyp alǵan (elý myńnan astam halqy bar) qalanyń sonaý dala jaqtaǵy betkeıde buryn túıe jaıylǵan basy bos eki tóbe bolatyn. Keıingi kezde ishine sharby maı aınalǵan qaltasy qalyńdar topyraǵy, aýasy taza eki tóbeniń birine áspettep úı salyp kóship alǵan eken; bir sýyrtpaq jip artyq ketse de irgeden syǵalap, tili qyshyp otyrǵandar qarap jatsyn ba – buǵan «jebirler tóbesi» dep at qoıypty. Kóp uzamaı ekinshi tóbege de ıe tabylypty; óıtip, búıtip, onda, bunda oqyp kelgen eti tiri pysyq jigitter kishkentaı qalanyń azǵantaı jumysyna aıaǵy ilinipti de, áke-sheshelerin eski jurtta qaldyryp, ózderi álgi topyraǵy, aýasy taza ekinshi tóbege kóship alǵan eken.
Balalaryn úıge qamap tastap, bar kúni bazarda ótetin Araldyń basy qaqshaqtaǵan qaıqy tós qatyndary maǵan tanys; shańdyǵy shyqqan, yǵy-jyǵy jıynda qolyndaǵy ony-punysyn árkimge bir tyqqyshtap ábden silesi quryp sharshaǵanda bazardyń qos ýys kóleńkesine ekeý, úsheý, keıde úsheý, tórteý bas qosar edi. «Ýf! Quryp qalsynshy adyra qalǵyrdyń rınigi. Balalar ne boldy eken? Úı kórmeıtin boldyq qoı, túge» dep, ózderin aıaıtyn eshkim bolmaǵasyn, onsyz da urynarǵa qara tappaı júrgen qaǵyńǵyr qatyndar ǵoı; endi olardyń jyny álgi shirkin nemelerge túsipti de – ıt terisin basyna qaptapty; bundaıda olardyń tilinen bal tambaı, zár tambasyn ba – aq ter, kók teri shyǵyp shaı iship otyrypty da jyrqyldap kúlip «kempir, shaldardan qashqandardyń tóbesi» dep, buǵan da at qoıyp, aıdar taǵyp ala qoıypty.
Bul osy jolǵy kelgenimde úsh dosymnan esitken jańalyqtarym edi.
* * *
Halyq bolǵan halyqtyń ózine tán ulttyq mentalıteti bolady desek, biz de soǵan shynymen den qoısaq – qazaqtyń ejelden taıǵa tańba basqandaı naǵyz mentalıteti aýylda. Endeshe, osy qazaqtyń mentalıtetiniń uıytqysy bolǵan uıasy da aýylda. Sonan bolar-aý, bul qazaq baıaǵyda revolıýsııany da aýyl arqyly jasaǵany tarıhqa aıan. Siz ben bizdiń jer túbinen armandap, ańsap kelgen azattyqtyń nurly tańyna keshe qolymyz jetkende reformany aýylǵa da jasaý kerek emes pe? Bul kóp jasap, kópti kórgen, kóp nárseni kókiregine túıgen qart jazýshynyń kópten kóńiline saqtap kelgen, Elbasynyń qulaǵyna jetsin degen nıeti ǵana...
Úsh dostyń aıtýyna qaraǵanda keıingi jyldary Syrdarııa qatty tartylypty. Qaısy bir kezde tipti ıt keship ótip bolypty da, teńiz kóz jetpeıtin qashyqqa ketip qapty. «Qazir adam kóretin sıqy joq. Jaǵasyna jaqyndap bara almaısyń. Mıy shyqqan balshyq, batpaq» dedi úsh dos. Túıeden basqa mal jemeıtin qara sorań sýy qashqan teńizdiń ornyn basyp ketken» dep, endi tipti qara aspandy qapyltty. «Kórseń – sýy móldirep, túbi appaq aq qaırań bop jatatyn baıaǵy teńiz esińe túsedi de, kóńiliń buzylady» dedi úsh dos. «Kúni keshe edi-aý, – dedi taǵy da olar – teńiz úıińniń irgesine kep, aq bas tolqyn arsyldap jaǵaǵa soǵyp jatqanda – biz, sirá, alystan domotdyh, kýrort izdedik pe? Qala halqy – kárisi, jasy túgel balalaryn jetelep baryp, alty aı jazda sýǵa túsetin baıaǵy zaman kázir kózden bir-bir ushty» dedi endi úsheýi birdeı qosarlanyp.
О́zim de solaı bolar dep oılaǵam; úndegem joq; Qudaıbergenniń úıi baǵana qazan kóterip jatqan; ıinimiz túsip, ıyǵymyz salbyrap úıge keldik; as batpady; sol kúnniń erteńine teńizdi óz kózimmen kórgim keldi de, qasyma Qudaıbergendi alyp raıkomǵa bardym. Qudaıbergen meni birinshi hatshyǵa kiredi dep oılaǵan eken; onyń degenine kónbedim de, ekinshi hatshyǵa kirdim. Bul jas jigit. Atasy Medetbaev Tólegen – qart balshebek. О́z zamanynda oqyǵan. Uzaq jyl Aral aýdanyn basqarǵan. Volga boıyndaǵy halyq ashtyqqa ushyrap, qyryla bastaǵanda Lenınniń kómek suraǵan telegramyn alǵan boıda birneshe vagon balyq jibergen kisi.
Ekinshi hatshydan mashına surap alǵasyn endi syrtqa shyǵa bergem-di, Qudaıbergen jolymdy kesip, aldyma tura qaldy:
– Birinshi hatshyǵa kir, – dedi.
Men:
– Jumys basty kisi ǵoı. Ýaqytyn alyp qaıtemiz, – dep, yńǵaı bermep edim. Bala jasymyzdan birge ósken dosymdy tanymaı qaldym. Ásheıinde ázildesip, oınap, kúlip júrýshi edi, qabaǵyn túıip alypty.
– Bizdiń jaǵdaıymyzdy bilmeısiń. Osy kisiniń qaraýynda isteımiz. Erteń soqpaı ketkenińdi qasyńda júrgen bizden kóredi. Sózdi qoı, bastyqqa kir, – dedi. Aıtqanyn istetpeı qoımaıtyn túri baıqaldy.
Árıne, dosymdy túsinem. О́zimdi de oılap turmyn. Osy bastyqtyń aldynda buryn bir ret bolǵanym bar. Ekeýmiz jerlespiz. Ol Qazalydan. Men Araldan. Jasymyz da qaraılas. Syrtynan kórgenim bolmasa, dıdarlasyp kezdesken emespin. Áskerden bosanyp elge kep, alǵashqy tuńǵysh eńbegim «Kýrlıandııa» romanyn shıkili-pisili bitirip, baspaǵa berdim de, Gorkıı atyndaǵy Lıteratýrnyı ınstıtýtqa túskem. Jazǵy kanıkýl. Nem ketipti dep, tanysqaly ústine kirgem-di. Syrtyn sándi ustaıtyn kisi ekenin baıqaǵan edim. Qashan kórseń de ústinde qyry jyǵylmaǵan qara kástóm. Qatyrma jaǵa aq kóılek. Naqyshyn keltirip jutyndyryp baılaǵan galústek. О́zi kózge tolyq, kelbetti. Biletin jurt – sózge sarań. Kekireıgen kerme qas. Aýzynan shyqqan az-kem sózdi asyqpaı, arjaǵynan aqyryn shyǵaratyn kórinedi. Ústine kirgemde jurttyń álgindeı aıtatyndary buljymastan dál kelgeni baıqaldy. Nyǵyz qalpyn buzbaı, kekireıip otyryp qolyn usyndy. Kerek dese, «oqýyń qalaı?» dep te suramady...
Sonan jyljyp jyldar ótti; «Qan men ter» áýeli ózimizdiń elde, sosyn Máskeýde, shetelderde shyǵa bastady. 1974 jyly Brejnev pen Kosygın qol qoıǵan qaýly shyǵyp, SSSR memlekettik syılyǵyn aldym. Jaraıdy, anada stýdent degen shyǵar; endi qansha dese de aty, ataǵy bar, el-jurt tanyǵan jazýshymyn degen oıdy arqalanyp, (oıymda eshteńe joq), birinshi hatshynyń kabınetine kirip edim. Áı, men ózgergenmen, mynaý túk te ózgermepti ǵoı? Baıaǵy qalpy ǵoı. At shaptyrym kabınettiń qaq tórinde alshasynan túsip apty. Ornynan qozǵalmady. Quıryq astyndaǵy sál qozǵalsa shaıqap, shyr aınalatyn kresloǵa shaljaıyp jatyp alǵan. Kermıyq. Kergip otyryp qolymdy aldy. «Endi seni jelkemniń shuqyry kórsin», dep, shıraq basyp, shyqqansha asyqqam-dy...
Qudaıbegen dos qoıar emes.
– Kir! Kir! – dep dikektep turyp aldy. Qaıtpek kerek? Lajym qurydy da, esikten bireý jelkelep zorlaǵandaı qulyqsyz kire berdim de, óz kózime ózim senbeı qalshıyp qatyp qappyn. Esimdi jıyp úlgergenshe bolmaı, ádette men kelgende shalbarynyń aýyna qorǵasyn quıyp qoıǵandaı, qozǵalmaı nyǵyz otyryp qabyldaıtyn bastyqqa ne bolǵan-eı? Ornynan apalaqtap, asyǵys turyp jatqan sııaqty edi. Súıtkenshe eki qolyn birdeı sozyp umtylyp kep qolymdy aldy.
Áli de túkke túsinbeı ańyrap qalǵanymdy kórip:
– Ábeke... Ábeke, siz kelerdiń aldynda qasynda oblystyń bastyǵy, bizge SK-nyń ekinshi hatshysy Mesıas joldas keldi. Biz bıýro músheleri túgeldeı stansaǵa baryp kútip aldyq. Spes vagonnan Mesıas joldas túsip, bárimizben amandasty da, salǵan jerden «qalaı, jerlesteriń kelip júre me?» dep surady. Biz túsinbedik. Sasqalaqtap bir-birimizge qaradyq. «Nurpeıisovty aıtam» dedi Mesıas joldas. «Keledi, keldi» dedik bárimiz jamyrap. Sonan meniń kabınetime keldik. Kirgen boıda taǵy da Mesıas joldas qabyrǵada ilýli turǵan batman qaǵazyna salǵan Aral teńiziniń kartasyna bardy da: «Elaman batyr qaı jerlerde boldy?» dep surady. Biz birin bilip, birin bilmeı taǵy da sasqalaqtadyq. Kelesi kúni Qaraqum kolhozyna bardyq; kósheni boılap kele jatqanbyz; Mesıas joldas kolhozdyń kitaphanasyn kórip qaldy da, «júrińder, kóreıik. Jerlesteriniń kitabyn alady ma eken» demesi bar ma. Abyroı bolǵanda kitaphanashy kelinshek kitap oqıtyn, tili saırap turǵan pysyq bala eken; ekeýi uzaq sóılesti – dedi de, birinshi hatshy meni qoltyqtap aparyp, óziniń kreslosyna otyrǵyzdy. О́zi túregelip tur.
– Ábeke, talaı kelesiz.Úıde bolǵan joqsyz. Bunda qansha bolasyz? – dedi. О́ńinen sál qysylyp, yńǵaısyzdanǵany baıqaldy.
O, Jasaǵan jappar Ie! Apyraı, Máskeýden bizge orystyń kitap oqıtyn bir ıntellegent azamaty kelgeni qandaı abyroı bolǵan. Áıtpese, meniń de bul elge, ásirese, ala bóle Aralǵa, Aral óńirine kóppen birge tyrbanyp birdeńe istep júrgenimdi myna jazǵandy syrttan bireý kep mılandyryp, jetesine jetkizý kerek bolǵanyn qarash. Ollahı shynym – ári namystandym; ári jynym keldi; túk demesten jalt berip, esikti sart jaýyp shyǵyp ketkim kelip edi: ata-babadan qalǵan ádet – tap sol arada dátim jetpeı, ózimdi ázer ustap qalǵanym esimde. Ol, biraq adyra qalǵyr ana zaman edi ǵoı. Iá, qursyn! О́zimiz erkindik alyp, tórt qubylamyz túgeldenip dáýirlep turǵan búgingi egemendik kezimizde el tizginine talasyp, elteń-selteńdep júrgen kitap oqymaıtyn sanasyz bastyqtar az ba?..
Kóńilsizbin; ishim ıt talaǵandaı; jaǵadan qashyp, kóz ushynan asyp ketken teńizdi kórgim kelmedi; Býdennyı tóbesi; Qazaq kóshesi №3 úıde turatyn Baıǵabyl aǵama bardym; sol kúnniń erteńine poıyzǵa otyrdym; endi eshqaıda moıyn burmaı, týra Almatyǵa tarttym; sol kúni jolaýshy-júrginshiler az boldy da ózime derbes, jeke tıgen ońasha kýpege jaıǵastym; ózimizdiń elde jáne syrtta, shetelde de poıyzben, ne avtobýs, ne mashınamen el kórip, jer kórip júrgendi unatýshy edim.
Poıyz qozǵaldy; vagondar áýeli yrǵalyp, sosyn ıtinip, soǵynyp ilgeri umtyldy; terezege tónip, eminip otyryp aldym; bul jolǵa shyqqandaǵy qashannan beri qalyptasqan ádet.
Bir qozǵalyp ketkesin poıyz jer qoıa ma; Qazaly artta qaldy; aldymda Qarmaqshy; onyń arjaǵy Baıqońyr; Kosmodrom; eki kóz telmeńdep terezeniń ar jaǵyna qadalyp alǵan; baıqap kelem: bul jaqtyń reńi de Araldyń óńirinen artyqshylyǵy shamaly; qaıda qarasań da kóktemnen keıin boıyn tiktep kóterile almaı, sherlep jer tistep jatyp alǵan tyrbyq, taspa boz ker jýsan. Qýańshylyqtan ba, álde kim bilsin, jyldaǵydan góri bıyl raketa – álgi bir geptıl degen qarǵys atqyr páleni tıep alyp kóbirek ushqan ba, qalaı. Ol páleket ushpasyn dep tileıik. Ol ushsa – aspan asty, jerdiń ústi alaǵaı, bylaǵaıdy salady ǵoı. Bir jeti quıyndatyp yshqynyp soqqan qara daýyl neni shydatsyn. Aq shańdaq tuzdy sor aspanǵa shapshyp, aıaqtyń astynan basqa jer túk kórinbeı ketpeýshi me edi. Kóziń ashyp, tynys demińdi ala almaı tunshyqqanda qaıda, qaı tesikke tyǵylaryńdy bilmeı qalýshy ediń. Qara jerdiń de janyn shyǵaryp, nárin syǵyp alatyn páleketke tózip júrgen jalǵyz biz ǵana. «Apyraı» dedim ishimnen – raketa ushqaly qaı zaman; taǵdyry tálkekke túsken sorly dalanyń osynaý órtteı ystyq kún men ańazaq aptap astynda jyldar boıy tańdaıyna nár tambaı, kerek dese, kóktemde de azyn aýlaq shóbi kóktemeı jatyp – qýraıtyn bıshara dalaǵa janyń ashıdy; úıtpegende she; qaıran, ata-babanyń kindik qany tamǵan jer ǵoı, bul!
Toqta! Aıtsa da... Qýandyq aqyn edi aý? Iá, sol! Sol edi ǵoı!..
Dala. Dala. Dalamenen kelemin,
Dala kórkin kórsem ǵana terezege tónemin.
Sol dalanyń syzy emes pe – denem alǵash tıgeni,
Sol dalanyń qyzy emes pe – júrek alǵash súıgeni...
Káne, kózi qaraqty, kókiregi oıaý oqýshym – keshegi dúnıeden ótken Qýandyq aqynnyń osy óleńiniń arjaǵyn ózderiń esterińe túsirińder! Tisi shyqpaǵan qyzyl ıek jas baladaı shaınap bersem senderge uıat; maǵan yńǵaısyz; onsyz da, dál osy kázir ishinde ıt ulyp jatqandaı, kók zapyran keýdeńe tolyp, janyń jabyrqap muńaıyp otyrǵanda dúnıeden ótken keshegi jany jaısań zamandas aqyndy esime alyp, jol ústinde óli arýaqqa duǵamdy baǵyshtaǵandaı, jan dúnıem egilip otyrǵan jaıym bar.
* * *
Soǵystyń aldy edi ǵoı. Iá, men bul kezde Shalqarda, al, Qýandyq pen Tahaýı Yrǵyzdyń on jyldyq orta mektebinde oqypty; bir-birimizdi múlde bilmeımiz; sonan, tek araǵa sonsha jyldardy salyp, soǵys bitkesin qyryq jetinshi jyly (umytpasam oktıabr aıynda) Almatyda ótken jas aqyn, jazýshylardyń jınalysynda kezdestik; elimizdiń túkpir-túkpirinen bir-bir óleń, bir-bir áńgime jazǵan, eger, jazbasa bári bir túbinde jazatyn moıny yrǵaıdaı aryq, júdeý balalar keldi; dál solardaı astanadaǵy ınstıtýt, ýnıversıtette oqyp júrgen stýdent jastar da az emes eken.
Kázir oılap qarasam, bul Ilııas Omarov (SK-nyń qatshysy), Sábıt Muqanov (Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy) – oı, jaryqtyqtar-aı, ne istese de – iri tulǵanyń aty iri tulǵa – qur keýdege, ózim bilemge salmaı, aldaǵy ilgergi kúndi aqylǵa salyp, oılanyp istegen óz tusynda aıta qalǵandaı qubylys bolyp edi; keshegi aıdaı álemniń astań-kesteńin shyǵarǵan dúnıejúzilik soǵystan keıingi kez edi ǵoı; qaharly qystan keıin, áne bir kóktem jylt etip, qar endi-endi erı bastaıtyn kez bolady ǵoı. Tap sol kezde kózdiń jasyndaı móp-móldir muzdaı qar sýynda – esterińde bar ma – dir-dir etken áljýaz, názik kók qyltıyp kóriner edi-aý. Iá, dál sol sııaqty keshegi soǵystan keıingi júdeý-jadaý jas urpaq túgil, tipti soǵysqa qatysyp, shenelin súıretip elge kelip, bolashaq romannyń on eki betin jazǵan meni tańqaldyrǵan Tahaýı Ahtanov trıbýnaǵa shyǵyp alyp, eki ıyǵyn julyp jep julqynyp sóılesin kep; bir sózi úshin, súıtip ol jazýshylar odaǵyna múshe bolsyn; al, Zeınolla Qabdolov pen Amanjol Shamkenov te ózderiniń bir-bir óleńimen odaqqa múshe bop shyǵa keldi. Jastardyń jınalysyna bizden góri eresek bir top sur sheneldiler keldi; oq pen ottan jan saqtap aman qalǵan – oqqaǵary barlar ǵoı! О́ńsheń ójet, óńsheń betinen oty shyqqandar; ózderinen basqa jazýshy joqtaı – qazaq ádebıetiniń erteńgi Abaıy, Áýezovy ózge emes, ózderi sıyqtanyp omyraýlap, kıip-jaryp barady; olardy eshkim betinen qaqpady; qaıta barynsha qolpashtap, kótermelep jatty; árıne, kim qalaı órekpilep, ózimshildikke salsa da, aldaǵy, erteńgi kún bar; ol adamnyń emes, jaratýshy Ieniń quzyrynda; biz qalaı desek te, jańaǵy ózimshil, ór kókirek sur sheneldiler qazaq ádebıetiniń erteńgi Abaıy, Áýezovy bolar, bolmas, al, biraq olardyń sońyra qazaq ádebıetiniń Qasym Amanjolovy, Hamıt Erǵalıevy, Juban Moldaǵalıevy, Syrbaı Máýlenovy, Tahaýı Ahtanovy, Zeınolla Qabdolovy, Muzafar Álimbaevy, Ǵafý Qaıyrbekovy, Ázilhan Nurshaıyqovy bop ózderiniń tól taqyryby, ózderiniń tól dúnıe tanymy, tól poetıkalyq, estetıkalyq qoltańbasy bar, tek ózderiniń tvorchestvosyna tán tabıǵı bitim bolmysymen boı túzep, ádebıettiń iri tulǵalary bolǵandary – aqıqat edi...
Osy kezdesýde Tahaýı men Zeınolla salǵan jerden kózime ystyq kórindi de, jubymyzdy jazbaı, birge júrdik; dos bop tarastyq. Al, Qýandyqtyń jóni basqa; men bilerde ol kózi tiride eshkimmen kóńili jarasyp dos bolǵan jan emes; týmysynan aqyn bop jaraldy da, óleńin jazyp, saıaq attaı ózimen ózi jeke júrdi; sózimiz aýyr bolmasyn – tabannyń búri joq edi, isi de, sózi de dáıeksiz bolatyn; jaryqtyqtyń ózi onysyn sezdi me, joq pa, belgisiz; seze qalǵan kúnde de – ol, sirá, den qoıyp, kóńil bóle qoımas edi. Kúndelikti ómirde oǵan dos emes, joldas emes, serik kerek edi; onyń istegenin isteseń – e-e... bárekelde – sen onda onymen bótelke mańynda tabysar ediń; sosyn gúlden gúlge qonyp nár alatyn álgi bir ala qanat kóbelekteı – sol zamannyń ne bir súmbil shash, buralań bel, delıme etek aq kóılekti qaraǵymdardyń sońynda júrip kún ótkizer ediń.
Al, biraq... aıt-aıtpa, óz tusynda teńdesi joq naǵyz lırık aqyn edi ǵoı! Týra júreginen jaryp shyqqan tabıǵaty bólek tól poezııasyn bylaı qoıǵanda – shirkin-aı – onyń Shotlandııanyń uly aqyny Berns pen parsy aqyny uly Omar Haıamnyń aýdarmasyna tánti bop, oqta, tekte kóz salyp qoıam. Ol aýdarǵan «Onegın» óz aldyna bir tóbe.
Poıyz qutyryp alǵan. Baıqońyrdan ótkeli bir jerde aıaldap toqtaǵan joq; baýyry tolǵan dońǵalaq sartyl-surtyldap sylqytyp tartyp keledi; ózim sol baıaǵy terezege tónip alǵan qalpym; eki kóz telmeńdep terezeniń ar jaǵyndaǵy kól-kósir dalaǵa qadalyp alǵan. Oıymda kázir de Qýan, Qýandyq aqyn.
Tórt órme qamshy sart etti,
Arǵymaq at kep julqyndy.
Janary qyzdyń jalt etti.
Jarysyp jelmen umtyldy.
Jigit te shyqty sydyryp,
Oramal tańyp basyna.
Túıilgen beıne judyryq
Jabysyp erdiń qasyna.
Topyldap tıgen tuıaqtan
Dalanyń shańy órildi.
Dúıim el turyp bul jaqtan
Kúledi gýlep kóńildi.
Qaraı gór, áne, qarap baq,
Qııalaı órlep dalany.
Aıtylmaı kelgen mahabbat,
Quıyn bop aǵyp barady.
Áı, qadirli oqýshy! Baıqadyń ba – lırık aqynnyń ózi de, poezııasy da jumbaq edi-aý! Qaı zaman, qaı adam bolmasyn, máselen, aıtalyq, sen, men, menen de basqalar sol sıqyr, jumbaq mahabbattyń tuńǵıyq tereńine boılap bara aldyq pa? Saǵan qalaı áser etti? Al meniń tula boıymdy dir etkizdi de... Astapyralla! Vagonnan atyp shyǵyp, qustaı ushyp baryp, terezeniń arjaǵyndaǵy osynaý máre-sáre bop gý-gýlep, dý-dýlap aspandy basyma kóterip jatqan dúıim jurtqa baryp qosylyp ketkim kep, ornymnan kóterile berdim de, qaıta otyrdym.
Bul ne qudiret! Dál osy kázirgi jasymdaǵy ózimdeı kisiniń áne bir kókiregi alyp ushyp turatyn elgezek jastaı qylyǵym ózime de ersi kórindi de, bir kýpede bir ózim jalǵyz otyryp kúleıin kep...
Ár nárseniń basyn bir sholyp áýeıilenip otyryp baıqamaı qalyppyn; súıtsem, poıyz Jalaǵash aýdanynyń ortalyǵyna kep, ysyldap-pysyldap toqtap jatyr eken. Sart etip esik ashyldy; men kóterilem degenshe suıqyltym shash aldyńǵy jaǵyna qashyp, onsyz da kere qarys keń mańdaıdyń shyraıyn shyǵarǵan nar qasqa, kelbetti kisi ishke kirip kele jatty; onyń sońyn ala kirgen jas jigit qolyndaǵy tabaqty terezeniń aldyndaǵy tyǵyryqtaı stolǵa qoıdy; túkke túsingem joq; omyraýyndaǵy Altyn juldyz jarq-jurq etip, men endi turam degenshe bolmaı, umtylyp kep qolymdy aldy; jibermeı ýysynda ustap turyp:
– Atym Isataı, famılııam Ábdikárımov. Osy aýdanda birinshi qatshymyn. El qulaǵy elý. Aralǵa kelgenińizdi esitkem. Kitap oqımyz ǵoı. Osy poıyzben kele jatqanyńyzdy bildim. Aýlymyzdyń ústinen ótip barasyz. Meniki sebeppen tanysyp, biliseıin degen nıet. Dám-tuzymyzdy ákeldik. Aldyńyzǵa qoıǵan astan alyńyz, – dedi Isataı.
Sol arada basymdy sál ıip, «raqmet» degenim esimde. Talaı adamdarmen kezdesip júrmin ǵoı. Biraq... dál bulaı sálem-saýqattaspaı jatyp aldyńdy orap, salǵan jerden baýrap áketken kisini kórip turǵanym osy.
* * *
Poıyz qozǵaldy. Isataı meniń shyǵaryp salǵaly túregele bergenimdi kórip:
– Ábeke, otyra berińiz. Mashınamdy Qyzylordaǵa baǵana jóneltip jibergem. Sizdi shyǵaryp salǵasyn erteń Qyzylordadan eleń-alańda shyǵyp ketsem – Jalańash myna turǵan jer ǵoı bir saǵatta jetip baram, – dedi.
Sháı alǵyzdy. Kastómin sheshti. О́ńiriniń joǵarǵy jaǵyndaǵy eki túımeni aǵytty da, aq kóılektiń omyraýyn ashyp tastady. Keń otyryp, asyqpaı, emin erkin sóılesetin túri baıqaldy. Uzaq sonar áńgimeni áýeli ózi basqaryp otyrǵan aýdan jaıynda bolar dep oılaǵam. Joq, olaı bolmady.
Bul kisi áńgimeni endi – «keshegi soǵys qoǵamnyń da, halyqtyń da tıtyǵyna jetip, eldiń eńsesin túsirip ketti ǵoı» dep, arydan, sonaý bir kezdegi halyq basyndaǵy qıynshylyqtan bastady: «Kóp jylǵa deıin halyq esin jıyp, etegin jaýyp kete almady. О́zińizge belgili, biz tirshiligi bir yńǵaı malǵa, sosyn Syrdarııanyń ar jaq, ber jaq jaǵalaýyndaǵy azyn aýlaq jerge dán-daqylymyzdy egip, shyqpa janym-shyqpa dep otyrǵan elmiz» dedi Isataı. «Ol kezde bizde óndiris joq. Qurylys, tipti, joq. Malshylar jer qazbada. Al asfalt bul óńirde turatyn halyqtyń óńi túgil, túsine kirmegen. Qysta qar, jazda jańbyr jaýsa mıy shyqqan balshyq, batpaq. Basqa jaqty bylaı qoıǵanda – obkom, oblıspolkom otyrǵan úıden bastap búkil qala tolarsaqtan balshyq. Áshıin de ózimizdi álde qandaı kórip «Qyzyl orda» degen atyn qansha dabyraıtyp, aýyz toltyryp aıtsaq ta – halyqqa ol as ta, abyroı da bola almaıdy eken. Qaıta, úıtip, búıtip abyroıymyzdy jaýyp otyrǵan balyǵy bar, úsh, tórt kishi kirim balyq zavody bar Aral.
Osy arada Isataı «sosyn» dedi de, álde nege kóńildenip, eki ıyǵynyń basy selkildep kúldi de, sosyn meniń búıirimdi shyntaǵymen aqyryn nuqyp qalyp:
– Ábeke, sizdiń aýyldyń áıelderine qaıran qalam. Pasajer poıyz stansaǵa kep toqtaǵanda ózińiz de bilesiz qoı – quddy shabýylǵa shyqqan soldattardaı tasadan shyǵa, shyǵa keletin, pasajerlerge lap berip jetip baryp qolyndaǵy kendir jipke kózinen tizip alǵan qaqpyshtaryn «Balyq berı! Balyq berı» – dep almasyna qoımaı jan-jaǵynan tyqqyshtap, onsyz da aty shýly Araldyń atyn alysqa asyryp dańqyn shyǵaryp jatyr sol qatyndar – dep, rahattanyp kúlsin kep.
Isataıdy qostap men de kúldim.
– Onyńyz ras. Poıyzben Moskvaǵa bara jatqanda «qaınym balyq al! Pıvo ishkende taptyrmaıdy, bul» – dep, maǵan da talaı tyqqyshtaıtyn.
– Qaıtsin, onan basqa eshteńesi joq qoı, paqyrlardyń.
Súıdedi de, Isataı álgindegi áńgimeni úzilgen jerinen qaıta bastady.
– Qyzylorda oblysy bul kezde ólim-jitimin úkimetke artyp, bir jola moıynǵa minip alǵan oblys edi. Joǵarǵy jaq bizdiń oblysty taratyp, aýdandaryn Shymkent pen Aqtóbege bólip bergeli jatyr degen sýyq habardy esitkende tóbemizge jaı túskendeı boldy. Kóp uzaǵan joq, Almatydan sol kezdegi SK-anyń birinshi qatshysy Nıkolaı Ilıch Belıaev Qyzyl ordaǵa keldi. «Oblystyń bolashaǵy joq, taratyp jiberemiz» dep, ana jaqtan ózderiniń kúni buryn sheship qoıǵan kelisimderin aıtty. Ol kezde joǵarǵy jaq buırady. Tómengi jaq aýyz ashpaıdy, quldyq uryp, bas shulǵıdy. Iin tiresip otyrǵan úlken zalda ún joq, tym-tyrys. Dymy quryp, demin ishine jutyp basy salbyrap baýyryna túsip otyryp qalǵan. Bul únsizdiktiń arty ne bolady? Qaıda aparyp soǵady? Túsi qashyp sazaryp alǵan adamdardyń únsizdigi sozylyp, shydamy sarqyla bastaǵan edi. Dál osy sátte únsiz jurttyń orta tusynan bir qol joǵary kóterildi. Orta jastan asqan, ózi de orta boılydan tómen tyǵyrshyqtaı kisi shapshańdap shıraq basyp bardy da, minbege shyqty. Sol boıda, birden shuǵyl burylyp týra Belıaevke qarady. Qara qoshqyl beti qatýlanyp alǵan. Myna túri – atań qazaqtyń álgi bir taǵdyr tyǵyryqqa tirelip, jan alqymǵa taıalǵanda – aldy, artyn oılap jatpaıtyn, ǵazız basty báıgige tigip shyǵa keletin naǵyz nar táýekel edi. Shymyr daýys shańyq etti. О́zi biletin azǵantaı orysshanyń basy, kózine qaramaı, belinen basyp:
– Tabarysh Belev, tak nelza. Lekbedervat Qzyl orda – lekbedervat ıstorı Kazahstan. Vot part belet. Vot moı bashka. Rýbaı, otrbaı bashka, no Qyzyl orda ne trogaı, tı togda býdesh vtoroı Galashokin. Obkom, raıkom razganaı. Bojalosta, mena toje snımaı. Týrma sajaı. Oblys astablaı. Ne trogaı.
Oı, Alla! Jańa, tap jańa qana ne isterin bilmeı, eńsesi túsip, bastary salbyrap otyryp qalǵan jurt bir sátte arqasy ustaǵandaı, arýaqtanyp shyǵa kelip edi. Dýyldatyp qol soqqan edi.
– Apyraı! – dedi Isataı – sóz tapqanǵa qolqa joq. Súıtip, Tereń ózek aýdannyń birinshi qatshysy Nurqasym Berdiqulov endi bolmaǵanda oblysymyzdyń butyn-but, qolyn-qol ǵyp byt-shytyn shyǵaryp taratyp jiberýge qaraǵanda óziniń álgindeı jaman orysshasymen janymyzdy saqtap aman alyp qaldy.
– Osyndaı bir áńgimeniń shet pushpaǵyn erterekte Qaltaıdan estip edim – dedim men.
– Ábeke, bárimiz de aýylda bala kezimizde asyq oınap óstik qoı. Men biletin Nurqasym qolǵa ustasań naǵyz saqaǵa ylaıyq adam edi. Súıegi shymyr, tili tas jarǵandaı edi. Shyndap sóılegende eshkimnen taısalmaıtyn da tartynbaıtyn qasqyr bet edi. Al eger, záýde bir sýyrylyp sóılegende aldyna jan salmaıtyn, oıdaǵy joq, qaıdaǵyny taýyp aıtar edi de, ózgeniki emes, tek óziniń degenine ózgelerdi moıyndatatyn edi, – dedi Isataı.
О́z basym Berdiqulovty kórgen emespin. Biraq.. dál osy kisideı taǵy bir kisi – Jambaevty bilýshi edim. O da syrt kisini bir kórgende eleń etkize qoımaıtyn. Tipti syrt kóz kóńili tolmaı, qomsynyp qalýy múmkin edi. Esterińde bar ma – ataqty Qulmanbet jyraýdyń Jambylmen aıtysqanda ony kemsitpek bop «taıpaq qara» degeni. Jambaev toby kishi taıpaq bet, japyryq muryn kisi-tuǵyn. Biraq bu da tili tastaı ótkir edi. Jeme-jemge kelgende Nurqasym sııaqty óz zamanynda bu da talaı jerde ylǵı da taban astynan taýyp sóılep, betiń bar, júziń bar demeıtin qasqyr bettigi el aýzynda ańyzǵa aınalǵan kisi edi.
О́tken soǵystyń eń qıyn, eń aýyr alǵashqy kezinde Qostanaı oblysyn basqarǵan-dy. О́zderińe belgili – Qostanaı ol kezde orysy kóp oblys bolatyn. Qas qylǵandaı – Jambaev ta orysshaǵa orasholaq. Aıaq jolyn súrinip, jyǵylyp sóıleıtin barly-joqty, bolar-bolmas orysshasy bolypty. Tap sol tusta Qostanaıdyń soǵys okrýgin iri deneli ulty orys eńgezerdeı general basqarypty. Obkomnyń bıýro múshesi bopty. Bul general túgil, ofıserdiń eshkimdi jyr dep tyńdamaıtyn, naǵyz qylyshynan qan tamyp turǵan kez. Soǵys okrýgin basqarǵan jańaǵy general japyraq muryn, taıpaq bet tomashadaı qara qazaqqa qaıdan boı usynsyn. Obkom bıýrosynyń birde bir otyrysyna kelmeı qoısa kerek. Namysyna tıip, ábden qany qaınaǵan Jambaev bir kúni álgi generaldy shaqyryp alyp salǵan jerden oǵan: «Ty kto?» depti. Anaý myrs etip kúlip «Iа general» depti. Jambaev stoldy judyryǵymen qoıyp qalyp: «Tı armı general, ıa partı general. Bıro prıhodıt nado. Teper ýhodı» dep, jalyna qol aparmaıtyn asaý generaldy demde op-ońaı bas bildirip apty.
Soǵys bitkesin Jambaevty ornynan bosatady. Máskeýdegi joǵarǵy partııa mektebine oqýǵa jiberipti. Jambaev birde-bir ekzamendi tapsyra almapty. Ári-beri oılap – basqa amal tappaǵasyn SK-anyń qatshysy Malenkovke suranyp, qabyldaýynda bolǵan. Bul kisiniń aldynda da óziniń ópil-taqyl orysshasynyń belin syndyryp, kózin shyǵaryp áńgimesin tiginen týra bastapty: «Kogda ıa byl pervym sekretarem obkoma mne govoıt prontý odejdy dabaı, ıa odejd daval. Jambaev horosh». «Mıaso, moloko davaı, ıa mıaso, moloko daval. Jambaev horosh». «Hleb davaı, ıa hleb daval. Jambaev horosh. A kogda ýshıtsıa – Jambaev ne horosh. Shto polýshaetsıa tovarısh Malenkov?»
Súıtip, Jambaev óziniń taısalmaı sóıleıtin tapqyrlyǵynyń arqasynda oqýǵa túsip, tórt jyl joǵary dárejeli partııa mektebin bitirgen kórinedi.
* * *
Ivan Sergeevıch Týrgenov «Otsy ı detı» degen roman jazdy. О́ziniń tusynda bul roman ıntelegensııa men ádebıetshi qaýym arasynda ár qıly pikir, talas týǵyzyp, kóptegen syn maqala jazylǵan shyǵarma. Solardyń ishinde urynshaq, ystyq qandy asa talantty jas synshy Pıserevtyń kólemdi úlken syn maqalasy maǵan qatty áser etkendi. Demek, áke men balalar arasynda urpaqtan urpaqqa sozylyp, qarama-qaıshy pikirler týǵyzyp, áli de tııanaqty toq eter sheshimin tappaǵan problema. Buny teginnen tegin aıtyp otyrǵam joq. Eýropa men Amerıkanyń ataqty Kembrıdj, Garvard, Oksford ýnıversıtetin bitirip, syrtta da, ózimizde de átibirli ájeptáýir jumys istep júrgen jastar qansha. Olarǵa jańaǵy eki shaldy aıtsań, árıne olar shekesimen tyńdar edi. Eger, sen endi sol eki shaldyń álgindeı eli, jeri úshin arqa eti arsha, borbaı eti borsha bop júrip, ólip-tirilip jumys istep, záýde bir halqyna qater tóne qalǵanda basyn báıgege tigetin júrek jutqan erligin aıta bastasań – olar, Qudaı biledi «da, ný!» der edi de, buny Qojanasyr hıkaıalarynyń jalǵasy kórer edi.
Mine, bul ákeler men balalar arasyndaǵy myna qarǵys atqyr jańa ǵasyrda ara jikti tipti ábden alshaqtatyp, burynǵydan beter órship bara jatqan qasıetsiz qylyq...
Bir esepten, bylaı qaraǵanda – qoǵamnyń da, adamnyń da – árbir dáýirdiń dıalektıkalyq damýdaǵy zańdy qubylys dep te qarap ózińdi aldarqatyp jubatýǵa bolar edi; óıteıin deseń shet eldiń oqýy ótip ketken álgi shalaǵaı dúbáralar túgil, aýylda týyp, aýyldyń mektebin bitirgen osy kúngi ózimizdiń bozymbaılar da jańaǵy shaldardyń shynynda da ańyzǵa bergisiz bastarynan keshken adam tańǵalǵandaı ǵajap isteri danalyq dese – danalyq, batyrlyq dese batyrlyqtary ózimizdiń sol shirkinderdiń janyn qanshalyqty jylytyp, tebirentetinin bilmeısiń. Ertedegi qazaq: «taýyp aıtsa – bı bolady, qoryqpaı shanyshsa – batyr bolady» dedi. Berdiqulov ta, Jambaev ta osy eki qasıettiń ekeýi de tula boıy tunyp turǵan rýhy bıik danyshpan batyl, batyr tulǵalar.
Osy urpaqtyń shet pushpaǵyn kórip qalǵan men ózimdi baqyttymyn dep sanaımyn. Oqý, toqýy az edi, sonan kele, oı jaryqtyqtar-aı ádebıet pen ónerdiń naǵyz jan ashyry edi, biz sııaqtylardy kórse baýyryna tartyp úıirile keletinin qaıtersiń. О́zgelerdi qaıdam, al ózimdi áli kúnge solardyń kúpisinen shyqqandaı sezemin.
(Avtordyń ótinishi boıynsha laýazymy, keıbir sózder ózgerissiz qaldy)
Ábdi-Jamıl NURPEIIS,
SSSR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty
