Jalpy, bul mereke qaıdan paıda boldy? Biz ony ne úshin atap ótemiz?
Birinshiden, el kókeıindegi oıdy el basshylyǵy dóp bassa, ol halyq talǵamy men tańdaýyn kórsetetin is-shara bolady. Ekinshiden, meıramnyń aty men zaty úılesse, bul – memlekettiń jeńisi.
Tarıhty zerdelesek, HH ǵasyrdyń basynan beri ǵana Qazaqstanǵa 5,6 mıllıon adam qonys aýdarypty. Bir jaǵynan saıası qýǵyn-súrgin, ekinshi jaǵynan ashtyq pen joqshylyqqa amalsyz urynǵan qazaq halqy óziniń turmys taýqymetine qaramaı el shetine túrli jaǵdaımen jetip sulaǵan (olar úshin de bir «Alqakól sulama») san etnos ókilderine kómek qolyn sozyp, qamqorlyq jasady.
Totalıtarlyq júıeniń qylmystyq, adamı uǵymǵa jat saıasaty óz jerinen azaptalyp aıdalǵan, qorlanǵan, qýǵyn-súrginniń eń soraqysyn kórgen ulttardy moraldyq turǵydan jermen jeksen etýdi oılasa da, Qazaq eliniń qasıeti ol kisápirlikti oryndatýǵa múmkindik bermedi. Olar álemge gýmanızm shýaǵyn shashqan ál-Farabı men Abaı, Shoqan men Álıhan jurtynan, topyraǵynan pana tapty. Qıyn-qystaý jyldary Qazaqstan joqtaýshysy joq, biraq mańdaıynda baq juldyzy janǵan bar músápirdiń, kembaǵaldyń Otanyna aınaldy.
Bul jaǵdaı bizge de sabaq edi. Mıllıondaǵan taǵdyr talqysyna kýá bolyp, olardyń qasiretin júregimizden ótkize júrip, halyqtyń birligi men kelisimi qundylyǵyn qalyptastyrdyq. Biz ata-babadan jetken ımandylyq pen qaıyrymdylyq qadirin túsindik. Yntymaqtastyq, qoldaý men qorǵaý, rızashylyq sezimderi tirligimizdiń ajyraǵysyz bóligine aınalyp, qoǵamymyzda nyq ornyqty.
Qazaqstanda etnostardyń bir-birine degen meıirimi, qazaq ultyna degen yqylas-peıili tarıhı jadty jańǵyrtyp, halyqty biriktirýshi, tutastandyrýshy ulttyq kodtyń adamgershilik ımperatıvi retinde erekshe mánge ıe bola bastady.
Alǵys aıtý kúni merekesin belgileý týraly Prezıdent Jarlyǵy tarıhı jadty qasterleýdiń, bereke-birlik mánin tereń túsinýdiń, Otan jáne halyq úılesimi mańyzyna jaýapkershilikpen qaraýdyń irgetasyn myzǵymastaı etti.
Eger biz tarıhty júıesiz faktiler men epızodtardyń baılanyssyz jıyntyǵyna aınaldyrsaq, túsinik te, tanym da aıdalada qalady. Jeke oqıǵalardan eshkim damýdyń tutastaı bir beınesi men shyndyǵyn kóre almaıdy. Bul urpaqtar arasyndaǵy suhbattyń úzilýine, jadysyzdyq tragedııasyna jáne ulttyq nıgılızmge alyp keledi.
Biz úshin tarıhı jad degenimiz – ujymdyq azamattyq biregeıliktiń bazalyq elementi. Bul – eskiniń sońy, jańanyń basy. Dálirek aıtsaq, adamdy, halyqty adastyrmas ishki túısik pen baıandy tájirıbeniń úılesimi.
Tarıhı jadty pánaralyq zertteýler salasy retinde qarastyrýda fransýz áleýmettanýshysy Morıs Halbvakstyń orny erekshe. Ǵalym «ár ulttyń biregeıligin aıqyndaıtyn óz tarıhı jady bolady» degen oıdy aıtty. Nátıjesinde fransýz tarıhshylary Per Nora jetekshiligimen «Jad oryndary» atty aýqymdy joba qabyldap, birshama batyl zertteýler júrgizdi.
Bul joba Fransııadaǵy ujymdyq jadty qalyptastyratyn oryndardy, jerlerdi, zattardy, oqıǵalardy aıqyndady. Fransýz ulttyq biregeıliginiń rámizdi altyn qazyǵy retinde Panteon, Janna d’Ark eskertkishi, Saltanat arkasy (Trıýmfaldi arka), Kommýnarlar qabyrǵasy jáne basqa da jekelegen oryndar, belgiler, joralǵylar, dástúrler «sımvoldyq obekt» retinde belgilendi.
«О́tkenniń qırandylarynan quralǵan fragmentter bizge qundylyqtardyń paıda bolý, joǵalyp ketý, bólshekterge bóliný, qaıtadan tabylý, paıdalanylý, jetý tásilin úıretedi» dep jazady Per Nora. Bul irgeli ustanym Fransııanyń tarıhı jadyn otarlyq saıasat zardabynan azat etýge, azamattyq birlesýdiń bıik deńgeıine qol jetkizýge múmkindik berdi.
Fransııadaı ozyq elderdiń mysaly, tájirıbesi Qazaqstanda da óz dástúrimiz ben tanym deńgeıimizde ótip jatqany jalpyadamzattyq jańǵyrý belesi der edik.
Memleket basshysy táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen bastap qoǵamdaǵy tatýlyq pen kelisimge, ulttyq biregeılik pen álemdik úılesimge, básekelestikke asa mán berdi. Osy aıada tarıhty tereń de anyq túsinbeıinshe qalaǵan nátıjege qol jetkizý múmkin emestigin de jıi eske saldy.
Bul rette bıyl qurylǵanyna 23 jyl tolǵaly otyrǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jumysyna aıryqsha ról berilip, zor mindet júkteldi. N.Nazarbaevtyń álemdik fenomeni de osy ıdeıany kóshbasshy retinde kóterip, júzege asyrýynda edi.
Assambleıa qyzmetine arqaý bolǵan negizgi qaǵıdattar, tujyrymdar – «Ár alýandyqtaǵy birlik», «Bir el – bir taǵdyr». Elbasy kóregen strateg retinde osy qaǵıdattardy kezeń-kezeńmen oryndaý barysynda qoǵamdy tutas jumyldyra aldy. Otannyń damýy jolyndaǵy osy birlik pen tirlik, serpin men sergektik, jaýapkershilik pen jasampazdyq qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasyna irgetas boldy.
Prezıdenttiń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy halqymyzdyń ótkenin, búginin jáne bolashaǵyn úılestiretin tuǵyrnamaǵa aınaldy. Mundaǵy qazaq álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý, «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq», «Qazaqstan kıeli jerleriniń geografııasy», «Týǵan jer», «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobalary – Per Nora teorııasynyń shekarasyn praktıkalyq turǵyda keńeıte túsip, álemdik aqyl-oı básekesindegi Astananyń asqaryn aıqyndady. Qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń alty baǵyty jalpyulttyq biregeılikti kózdep, asa shetin etnostyq tarıh pen tarıhı jadtyń ózara baılanysyn qalyptastyrady. Basty maqsat – qýatty jáne jaýapty adamdardan turatyn básekege qabiletti ult qalyptastyrý. Tek tamyrdy úzbeý, tóltýma «mendi» saqtaý.
Oılana qarasaq, Alǵys aıtý kúni óz birligimizdi, biregeıligimizdi sezinýge ǵana emes, rýhanı senim men jaýapkershilikti kórsetýge múmkindik beredi. Birinshi kezekte ol shynaıy el bolyp uıysý syndy jańashyl qubylystyń tabıǵatyn túsinýge yqpal etedi.
Jalpyhalyqtyq jańǵyrýdyń kóshbasshysy – Prezıdent N.Nazarbaev «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda osy tezıstiń mánin, tarıh pen qazirgi zaman baılanysyn tereń baıyptaıdy. Dáýirnamalyq bul eńbektegi myna joldardy esterińizge sala keteıik: «El tarıhyna túrli etnostardyń qosqan úlesterin jáne qazaqtardyń basqa halyqtarmen ǵasyrlar boıǵy mádenı jáne ekonomıkalyq ózara qatynasyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Ol – ol ma, bizge jalpyhalyqtyq tarıhı sana qajet. Bizdiń tarıhty túsinýimiz tutas, oń baǵytty bolýy kerek jáne qoǵamdy bólmeı, biriktirýge tıis».
Sondyqtan Alǵys aıtý kúni – ortaq muramyzǵa degen qurmet, ózara kómek pen qoldaý kórsetý kúni. Bul – tarıhty taıanysh, senimdi súıenish etý kúni. Bul – «Rýhanı jańǵyrýdyń» rámizdi bıigi.
Ata-anaǵa, dostarǵa, kórshige, dárigerge, ustazǵa, eń bastysy týǵan elge alǵys bildirmeı birligi jarasqan qoǵam qurý múmkin emes.
Esep pen paıdaǵa qurylǵan, tek qana rasıonalızmge arqa súıegen qoǵam birligi uzaqqa barmaıdy. Eger qoǵamda adamı alǵys, qarapaıym rızashylyq azaısa, bul ishki «moraldyq barometrdiń» jumys istemeıtindigin aıǵaqtaıdy. Munyń keseli men kesiri birdeı: turaqty baılanystar úzilip, adamdar bir-birine qajet ekenin umytady. Adamshylyq týraly uǵym joıylady. О́rkenıet, dástúr jetistigi aıaqqa taptalady.
Al halyqtyń qanaǵat pen rızashylyǵy negizindegi birligi áleýmettik-mádenı yntymaqtastyqqa, aǵaıyn men tamyrdyń sezimin dóp basatyn empatııaǵa jol ashady.
Qazaqstan halqy Assambleıasy dástúrli «Tarıhtan taǵylym – ótkenge taǵzym» atty joba sheńberinde jyl saıyn totalıtarızm jyldary jazyqsyz qaza tapqan, qýǵyn-súrginge ushyraǵan jandardy birlese eske alýǵa túrli etnos ókilderin qıyndyqsyz jumyldyrady. Osy sharalarda qýǵyn-súrginge ushyraǵandar men jer aýdarylǵandardyń urpaqtary álemniń túkpir-túkpirinen kelip, Qazaq eline alǵysyn jaýdyrady, ata-analaryna senim shýaǵyn sepken jurttyń jalǵasymen kezdesedi.
Jyl saıyn Alǵys aıtý merekesi aıasynda jalǵyzilikti adamdarǵa, qarttarǵa kómek kórsetý, muqtaj jandarǵa qarajat jınaý QHA-nyń barlyq medıasııa kabınetterinde, Quqyq qorǵaý qyzmetteri men halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda tanymal kásibı medıator-sarapshylardyń qatysýymen ótedi. Bul rette «Qaıyrymdylyq kerýeni» is-sharasy, medıasııalyq aksııasy halyq kóńilinen shyǵyp júr.
Jergilikti atqarýshy organdar «Taza aýla, taza kóshe», «Taza qala», «Taza aýyl» atty óńirlik baıqaýlar ótkizip, týǵan tabıǵatty aıalaý men kógaldandyrýǵa qatysty jobalardy júzege asyrýy da jan qýantady.
Eldik dástúrde jastar ahýaly, tanymy, tilegi árqashan qaperde bolady. Ras, jastardyń sanasy kóp jaǵdaıda erkin júrip-turýǵa jáne ózgeriske beıim. Memleket basshysy osy máselege jiti kóńil aýdaryp, Qazaqstan halqy Assambleıasy túrli alańda jastarmen turaqty dıdarlasa, suhbattasa bastady. Ártúrli býyn ókilderiniń etnostar men konfessııalar qaıratkerlerimen kezdesýi óz nátıjesin berip te keledi.
Qazir aýyl men qala arasy jaqyndaı tústi. Munyń túrli obektıvti sebebi bar. Eń bastysy, qala mazmuny eldik qundylyqtardy boıyna sińire bastady. Bul, árıne táýelsizdiktiń jemisi. Deı turǵanmen, ishki mıgrasııa jaǵdaıynda qala mádenıeti, qala órkenıeti degen uǵymdardy shynaıy kórsete bilý de – azamattarymyzdyń moınyndaǵy qaryz ben paryz.
Birde Qazaqstan Eltańbasynyń avtory, sáýlet professory Jandarbek Málibekuly bizge «Tamyr» atty turǵyn úı kesheniniń jobasyn kórsetti. Mundaǵy ıdeıa – Qazaqstan qundylyǵynyń qazaq mádenıeti men túrli etnostar mádenıetiniń birliginde ekenin kórsetý. Kún sáýlesi dálizder men páter bólmelerine molynan túsedi. Kireberis pen holdarda el asqaqtyǵyn ańǵartatyn detaldar kórinis tapqan. Eń bastysy, mundaı úıde turatyn jas urpaq sát saıyn, kún saıyn sáýlet úlgilerinen, monýmentaldy shtrıhtardan, dáliz qabyrǵalaryndaǵy sýretterden el dástúri men qundylyǵyn boıyna sińirer edi.
Qazir balalar men jasóspirimder sýret salý men án-kúı ónerine óte qumar. Bul – jaqsy úrdis. Biz de balalar kórmesine baryp turamyz. Sonda baıqaǵanymyz, túrli etnos ókilderiniń balaqandary sýretterine kóbine-kóp qazaq etnografııasyn (jaılaý, tórt túlik, kósh, qyz uzatý, áshekeı buıymdary, t.b.) taqyryp etip alady eken. Bul olardyń bilim, tanym deńgeıin kórsetedi. Sondaı-aq ata-anasynyń da el tarıhyna degen ynta-yqylasyn baıqatady. Osy jaqsy nyshanda mekteptiń de orny bar.
Tarıhı jadty jańǵyrtý, dástúrli qundylyqtardy saqtap damytý – kóp salaly jumys. Keıde BAQ pen ekrandy sholyp otyryp, ultym degende oryndy-orynsyz keýdesin soǵatyn mamandardyń óz materıalyna jaýapsyz qaraıtynyna qaıran qalamyz. Olar zertteý kitaptaryn qaraýǵa erinedi, tipti saıttan da kerekti derekti talǵammen ala almaıdy. Al endi orys jáne aǵylshyn tilinde shyqqan ult mádenıeti týraly qaısybir maqalany oqyp, telehabardy kórip, mamandardyń kásibıligi men túısigine qýanatynymyz bar. Sondyqtan qazaq rýhanııaty týraly jaqsy materıaldar tek memlekettik tilde daıarlanady dep kelte oılap qalmaıyq. Dál búgin ult mádenıeti men ónerin BUU-nyń qaı tilinde jarııalaý da mańyzdy. Tipti bul biz úshin qajet-aq!
Kórkem fılm arqyly tarıhı shyndyqtyń sınergetıkalyq áserin jetkizý degen uǵym bar. Rejısser A.Sataevtyń «Anaǵa aparar jol», S.Narymbetovtiń «Amanat», S.Táýekeldiń «Jeruıyq», R.Ábdirashovtyń «Stalınge syılyq», A.Raıbaevtyń «Aljır», B.Qalymbetovtiń «Talan» jáne taǵy basqa fılmder buǵan mysal bola alady.
Mundaı keń tynysty fılmder – bizdiń biregeıligimizdiń aınasy, ekinshi jaǵynan olardy «tarıhı jadty jańǵyrtý ınstıtýttarymen» – muraǵatpen, mýzeımen, kitaphanamen, derekter qorymen bir qatarǵa qoıýǵa bolady.
Qoryta aıtsaq, álimsaqtan tarıh – adamzattyń ómirdegi ustazy. Qazaqstannyń tarıhy men taǵdyry – mıllıondaǵan jandardyń kezdesý men baýyrlasý joly. Adamshylyqty úırený álippesi, paryz ben qaryzdy túsiný oqýlyǵy.
Álippemiz áleýetti, oqýlyǵymyz oljaly bolǵaı!
Darhan MYŃBAI,
Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan halqy Assambleıasy Keńesiniń múshesi
