Sherhan Talap. Kimdi aýdarý kerek? Kimge aýdartý kerek?

Tarıh tulǵalar esiminen turatynyndaı, álemniń aqyl-parasat ólshemi dúnııa syryn uǵynǵan uly jara­tylystyń paıym tarazysyna táýeldi. Bizge qyzyǵy: adamzat aqyl-oıynyń alyp arnasyna san ta­raý joldan kelip qosylǵan oılar aǵyny qaı tustan ekpindep soǵady? Batys pen Shyǵys aqyl-oıynyń ozyǵy men tozyǵy qaısy? Sonyń ishinde, qazaq topyraǵy tapqan urpaq alyp arnaǵa tamshydaı bol­syn úles qosa aldy ma? Jáne ol nesimen qundy? Oılaı ber­seń, túpsiz suraqtyń shylaýyna shyrmalasyń...

Álem bizdi kim dep tanıdy? Adamzattyń ortaq qazanyna qaı qazynamyzdy saldyq? Ǵylym men tehnıka, basqa da túrli salalardy aıtpaǵanda, ádebıet pen mádenıetimizdiń shyqqan bıigi qaısy? 

Abaıdy arqa tutamyz. Maǵ­janǵa moıyn buramyz. Áýe­zovti kómekke shaqyramyz. Kúl­li álem tanıdy dep keýde qaǵa­myz. Shyntýaıtynda, qazaq áde­bıetiniń sheńber buzyp, shetel sharlap ketpegenin moıyndaǵan jón. Qazaq jaýharlaryn álemdi aıtpaǵanda, túrki elderi túgel tanyp bolǵan joq. Bar kináni aýdarma salasynyń júıeli jumys jasamaýynan kórersiz. Ol da bar. Enjar bıliktiń qulyqsyzdyǵyna ókpe artqannan qaıran ne?.. 

Rýhanııattan irge bólýdiń zarda­by mańdaıǵa tıgende ǵana baǵdar aıqyndaı basta­dyq. Qazaqty jahanǵa áıgileýdiń jos­pary quryldy. Árıne, Elbasy tap­syrmasymen. Týra maǵy­nasyndaǵy «rýhanı jańǵy­rý­dyń» qajettiligin anyq sezin­dik. «Jahandaǵy zamanaýı qazaq­standyq mádenıet» jobasy iske asa bastady. Seń qozǵalǵandaı bol­dy. Qazaq ádebıeti álem tilderine aýdarylmaq-dúr. Qa­lam­­gerlerimiz BUU-nyń al­ty tilinde (aǵylshyn, orys, qy­­taı, ıspan, arab jáne fransýz) sóıleýi kerek. Qamal alardaı qar­qynymyz bar. Jumys toby ókilderi «táýel­sizdik jyl­daryndaǵy eń ozyq shy­ǵarma­lardy iriktep alamyz» dep bilek sybana kirisip te ketti. Ara­synda alyptar shoǵyry da bar. Hosh. Bizdi alańdatatyny: Kim­di aýdarý kerek? Kimge aýdartý kerek? 

* * *

Keshe ǵana jarty álemdi kitap­pen jarylqap otyrǵan Amazon dúkenderin sholyp shyqtyq. Qazaq avtorlarynyń qanshasy tur deısiz ǵoı. Saýsaqpen sanarlyq. Ábdi-Jamıl Nurpeıistiń «Sońǵy paryzy» (Final Respects) men «Qan men ter» (Blood and Sweat) romany, Záýre Bataeva aýdarǵan Dıdar Amantaıdyń shyǵarmalar jınaǵy, Gerold Belgerdiń, Berdibek pen Muqaǵalıdyń aýdar­masyn ǵa­na kózimiz shaldy. Bunyń ózi bir­neshe jyl buryn aýdarylǵan shyǵar­malar. Árıne «álem tany­ǵan qazaq ádebıeti» úshin bul óte az. Bálkim biz durys baǵamdaı almadyq. Kúni keshe Oralhannyń «Kisi kıik» atty kitaby aǵylshyn tiline aýdaryldy. Qazaq PEN-klýby Mahambet pen Qasymnyń, Qadyr Myrza Álı men Muhtar Maǵaýınniń shyǵarmalaryn tár­ji­malaýǵa talaptanyp otyr eken. Iske sát deımiz. Tek aýdarma sapasyna salǵyrt qaramaı, yj­dahat­tylyqpen jumys jasasa deısiń. Áıtpese Keńes kezinde birneshe márte aýdarylǵan avtorlardy qaı­talap basa berýden abyroı tapqan joqpyz. 

Shetel tiline aýdarylatyn avtor­lardy irikteýde ashyqtyq kerek. Barmaq basty, kóz qys­tylyqpen tamyr-tanystyqqa tý ustatý – áp-ásem bastamanyń bere­kesin qashyrady. Kerek bolsa, «qyzyl shekpenin» jelbegeı jamylyp, eski súrleýdiń etegine sájde qylǵan jazarmandar­dy kúre­singe tastaýǵa týra keledi. Ar­naıy komıssııaǵa artylar júk aýyr. Jeri men tegine qa­ramaı-aq, qazaq aqyl-oıyn álem­ge tanytar tulǵalardy topqa qo­sýy qajet. Tizimge Áýezov bas­taǵan alyptarymyz, 1960-90 jyl­dardaǵy qazaq ádebıetiniń kór­nekti ókilderi eneri anyq. Odan keıin jastardyń jaqsy shy­ǵarmalary suryptalady. Tizim meılinshe qysqa bolsa da, álem oqyrmandaryna uıalmaı usynar dúnıelerimiz aýdarylsa bolǵany. 

* * *

Birde aqyn Gúlnár Salyq­baı jastarmen kezdeskende: «Sve­taevanyń «Iа ten teneı» degen óleńin men «kóleń­ke­niń ıesimin» dep aýdardym. Áıt­pese ony tikeleı «kóleńkeniń kóleń­kesimin» dep aýdara salýǵa bolady. Meniń aýdarmamdy oqyǵan ádebıetshi Amantaı Shárip: «Kó­leń­keniń ıesimin» degeniń keremet qoı. Svetaevaǵa qalaı qııa saldyń?» – deıdi. Qyzyǵyp, Sve­taevanyń 5-6 óleńin aýdardym. Keıin onyń kitabyn qazaqsha shy­ǵaratyn bolyp, óleńderin tapsyryspen aýdardym. Arnaıy aýdar­ǵandarym ózime unamaıdy. Negizi aýdarma jasaý qıyn. Aqyn­nyń minezi kórinip turýy kerek, qazaq oqysa jatyq oqylýy da shart» degeni bar. Aýdarma jasaý – týyndyny ózge tilge qotara salý emes. Sońǵy kezde meniń keıbir zamandastarym jıi aýdarma jasap júr. Árıne qazaq oqyrmany úshin jaqsy olja. Alaıda mátinniń maǵynasynan aýyt­qyp, avtorǵa qııanat jasamasa deısiń. Sózdi aýdarý men oı­dy aýdarý – eki bólek júk artady. Saıyp kelgende, budan avtor zar­dap shegedi, bútin týyndy búlinedi. 

Budan kelip, aýdarma sapasy týraly ózekti másele bas kóteredi. Jabylyp júrip jaq­sy shyǵarmalardy tańdap alar­myz-aý, olardyń ózge tilde kibir­­tiktemeı kósilip keterine kim ke­pildik beredi? Jaýapty or­­gan jazýshylarymyzdyń óz deń­geıinde aýdarylýyna «qorǵan» bola ala ma? Álde naý­qanshyldyqpen tapsyrma oryn­daýdyń ozyq úlgisin kórseter «pysyqaılarǵa» ıek artamyz ba? Qazaq bolmysyn túsinbeı, tildiń máni men maǵynasyna boı­laı almaıtyn delıtant aýdar­mashylarǵa tizgin bersek, sonsha tyrashtanýdan qandaı qaıyr bolmaq?! 

Kináni ózgeden izdeýge peıil­dimiz ǵoı. Qarapaıym qaǵıdalarǵa jaýapkershilikpen qaramaı, ju­my­­symyzdyń jemisin kórgi­miz ke­ledi. Qazaqty álemge tany­tý­dyń jańa satysyna tústik eken, aıanyp qalar túgimiz joq. 

Tilimizdiń baılyǵyn aı­typ jıi maqtanamyz. Týyn­dy­larymyzdyń basqa tilde saırap ketpegenine sony qalqan tutqymyz keledi. «Qa­zaq sózi aýdar­maǵa qıyn» dep úkim shyǵa­ratyndar da bar. Ras, ózge tilge kóshkende óńi qashyp ketetin sózderimiz kóp-aq. Biraq bul bizge syltaý bolmaý kerek. Py­shaqtyń ekinshi júzinen qarasań, sózi kóp, oıy kómeski, sıýjeti sol­ǵyn son­daı bir shyǵarmanyń qań­qa­syn kóresiń. Álem oqyrmany úshin qyzyl sózden góri qyzyqty týyn­dy qajet ekeni aıtpasa da túsi­nikti.

Álemniń úzdik aýdarmashy­lary­men, redaktorlarymen baı­­lanys ornatyp, qar­jy men qajyrdy aıamaı, «shedevr­le­ri­mizdiń» shyra­ǵy janbaıdy. Shy­ǵarmanyń nári men sóli solǵyn tartpasy úshin, ár sózge Ábdi-Já­mılshe kirpııazdyq tanytý qajet.

О́zgege senbesek, ózimizde daıyn kadr joq. Qazaq dúnıe­ta­nymyn qalpyn buzbaı, tamyrynan ajyramaı, ózge tilde sóıletetin óz aýdarmashylarymyz joqtyń qasy. Ádebı mo­der­nızasııany áriden oıla­maýdyń kesiri. Áıtpese jas ádebıetshilerdi «emıgrasııaǵa» jiberý týraly az aıtylǵan joq.
P.S. Qazaqtyń moınynda áli to­lyq ótelmegen qaryz bar. Ol – adam­zat aqyl-oıyna qosar qa­ryz. Qa­ryz ótelmeı, paryzdan qu­ty­la almaısyń. Endi keshigýge bolmaıdy.

Sherhan TALAP