Qytaıdaǵy konstıtýsııalyq reforma: Sı Szınpınniń múmkindikteri artty

Qytaı saıası júıesiniń erek­sheligine baılanysty Kommý­nıstik partııanyń jınalystary ádette formaldy sıpatta óte­di. Tıisti sheshimder men óz­ge­rister oǵan deıin beıresmı qa­byl­danyp, partııa jınalysynda eldiń túkpir-túkpirinen kelgen depýtattar usynylǵan ózge­ris­terdi biraýyzdan maquldaıdy. Keshegi jıynda halyq ókil­deri dástúrden aınymaı, konstı­tý­sııanyń jańa mátinin qoldady. Daýys berýge qa­tys­qan 2964 de­pýtattyń bar bol­ǵany ekeýi qarsy daýys berip, úsheýi qalys qalǵan. Qalǵany par­tııanyń kún tártibindegi bas­tamalaryn tú­geldeı qostap shyqty.

Sı Szınpın Qytaı kom­mý­nıs­tik partııasynyń tóraǵasy bolyp 2013 jyly saılanǵan bolatyn. Osyǵan deıingi konstı­týsııa boıynsha, ol 2023 jyly laýazymyn bosatýy tıis edi. Dástúr boıynsha, el basshysy óziniń izbasaryn partııa se­zinde tanystyrýy kerek bolǵan. Alaıda Sı Szınpın Kom­mý­nıstik partııanyń ótken jyldyń qazan aıyndaǵy HIH sezinde eshkimdi usynbady. Sol kezden bas­tap Qytaıdyń búgingi basshy­syn Mao Szedýnǵa teńeý kúsheıe tústi. Konstıtýsııalyq shekteý resmı túrden alynǵan soń, Sı Szınpınniń qýaty odan ári artatynyna eshkimniń kú­má­ni qalmady. Sońǵy saıası refor­manyń arqasynda endi ol memleketti ekinshi merzimnen keıin de basqara alady.

Eki merzimdik bul shekteýdi 1982 jyly Aspanasty eliniń álemge áıgili reformatory Den Sıaopın engizgen. Batystyń buqaralyq aqparat quraldary Qytaıdyń bul jańalyǵyn jarysa jazyp, alańdaýshylyq bildirýde. Saıasattanýshy Aıdos Sarymnyń oıynsha, Batystyń Qytaıdyń bul qadamyna qatysty teris pikir bildirýi orynsyz. «Qytaı bólek órkenıet. Sol sebepti onyń ózindik tańdaý jasaýǵa tolyq qaqysy bar. Bul – eshqashan da basqa eldiń pikirine nazar aýdarmaıtyn memleket. Kezinde KSRO bıliginiń degenine kónbegen, kapıtalıstik jolǵa tússe de, alpaýyt elderge qulaq aspaǵan deıdi», sarapshy.

Al Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­dentiniń janyndaǵy QSZI-diń bas ǵylymı qyzmetkeri, tanymal qytaıtanýshy Konstantın Syroejkınniń aıtýynsha, Qytaıǵa qazir reformalar kerek-aq jáne Sı Szınpınge erekshe mártebe berý qajettiligi osy­dan týyndap otyr. Al oǵan qar­sy jaýap retinde Vashıngton Post basylymynyń jýrnalısi Djo Makdonald «Qytaıdyń laýa­­zymdy tulǵalary Sı Szın­­pınniń bılikte oty­rýy onyń uzaq­ merzimdi jospar­laryn jú­zege asy­rýy­na múm­kin­dik beredi degen oı­dy alǵa tar­tady. Alaıda bul qys­­qa ýaqyt aralyǵynda tıimdi she­­­shim bol­ǵanymen, uzaq ýaqyt ara­­lyǵynda ekonomıka úshin qıyn jaǵdaı týǵyzýy múmkin, deıdi.

A. Sarymnyń pikirinshe, 1929 jylǵy AQSh-taǵy qarjylyq daǵdarystan soń Batys elderinde de myqty basqarýshylar bol­ǵan. Amerıkada Reıgandy, Uly­brıtanııada Tetcherdi, Germa­nııada Koldi, Fransııada Mıt­terandy my­salǵa keltirgen sarap­shy ót­ken ǵasyrdyń 60-70-80 jyl­da­ry tulǵalyǵy basym saıasat­ker­lerdiń bılik etkenin, Sı Szınpın de Mao Szedýn men Den Sıaopın sekildi tulǵa ekenin aıtady.

Konstıtýsııalyq refor­ma­nyń ekinshi mańyzdy jańalyǵy – Ulttyq qadaǵalaý komıssııasy dep atalatyn jańa uıymnyń qurylýy. Komıssııa QHR-dyń korrýpsııaǵa qarsy eń joǵarǵy agenttigi bolmaq. Ol – mártebesi boıynsha Memlekettik keńespen jáne Ortalyq áskerı komıssııamen teń dárejedegi mekeme. Sı Szınpın bılik basyna kelgennen bastap paraqorlyqpen kúres naýqanyn belsendi júrgizip keledi. Keıbir sarapshylardyń oıynsha, ol osy arqyly saıası qarsylastaryn álsiretip, óz bıligin nyǵaıtýdy kózdegen.

Elbasy qory janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıa­sat ınstıtýty «Eýrazııalyq zert­teýler» baǵdarlamasynyń jetek­shisi, qytaıtanýshy Rýslan Izı­mov mundaı mekemelerdi quryp, olarǵa óz adamyn taǵaıyndaý arqyly Sı Szınpın óziniń saıa­sı áleýetin arttyrǵaly otyr. Bul QHR tóraǵasynyń ulttyq deńgeıde quryp otyrǵan alǵashqy mekemesi emes. «Sı Szınpın am­bısııasy joǵary saıasatker bolyp shyqty. Ol ishki saıasatta da, el ekonomıkasynda da aýqy­my keń ózgerister jasaǵysy kele­tinin kór­setip keledi. Osyǵan deıin eldi jeti-segiz adamnan tura­tyn saıa­sı bıýro basqardy jáne bıýro músheleriniń sheshimderdi buǵat­taý quqyǵy boldy. Keshegi ózgeris­ter­den soń, Aspanasty eli ujymdyq basqarýdan bas tartyp, jeke-dara basqarýǵa aýysýda. Eger onyń birneshe merzimge saı­lana alatynyn eskersek, budan da basqa ózgeristerdi kútý­ge bolady. Saıası júıe ózgerýi múmkin», deıdi sarapshy.

A.Sarymnyń aıtýynsha, prezı­dent bolýdyń merzimdik shek­teýin alý jalǵyz Sı Szın­pınniń qalaýy ǵana emes, bul – Qytaıdyń ishki qajettiliginen týyn­daǵan jaǵdaı. «Bul – QKP-niń ortaq konsensýstyq pikiri. Kapıtalızm júıesiniń joǵa­ry yqpalyna olar da alań­daýly. Kapıtalızm dástúrli ıns­tı­týttardyń bárin joıyp keledi. Keshegi adal kommýnıster búgingi júıede jemqorǵa aınalyp jatyr. Osy sebepti Qytaı dástúrli ıns­tıtýttardy nyǵaıtýǵa múddeli. Mundaı ınstıtýttardyń biri – kúshti kóshbasshylyq».

Kórshi eldegi ózgerister Qa­zaq­stanǵa qalaı áser etpek degen suraq ta bizdi mazalaıtyny jasyryn emes. Osy oraıda, R.Izı­mov Qytaıdyń qýatty bolýy Qazaqstanǵa tıimdi ekenin aı­tady. Onyń oıynsha, eger Qy­taı quldyrap, demografııa, mıg­rasııa, azyq-túlik tapshylyǵy sekildi máselelerdi retteı almasa, kórshi elderge tónetin qaýip kúsheıedi. Bul pikirdi A.Sarym da qýattap otyr.

QHR-dyń saıası júıesindegi sońǵy ózgerister álemdik geo­saıa­satqa da áseri bolmaq degen paıym­dar bar. Qytaıdyń bel­­sen­di ekonomıkalyq damýy, ás­kerı áleýetiniń artýy, ın­vestı­sııalyq saıasatynyń nyǵaıýy osy­nyń alǵysharttary bolsa kerek. Osyǵan deıin Qytaı álem­dik derjavalardyń arpalysy­na aralaspaı, ishki damýyna kóńil bólip kelse, sońǵy ýaqyt­ta álemdik derjava bolýǵa talpy­ny­syn ashyq kórsetýde. Davos­taǵy ekonomıkalyq forýmda Sı Szınpın álemdik derjava bo­lýǵa daıynbyz deýi osyǵan dálel bolsa kerek.

«Sı Szınpınniń kelýimen Qytaı syrtqy saıasattaǵy óz or­nyn qaıta qaraýda. Eldiń buryn­ǵy basshylary Hý Szıntao men Szıan Szemın Qytaıdyń da­mý­shy derjava ekenin alǵa tartý­men boldy. Damyǵan emes, da­mýshy. Osy arqyly olar álem­dik gegemon bolýǵa asyqpaı­tynyn jetkizip otyrdy. Sı Szın­pınniń basqarýyndaǵy búgingi Qytaı álemniń kóshbasshysy bola alatynyn, oǵan degen ja­ýap­ker­shilikti kótere alatynyn jurt­qa jetkizip keledi», deıdi R.Izı­mov.

Tóraǵalyq etý merzimin shekteýdi alý men Ulttyq qada­ǵalaý komıs­sııasynyń qury­lýynan bólek,  konstıtýsııalyq ózgeristiń taǵy bir mańyzdy jańalyǵy bar. Mao Szedýn men Dıan Sıaopınnen keıin tuńǵysh ret konstıtýsııaǵa el basshynyń aty engizildi. Bas­ty zańda Sı Szınpınniń esimi atalyp qana qoımaı, «Sı Szın­pınniń oılary» atty fı­lo­so­fııalyq paıymdary da oryn alǵan. Qaıtken kúnde de Sı myr­­za­nyń el bas­qarǵan ýaqyty Qy­taı tarıhynda arnaıy pa­raq­sha bolyp jazylatyny anyq.

Darhan О́MIRBEK,
«Egemen Qazaqstan»