Memleket basshysynyń joǵarydaǵy maqsatty tapsyrmasynan keıin elimizdegi qasıetti oryndardyń tizimi anyqtalyp, oǵan Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» tarıhı-mádenı kesheni kirgen bolatyn. Osy oraıda, biz Semeı qalasynda ornalasqan Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-mýzeıiniń dırektory Bolat Júnisbekovke jolyǵyp suhbattasqan edik.
– Bolat myrza, siz áýeli ózińiz basqaryp otyrǵan mýzeıdiń búgingi tynys-tirshiligi jaıly qysqasha baıan etseńiz?
– Mýzeı 1940 jyldan bastap jumys istep tur. Semeı qalasynda ornalasqan bas ǵımaratta 21 myńnan astam jádiger bar bolsa, onyń 8 myńy negizgi qorda, qalǵany ǵylymı qosymsha qorda tur. Sonymen qatar 1997 jyly qalada ashylǵan «Muhtar Áýezov jáne Alash arystary» atty mýzeıi de bizge qarasty bolǵandyqtan, osynda jańǵyrtý jumystary júrgizilýde. Iаǵnı biz alashtanýshy ǵalymdarmen aqyldasa otyryp, bul mýzeıge baılanysty taqyryptyq jospar daıyndap, jańa ekspozısııa qurdyq. Onda Alash qozǵalysynyń alty kezeńi qamtylyp, ekspozısııa jańa qujattar men derekter negizinde ózgeshe qyrynan kórsetildi.
Odan keıin ǵımarattyń birinshi qabatyna HH ǵasyrdyń basyndaǵy úı ıntereri jasaldy. Ekinshi qabatqa – Á.Bókeıhan, A.Baıtursynov, M.Dýlatov, Sh.Qudaıberdiuly, M.Áýezov sııaqty arystardyń balaýyz músinderi ornalastyryldy.
Sonymen qatar, qoryq-mýzeı quramynda óńirdegi eleýli nysandar – Abaıdyń Jıdebaıdaǵy mýzeı-úıi, «Abaı-Shákárim» kesenesi, Abaı aýdanyndaǵy aqyn Shákir Ábenovtiń murajaı úıi, Abaıdyń aqyn shákirti Kókpaı Janataıulynyń mýzeı-medresesi, Maqanshydaǵy ánshi Áset Naımanbaıulynyń mýzeıi, «Shákerimniń saıat qorasy» ekspozısııalyq kórmesi, «Zere-Uljan-Qudaıberdi» mazary, «Erkejan» zıraty, «Eýrazııa kindigi» tasbelgisi, «Qunanbaı qudyǵy», «Poezııa baǵy», «Etnoaýyl», «Mádenı-turmystyq keshen» sekildi birneshe mádenı-áleýmettik oryndar kiredi.
– Byltyr jazda Astanada ótken EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi kezinde siz basqaryp otyrǵan qoryq-mýzeı ujymy sheteldik qonaqtarǵa erekshe tartý ázirlegen ekensizder, osy jóninde aıtyp berseńiz?
– О́tken jazda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen uıymdastyrylǵan EKSPO kórmesi kezinde bizdiń ujym Abaı murasyn nasıhattaý maqsatynda shaǵyn landshaftyq kórme usyndy. Atap aıtqanda, kólemi jaǵynan aýqymdy, ıaǵnı uzyndyǵy – eki metrden astam, eni – bir metr, bıiktigi jarty metr bolatyn Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-mýzeıi kesheniniń maketin jasap apardyq.
Osy maketi landshaftyq-dızaındyq turǵyda bezendirý úshin uly aqyn Abaıdyń ata qonysy Jıdebaıdyń qaraǵan-butasy, qum-tasy paıdalanyldy. Kishireıtilgen formattaǵy kórmelik maket qazir L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde saqtaýly tur.
– Joǵaryda siz atap ótken nysandardyń barlyǵy derlik ult tarıhynda aıryqsha orny bar dúnıeler ekeni anyq. Elbasy tarapynan usynylyp otyrǵan «Qasıetti Qazaqstan» baǵdarlamasynyń da mazmuny osyndaı rýhanı qundylyqtardy halyqty rýhtandyratyn joba retinde qarastyrýdy kózdep otyr. Osy maqsatta nendeı sharýalar atqarylýda?
– Árıne, sizder aıtyp otyrǵan «Qasıetti Qazaqstan» atty rýhanı jobanyń mańyzy zor. Mundaı mańyzdy tarıhı-áleýmettik baǵdarlamamen úndestik tabatyn birden bir dúnıe Abaı elindegi tarıhı nysandar ekeni sózsiz. Bul oraıda jasalyp jatqan, bolashaqta josparlanyp otyrǵan birshama ister bar.
Eń áýeli tarıhı nysandardy rýhanı týrızm baǵytyna saı damytý sharasy qarastyrylýda. Orta eseppen jyl saıyn munda 100 myńnan astam adam kelip, uly aqynnyń taǵylymymen tanysady. Aldaǵy ýaqytta zııarat etýshi týrıster sany artady. Sol sebepti, biz osyndaǵy rýhanı týrızmdi qanaǵattandyrarlyqtaı sharalardy qolǵa alýdy josparlap otyrmyz. Maqsatymyz – rýhanı jańǵyrýǵa ún qosý.
– Rýhanı týrızm demekshi munda kópshilik qyzyqtaıtyn qandaı jádigerler nemese artefaktiler bar?
– Mundaǵy jádigerler negizinen túpnusqalar. Atap aıtqanda, Abaıdyń eki sýreti saqtalǵan. Mundaǵy eń qadirli dúnıemiz osy. Biri 1896 jyly Aqylbaı, Maǵaýııamen birge túsken sýreti. Ekinshisi – 1903 jyly aqynnyń óz otbasymen túsken sýreti.
Kezinde Abaı atamyz kóziniń tirisinde óz qolymen 60 shaqty ártúrli jádigerdi Semeıdiń tarıhı ólketaný mýzeıine tapsyrǵanyn bilemiz. Osylardan qalǵan 17 jádiger qazir mýzeıde saqtaýly.
– Atap aıtqanda...
– Atap aıtqanda, Abaıdyń ózi qoldanǵan kesesi. Ony qursaýlap saqtap otyrmyz. Tarıhı mura bolǵan soń, qaıta óńdeýge bermedik. Budan basqa Abaıdyń Maǵaýııaǵa jazǵan haty jáne 1909 jyly Peterbordan Kákitaı men Turaǵul daıyndap shyǵarǵan Abaıdyń alǵashqy kitabynyń 2 danasy tur. Sondaı-aq qorda 252 dana kóne shaǵataı-túrki tilindegi oqýlyqtar, kitaptar bar. Olardyń barlyǵy ǵylymı zertteýdi qajet etedi.
– Bıyl Shákárim Qudaıberdiulynyń týǵanyna 160 jyl. Osyǵan baılanysty qandaı joba-josparlaryńyz bar?
– Atap aıtsaq, Jıdebaıdaǵy «Shákárimniń saıat qorasy» jáne oǵan baratyn jol jóndeledi. Eń bastysy, qajynyń rýhanı taǵylymyn nashattaý úshin «Shakarim.kz» atty saıt ashyp otyrmyz. Bul Shákárimtanýǵa zor múmkindik qosady degen úmit bar. Saıttyń qasbeti aqynnyń «Bostandyq tańy atty» óleńimen ashylyp, portal qoryna kóptegen materıaldar, qujattar, arhıv derekteri jınaqtalýda.
Sonymen qatar aqynnyń jazba muralary men foto derekterin jınaqtap vırtaýldy kórme uıymdastyrý isi qolǵa alynýda. Kórme «Bilimdilerge bes saýal», «Árqashan umytylmasqa», «Úsh anyq», «Shákárim jáne óner», «Shákárim kitaphanasy», «Shákárim jáne din», «Shákárimniń urpaqtary», «Shákárim – Alashorda sotynyń tóraǵasy», «Shákárim mýzykasy» atty bólimderden turady. Sondaı-aq kórmege Shákárimniń qoly tıgen shoqpar, saptaıaq syndy qundy jádigerler de qoıylady.
Áńgimelesken
Raýshan NUǴMANBEK,
Beken QAIRATULY,
jýrnalıst
Semeı
