1. Jaýyngerden qolbasshyǵa deıin
Qazaqtardyń úsh jurtynyń batys pen ońtústik-shyǵystaǵy kórshilermen ata-babalarynyń kıeli atamekeni úshin, onyń tórt qubylasyn tórtkil dúnıemen jalǵap turǵan kerýen joldary úshin ǵasyrdan astam ýaqyt boıy júrgizgen kúresi dalalyqtar úshin óte aýyr tarıhı synaq boldy da, bul qolyna qarý alyp, syrtqy jaýǵa qarsy turyp, óz halqynyń ómirlik murattaryn ójettikpen qorǵaı biletin, sol úshin ómirin qııa alatyn erlerdiń qajettigin týǵyzdy. Osy bir halyqtyń taǵdyr-talaıyn birjola belgileıtin tarıhı taıtalasta kásibı jaýynger, rýhy asqaq namysty erlerdiń basty qaharmandarǵa aınalǵany, halyqtyń barlyq senimi men úmitin solarǵa artqany zańdylyq edi. Orystyń memleket qaıratkeri, XVIII ǵasyrdyń birinshi jartysynyń tarıhshysy A.N.Tatıshev olardyń qoǵamdaǵy dárejesin «ar-namystyń aqtańgeri» (rysar zvanııa chestı) dep atapty.
XVII ǵasyrdyń ekinshi jartysy men XVIII ǵasyrdyń ortasyndaǵy dáýirde ǵumyr keshken asa kórnekti qazaq batyrlarynyń eń tańdaýly ókilderiniń biri – Kishi júzdegi jetirý taıpasynyń tabyn rýynan shyqqan Bókenbaı Qarabatyruly boldy.
...Bókenbaıdyń týǵan jyly, áleýmettik tegi men ómiriniń basym bóligi sol tustaǵy jazba derekterde kórsetilmepti. Esesine, kúni búginge deıin kónekóz qarttardan jas urpaqtyń jadyna jetip, ult sanasynda berik saqtalǵan. Kishi júzdiń tarıhı, shejirelik baıandary onyń uly beınesin aıqyn aıshyqtaıdy. Qaharmannyń búgingi urpaqtarynyń derekteri boıynsha, ol 1667 nemese 1669 jyly tabyndardyń dástúrli jaılaýlarynda dúnıege kelgen.
Tabyndar shejiresi Bókenbaıdyń ákesi osy atalyqtyń altynshy urpaǵy sanalatyn Jaltyruly Qarabatyr ekenin aıtady. Berirektegi geneologııalyq nusqalarda Bókenbaıdyń ákesi Bısembi delinedi, al Qarabatyr onyń laqap aty. Bókenbaıdyń óz aǵalary týraly qaǵazǵa túsirilgen estelikteri men orys sheneýnikteriniń onyń aǵaıyn-týystary týraly aqparattaryna qaraǵanda, Bısembiniń bes eresek uldary bolǵan, al bizge jetken folklorlyq derekterge qarasaq, sol beıtanys batyrdyń bes emes, alty ulynyń esimderi atalady — Sherýbaı, Tańsyqqoja, Bókenbaı, Qalybaı, Atkeltir jáne Balǵyn. Biraq, Bókenbaıdyń barlyq baýyrlary da jas kezderinde shaıqastarda qaza tapqan. Sondyqtan da, 1731-1748 j.j. tarıhı qujattarda tabyndardyń dańqty basshysynyń jaqyn týystary retinde onyń eki nemere týysy men ataqty kúıeý balasy, Kishi júzdiń jetirýynyń bir tarmaǵy tamadan taraǵan áıgili batyr Eset Kókiuly ǵana atalady.
Eldiń aıtýynsha, Bókenbaıdyń anasy edil qalmaqtarynyń qyzy eken, Qarabatyr ony Edil boıyndaǵy qalmaq ulystaryna jasaǵan joryqtarynyń birinde oljalap ákelip, toqaldyqqa alypty.
Jas qalmaq qyzy buǵaýǵa kónbeıtin bula minezdi, erkin kisi bolsa kerek, jat qolynda qalǵysy, toqaldyqqa kóngisi kelmeı, eline qashpaq bop eki ret talpynyp, qolǵa túse beripti. Aıy-kúnine jetip, týǵaly otyrǵanynda úshinshi ret qashypty, bul joly da ábden boldyryp, qaljyraǵan áıeldi Qarabatyr qalyń qamys ishinen taýypty. On altyǵa endi tolǵan kesirli kelinshekti batyr qamshymen bir tartqanda áıeli qamys arasynda jańa ǵana týǵan ulyn aman qaldyrýdy ótinipti de, kóz jumypty. Batyr áıelin jerlep, jas sharanany qorjynyna salyp, keri qaıtady. Jolynda laǵyn ertken bókenge jolyqqan ol bókendi qaýmalap júrip ustap alyp, aıaǵyn baılap, balany sonyń sútimen aýyzdandyrady da, esimin Bókenbaı qoıady. Berirekte jurt balany Aqbóken dep atap ketipti.
Bala kezinen Bókenbaı tálimger-atalyqtyń basshylyǵymen dástúrli dala tárbıesi men erte eseıtetin bilim men bilik alady. Keıin el aýzyna erte ilinip, búginge deıin jetken Bókenbaıdyń dańqty isterine qaraǵanda ol zerdeli shákirt bolǵanǵa uqsaıdy — bozbala kezinde-aq mosyly-bilteli myltyqty, qylysh pen naızany jetik meńgerip, at ústinde alys joryqtarǵa qınalmaı qatysatyn dárejege jetken. Sol tustaǵy qazaq jigitteri sııaqty, Bókenbaı ábden shynyqqan, kúsh-qaıraty tasyp turatyn bozbala bolyp ósti, onyń nebir qıyn-qystalańdy qaımyqpaı kóterip, qaharly urystarda jeńip shyǵýyna, kezekti jaýmen qarsy kelgende qaımyqpaýyna, talaı aýyr jaraqatty kóterip, sapqa qaıta oralýyna osy qazaqy, erkektik tárbıe kómektesti.
On bes jasar bozbalanyń ár dalalyq ul úshin mártebe, synaq sanalatyn jigit atanýy dala halqynyń tarıhyndaǵy taǵy bir súrgini mol kezeńge sáıkes kelipti. 1681 jáne 1683-1685 j.j. Jońǵar handyǵynyń bıleýshisi Qaldan-Boshaqty Shyǵys Túrkistan men Ońtústik Sibirdiń ózine baǵynyshty áskerı resýrstaryna súıenip, qazaqtarǵa, qyrǵyzdarǵa, ortańǵy Syr boıyndaǵy ózbekterge qarsy birneshe basqynshylyq joryqtar jasap, Saıram qalasyn tonap, talqandaýǵa ushyratty. Qaldan osy joryqtarynda qazaq handary men sultandaryna baǵynyshty Syr boıynyń 11 qalasyn basyp alyp, sol ólkedegi kóptegen eldi mekender men aýyldardy talqandady.
Jońǵar shapqynshylyǵymen tuspa-tus kezeńde Mańǵystaý túbegindegi batys qazaqtary men túrikpenderdiń jaılaýlaryna edildik qalmaqtardyń ushqyr qoldaryn bastap kelgen qalmaqtyń Joǵarǵy hany Aıýke (1672-1724) shapqynshylyǵy bastalyp, qazaq aýyldaryn shaýyp, jas jigitterdi tutqyndap ákete bastady.
XVII ǵ. sekseninshi jyldarynyń orta sheninde qazaqtardyń aǵa hany Áz-Táýke úsh júz jaýyngeriniń basyn qosa bilip, 1687 jyly qorǵanysty qoıyp, jońǵarlarǵa qarsy shabýylǵa kiristi. Keler jyly Qaldan Halha aýmaǵyna basyp kirip, Sın ımperııasymen soǵysqa kirisýinen keıin Táýke birikken kúlli qazaq áskerin jaýǵa qarsy jumyldyryp, ony az ǵana ýaqytta Syr jaǵalaýyndaǵy óńirden qýyp tastady.
Bul kezde jas Bókenbaı óz tustastary sııaqty tolysyp, Qazaq eliniń ońtústigindegi jaýǵa qarsy júrip jatqan qan maıdanǵa kirisip ketken edi. Qaldanmen soǵystaǵy Bókenbaıdyń erlikteri jóninde tarıhshylar qujattyq dálelder tapqan joq, árıne, sol sebepti onyń «ar-namystyń aqtańgeri» degen sırek ataqty dál qaı jyly ıemdengeni belgisiz. Biraq Áskerı Kollegııanyń 1724-1726 j.j. qyzmettik qujattary men XVIIIǵ. birinshi shıregin baıandaıtyn halyq ańyzdarynda Bókenbaı batyr jáne «ataqty sardar», ıaǵnı, kóshpelilerdiń kópti kórgen kósemi dep atalýyna qaraǵanda, onyń el kózine erligimen túsýi 1687-1689 j.j. árirekte bolýy kerek, shamasy, onyń han maıdanda dańqqa bólenýi de sol tus.
Qazaq qosyndarynyń jońǵarlarmen soǵysýynyń eń shıelenisken tusynda Bókenbaı seskenýdi bilmeıtin qaısar jaýynger retinde ǵana emes, ekiniń birinde bola bermeıtin, jurtty azýly, qaharly jaýǵa qarsy jumyldyra biletin, uıymdastyrýshylyq kúsh-jigeri mol, daryndy áskerbasy retinde de kórsete bildi. Demek, dál osyndaı jeke basynyń ozyq qasıetteri úshin de, Qaldanmen soǵys aıaqtalǵan boıda tabyndar Bókenbaıdy, jastyǵyna qaramastan, ózderiniń rýbasy saılasa kerek, áıtpese, tynysh zamanda qazaqtardyń patronomdyq qaýymyna rýbasy mártebesin bılik júrgizý men basqarý salasynda tájirıbesi mol, egde adamdar ıemdenetin. Osy tusta XVIII ǵ. orta tusyndaǵy Reseıdiń syrtqy ister Kollegııasynyń «Izvestıesinen» derek keltirý kerek sııaqty, sebebi, bul qujat Bókenbaıdyń óz rýlastaryna basshy bop saılanýynyń negizgi sebepteri men syńaılaryn aıqyn kórsetedi. «Bul dáreje, – delinedi atalmysh qujatta, – kópti kórgen, kóp jasaǵan adamdarǵa da, sonymen qatar, kórshi halyqtarmen soǵysý barysynda kósemdik kórsetip, qol bastaǵandarǵa da beriledi. Sondyqtan keıbir rý basylarynyń bedeli han men onyń týystarynan da basymyraq túsedi».
XVII ǵ. 80-90 jyldary aralyǵynda ol mundaı qudiretke ıe bola qoıǵan joq-ty, alaıda, teńdesi joq erligi, tereń aqyly men táýekelshildigi arqasynda óz rýlastary arasynda ǵana emes, Kishi júzdiń basqa rýlary arasynda da teńdesi joq bedelge ıe boldy.
XVIII ǵ. birinshi shıreginiń sońyna deıin tabyndar men jetirýdyń ózge rýlary jazda álimniń shómekeılerimen, tórtqaralarmen jáne shektilermen aralasa kóship, Yrǵyz ben Torǵaı aralyǵyndaǵy jazyqty jaılady, Edil qalmaqtarynyń shabýyldaryn sol rýlarmen birlese qaıtaryp júrdi. Ol kezde alshyndardyń basym bóliginiń bıleýshi toptary, shashyrańqy júrýi sebepti, árqaısysy Edil qalmaqtarymen jeke-jeke kúresti. Sol sebepti olar ortaq jaýdyń jıi bolatyn shapqynshylyǵyna laıyqty toıtarys bere alǵan joq.
Kishi júzdiń tórtqara jáne shómekeı rýlarynyń adamdarynan saıahatshy Iа.P.Gaverdovskıı júz jyl ótken soń jazyp alǵan derekter boıynsha, Bókenbaı óz qandastarynyń osyndaı qorǵansyz jaǵdaılaryna shydaı almaı, qalmaqtarmen kórshi otyrǵan qazaq rý-taıpalarynyń qorǵanys júıesin kúsheıtý úshin, jaýdyń tosynnan shabýyl jasap júretin atty áskerinen eldi qorǵaýdyń aıla-tásilderin jasaýǵa kiristi. Jetirý aýyldary ornalasqan jon-jotasy kóp ólkeniń barlyq aımaǵy jaqsy kórinetin basty strategııalyq bıigi retinde Yrǵyz óńirindegi Tileptaýdyń ońtústik-shyǵysy men Qabanqulaq taýynyń ońtústik-batysyndaǵy konýs pishindes shoqyny Qaraýyltóbe etip belgilegen Bókenbaı bolatyn. Bul jerge ol basty qaraýyl bólimin ornalastyrdy. Osy qaraýyl erekshe belgiler arqyly aınaladaǵy aýyldarǵa dushpannyń kele jatqanyn habarlaıtyn. Keıin Bókenbaı shoqysy atylyp ketken osy bıiktiń alys kókjıegin kómkerip turǵan bıikterge de sondaı qaraýyl tóbeler ornalastyrdy.
Bókenbaı belgilegen habar berý júıesiniń arqasynda jurtshylyq dushpannyń tosyn shabýyldarynan qutyldy, jaý kelgenin erterek bilip, ony óz shekarasynyń syrtynda qarsy alatyn boldy.
Alysty boljaıtyn rýbasynyń osyndaı bastamalary men naqty belgilegen sharalary sol bir óte aýyr kezeńde qazaqtardyń qorǵanysqa qabilettiligin kúsheıtti. Onyń kózi tirisinde-aq qazaq toponımıkasynda Bókenbaı shoqysy, Bókenbaı taýy, Bókenbaı saıy sııaqty jańa ataýlar paıda boldy. Sońǵy úsh ǵasyr ishinde sonyń bári halyq sanasynda berik saqtalyp, kartalarǵa tústi.
2. Qaraqumdaǵy quryltaı
XVIII ǵ. basynda qazaq júzderiniń ońtústik-shyǵys shekaralaryndaǵy geosaıası jaǵdaı shıelenise bastady – Jońǵar handyǵynyń áskerı ústemdigi artty. Bul tusta kóshpeli oırattardy sındermen soǵys kezinde qaza tapqan Qaldan-Boshaqty hannyń jas ta jigerli uly Seben-Raptan basqaryp turǵan. Az ǵana ýaqyt ishinde ol Jońǵar handyǵynyń áskerı qýatyn qalpyna keltirip, Ortalyq Azııadaǵy ózine baǵynatyn úlken eldiń irgesin keńeıtip aldy. О́te qýatty Aspanasty ımperııasymen ıkemdi, saq saıasat júrgizý arqasynda Seben-Raptan manchjýr dınastııasymen qyrǵı qabaq bolýdan saqtanyp, odan utqan jıyrma jyldy kórshi kóshpeliler men soltústik-batystaǵy otyryqshy halyqtarǵa qarsy áskerı qımyldar júrgizýge arnady.
1708 jyly, alty jyl tynyshtyqtan soń, oırat áskeri qazaqtyń úsh júziniń ońtústiktegi jaılaýlaryna basyp kirdi.
Oırat áskeriniń qazaqtardyń ońtústik shebine jappaı basyp kirýi dalalyq saıası júıeniń ydyraı bastap, Qazaq handyǵynyń burynǵy bedeli men qurlyqtyń ishki bóligindegi geosaıası keńistikte úlken yqpalynyń joıyla bastaǵan dáýirine sáıkes keldi. Memlekettiń basshylyǵynda qartaıǵan, is júzinde júris-turystan qalǵan (80-jyldarda alǵan jaraqattyń saldarynan eki aıaǵynan jan ketken) Táýke han otyrǵan sońǵy on jylda Dalanyń ortalyq bıligi edáýir álsirep, bas bıleýshiniń baǵynyshtylary ortaq memlekettiń emes, ózderin qoldaıtyn rý-taıpalardyń múddesin ǵana qorǵaýmen aınalysyp, tutastyq ydyraı bastaǵan edi.
XVIII ǵ. birinshi onjyldyǵynda Bókenbaı batyr men basqa ataqty dala rýbasylary qazaqy kóshpeli qoǵam ishindegi ydyraý úrdisi men onyń bıleýshi elıtasynyń klandyq separatızmin jiti qadaǵalap otyrdy. Bul shaǵyn toptyq múddelerdiń beleń alyp, tutas qazaq halqynyń ekonomıkalyq jáne saıası murattary esten shyǵa bastaǵan ýaqyt edi.
XVII ǵ. sońy – XVIII ǵ. basyndaǵy qazaq júzderindegi bılikti 7-den 10-ǵa deıingi handar bólip alǵan-dy. Dala aqsúıekteri arasynda yqpaly mol bıleýshi – Táýkeniń on jarym jyl boıǵy kishi jedeldesi Qaıyp hanǵa (1704/9-1718) Kishi júz rýlarynyń bir bóligi baǵynatyn. Biraq onyń áskerbasylyq óneri ózge handar men sultandarǵa qaraǵanda tómen boldy da, qazaq arasyndaǵy bedel-salmaǵy bolmady.
Qaıyppen qatar Qazaq eli aýmaǵynda sany az toptardy Táýke hannyń kúıeý balasy Abylaı, Táýkeniń uly Bolat ekeýine Orta júzdiń jekelegen rý-taıpalary baǵyndy. Orta júzdiń árqıly usaq bólikterin Rústem, Abdolla men onyń uly Aspandııar jáne Qanisher Abylaıdyń uly Jáńgir bıledi.
Alaıda oırattardyń burynǵydan da kúshti jańa basqynshylyǵynyń bolý qaýpi alysty boljaı biletin sultandar men rýbasylardyń ózara qyrqystardy shegere turyp, jaýdan qorǵanýdyń qamyn jasaýǵa degen nıetin týǵyzdy. Osy maqsatpen Bókenbaı batyr men ózge jaýapkershiligi mol Kishi júz rýbasylarynyń bastamasymen, 1710 jylǵy qysta Aral aýmaǵynda kóship-qonyp júretin rý-taıpalardyń yqpaldy ókilderiniń quryltaıy shaqyryldy.
XVII ǵ. men XVIII ǵ. birinshi jartysynda Qaraqum dástúrli túrde Kishi jáne Orta júz qazaqtary arasynda eń qolaıly qystaý bolyp esepteletin. Geosaıası turǵyda da bul óńir Kishi júzdiń kóptegen rý-taıpalarynyń jaılaýlary oırat taıpalarymen shektesip jatatyn aımaq edi.
1710 jyly ótken Qaraqum quryltaıy týraly halyq aýzyndaǵy tarıhı málimet bizge 1803-1804 jyldary Buqar handyǵyna sapar shekken orys saýda-saıasattyq mıssııasynyń basshysy, porýchık Iаkov Petrovıch Gaverdovskıı (1770/73-1812) joljazbalary arqyly jetti. Ol muny Álim taıpasynyń tórtqara jáne shómekeı rýlarynyń jaılaýlarynda qaǵazǵa túsiripti. Oqıǵa týraly bul baıan 1809 jyly ázirlenip, onyń tarıhshylarǵa baıaǵydan belgili, qazaq halqynyń tarıhy men etnografııasy jaıly árqıly eńbekter jazarda paıdalanylyp kelgen kólemdi eńbegi – «Qyrǵyz-qaısaq dalasyna sholý, nemese qyrǵyz-qaısaq eli men halqynyń sıpaty» atty kitaptyń ekinshi bólimine engizilgen. Munda alshyn kósemderiniń Qaraqum quryltaıy týraly qysqasha málimeti beriledi de, osy quryltaıǵa qatysýshylar aldynda sóılegen Bókenbaı batyrdyń áıgili sózi meıilinshe keńinen baıandalady.
Aqsaqaldar quryltaıy týraly dalalyqtar aýzynan jazyp alǵandaryn kitapqa túsirgen Iа.P.Gaverdovskıı eńbeginiń teńdesi joq qundylyǵy onyń qaǵaz júzine kóshýi men Qaraqum quryltaıy ótken ýaqyttyń aralyǵy 92-93 jyl, ıaǵnı, úsh urpaqtyń aýysý ýaqyty ǵana ekendiginde. Bul kezeń ishinde dalalyqtardyń aýyzsha jetkizetin jadynda birlikke shaqyrǵan halyqtyq jıynnyń eń jarqyn tustary kúlgin tartyp úlgermegen, demek, sonyń bári ózgerissiz qaǵazǵa túsirilgen. Bul bizge osy kópshilik jıylǵan jıynnyń majorly-akkordtyq – kóterińki lepti, asqaq rýhpen aıaqtalatyn sońyndaǵy Bókenbaıdyń rólin meılinshe tereńirek uǵýǵa múmkindik beredi jáne quryltaıǵa qatysýshylardyń ortaq jaýmen bolatyn aýyr kúreste «bir-birin qorǵaý» týraly «biraýyzdan» qabyldanǵan sheshimniń tarıhı mańyzyna obektıvti baǵa berýge kómektesedi.
Osy hıkaıanyń mátinine qaraǵanda, Iа.P.Gaverdovskııdiń orys kerýeniniń qazaq dalasymen ótetin naqty marshrýty týraly, ózderiniń Qaraqum quryltaıyna qatysqan jaqyn atalary, olardyń ata-tegi týraly baıandap bergen jergilikti dalalyqtardyń eń basty ókilderi týraly táptishteı jazylǵan joljazbalary kúni keshege deıin zertteýshiler úshin belgisiz bolyp keldi. Osydan jıyrma jyl buryn ǵana meniń, meniń áriptesimniń ótkizgen arnaıy evrıstıkalyq izdenisterimizdiń nátıjesinde reseılik astanalar arhıvinen «U.m.ı. nókeriniń porýchıgi Gaverdovskıı men bop tastaýshylar Ivanov pen Bogdanovıchtiń onyń uly jarlyǵy boıynsha Qyrǵyz dalasy arqyly Buqar provınsııasyna sapary kezinde júrgizgen jýrnaly» men «Qyrǵyz-qaısaq dalasyn sholýdyń» «1803 jáne 1804 jyldary Qyrǵyz-qaısaq dalasynda kúndiz júrgizilgen jazbalar» dep atalatyn birinshi bólimi tabylyp, 2007 jyly jaryq kórdi.
... Kishi júz sultandarynyń, rýbasylary men batyrlarynyń jıyny (quryltaı) 1710 jyly Aral óńirindegi Qaraqumda, óte aýyr, kúrdeli qoǵamdyq-saıası jaǵdaıda ótti: sol tusta qazaq aýyldarynyń sanasyn bılep alǵan úreı men úmitsizdik, óz kúshine senbeýshik sezimi munda aıqyn kórinis bergen. Sonyń saldarynan jońǵar taqyrybyn talqylaýdyń alǵashqy saǵattarynda jıyndaǵy pikirler tarazysy «jeńilýshiler partııasy» jaǵyna – qatysýshylardy jońǵar qontaıshysyna qarýly qarsylyq kórsetýden bas tartyp soǵan baǵynýǵa, nemese, otyrǵan jerlerin tastap, qasha kóshýge shaqyrýshylar jaǵyna aýǵan. «Jany táttiler, – delinedi áńgimede, – osy jıynnyń ústinde úreıge bıletip, qontaıshynyń keshirimdiligine júginip jan saqtaý kerektigin aıtty. Endi bireýler turaqtaryn tastaı qashyp, Edilden ári ótip ketýdi usyndy. Al endi bireýler qorqaq qoıandarsha bytyraı qashyp ketý kerek dep kóp jurttyń kóńiline qobaljý endirdi».
Alaıda, jınalǵan jurttyń edáýir bóligi aıtýshylardyń úmitsiz, úreı toly sózderiniń áserimen úrgedek rýbasylar jaǵyna aýytqı bastaǵanda qyzý pikirtalasqa erligimen elge aıan bolǵan rýbasy Bókenbaı kirisip ketti de, jaýǵa qarsy shyǵýdan góri qashýdy jón sanap turǵandarǵa qaharlana qarap, yzalana sóılep ketti. Halyq aıtsa, Bókenbaı ústindegi kıimin óńirinen qaq aıyryp, semserin kótergen kúıi doldana sóılep, kúndeı kúrkiregen:
– Ýaı, aǵaıyn! Uldarymyzdyń – qul, qyzdarymyzdyń – kúń bolǵanyn, jaılaýymyzdy jat jaılap, mal-janymyzǵa dinsizder ıe bolǵanyn kórgenshe, shyqqyr kózimiz nege aǵyp túspeıdi? Jelkildegen tý ustap, jelekti naıza kótergen batyr babalarymyzdyń arýaǵyna syıynyp, ata jaýǵa qarsy nege shappaımyz? Qas dushpanymyzdyń qara júregine shanyshar kók súńgimizdiń ushy muqaldy ma, qaskóıdiń basyn qylsha moınynan talsha shaýyp, dopsha domalatar aıbaltamyzdyń júzi maıyryldy ma? Jo-joq, aǵaıyn! Ata-baba qaldyrǵan aldaspanymyz áli qolymyzda, saýyryna taqymymyz tıse, jel bop aǵatyn tulparlarymyz áli astymyzda! Endeshe, aıbynymyz nege pás tartyp, júregimiz nege shaılyǵady?
Qylyshtaryńdy tasqa qaırańdar, aǵaıyn!..
Bókenbaı qolyndaǵy semserdi bilegine bir tartyp, qan shyǵarady da, ony semserdiń júzine jaǵyp, qarýyn basynan asyra kóteredi:
– Ýaı, aǵaıyn! – dep kúndeı kúrkireıdi batyr, – myna semsermen, myna qanmen ant beremin – qasyq qanymyz qalǵansha qasıetti jerimizdi jaýǵa taptatpaımyz!
Osy bir adam tańdarlyqtaı arýaqty sóz ben qımyl qazaqtyń jaqsy-jaısańyna ǵalamat áser etip, álginde ǵana ıini túsip ketken jurtshylyqty dúr silkindirdi, jaýdy jeńip, qýyp tastaýǵa bekintti. Arýaqty erdiń sózinen keıin quryltaıǵa jıylǵan qalyń el Bókenbaıdyń salǵan uranyna ermekke túgeldeı ant etti. Ulttyń rýhy asqaqtaǵany sonsha, keıbir el aǵalary antty bekite túspek úshin denelerin jaralap, ortasynda janyp jatqan otqa qan tamyzdy. Ant bitken soń namaz oqyldy da, qurbandyqqa aqboz at shalyndy...
Quryltaıda ártúrli rýlar men taıpalardan ásker qurylyp, oǵan kópshiliktiń uıǵarymymen Bókenbaı batyr qolbasshy bolyp saılandy.
Dál sol jıynda qol jetkizgen birlikti bekite túsý úshin Kishi júz rýbasylary men el aǵalary erligimen, erekshe biliktiligimen jurtqa keńinen tanylyp úlgergen, dalalyq Joshy urpaqtarynyń buryndary ataǵy shyǵyp kórmegen, kedeıleý butaǵynan taraıtyn Ábilqaıyrdy Kishi júz hany dep saılap, aq kıizge kóterdi.
Sonymen, joǵaryda keltirilgen sózder men óz ákeleri men atalarynyń ózderi jadynda berik saqtaǵan, shynaıy, bastan keshken, kýá bolǵan tarıhtaryn Iа.P.Gaverdovskııge aıtyp bergen – dalalyqtar esimderine deıin aıqyn áńgimeshilderdiń – sol tusta ózderi elge ıe bolyp otyrǵan qazaqtardyń kýálik-baıandaryna súıensek, el qulaǵyna sińisti bop qalǵan qate ǵylymı pikirlerde aıtylyp júrgendeı, kúlli qazaqtyń júdeýli rýhyn kóterip sóz sóılep, halyqty jaýǵa qarsy birinshi bop jumyldyrǵan, sol kezde áli jas, arǵyn qanjyǵaly Bógembaı Aqshauly emes, sol tusta alshyndardyń úsh birdeı urpaǵyna keńinen tanymal batyr, ar-namystyń aqtańgeri, Kishi júzdiń jetirý taıpasynyń tabyn rýynyń elaǵasy Bókenbaı Qarabatyruly ekenine kúmán joq. Bul jıynǵa arǵyndardyń ókilderi qatyspaǵanyn da aıta ketý kerek.
Qaraqum quryltaıynan soń da úsh júzdiń rý-taıpalary bir-birine basyn qosa qoımaı, ár top derbes qımyldaǵandyqtan, dalalyqtar 17 jylǵa jýyq ýaqyt boıyna jońǵarlarmen kúrestegi jaǵdaıdy ózgerte alǵan joq, sebebi, kóbine árkim óz betimen, ózara kelisimsiz qımyldap, birligi men tutastyǵy berik jońǵar áskerlerinen betpe-bet kelgende jeńiliske ushyrap júrdi.
Áıtse de, osy quryltaı basqynshylarǵa jalpyulttyq qarsylyq kórsetýdiń tarıhynda sheshýshi ról atqardy. Osy jıynnyń arqasynda alshyndardyń árqıly áleýmettik bólimderindegi jeńilýshilik kóńil kúı kúrt ózgerdi, jurttyń rýhy kóterilip, birlikke qol jetkizdi, odan soń qazaqtardyń ózge iri birlestikterinde de jaýdy jeńip, ata-baba jerinen qýyp tastaýǵa degen ortaq arman-múdde qalyptasty. Oǵan qosa, Bókenbaı men Qazaq eliniń batysyndaǵy onyń serikteriniń uıymdastyrý sharalary kúlli úsh júzdiń rýlyq, taıpalyq toptarynyń birtindep birige bastaýy prosesiniń negizgi qozǵaýshy kúshi boldy. Bul ıgi is 1710 jylǵy quryltaıdan soń álimulynyń, baıulynyń jáne jetirýdyń shaǵyn rýlyq áskerı toptarynyń Kishi júzdiń jalpy jaýyngerlik qosynyna aınalýynan bastalǵany anyq.
Irına EROFEEVA
Aýdarǵan
Meıirhan AQDÁÝLETULY
(Jalǵasy bar)
