Mal qoranyń ishi tap-taza, kóldeneń jatqan bir buraý joq. Aldymen kózimiz ottyqqa túsken. О́zgeshe ottyq. Biz kórgende syrǵaýyldan, áıtpese sábıdiń bilegindeı temirden jasalýshy edi. Álgi ottyqtardyń alqymy maldyń aldynan qalǵan qyrqyndyǵa tolyp turatyn. Al bul jerdegisi biz kórmegen ózgeshe ottyq. Tipti mal aldyna salynǵan baıytylǵan quramajemdi kómkergen de eshteńe joq, tek túbine keramıkalyq taqtashalar tóselipti. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, shirigen qyrqyndy shóp mal aǵzasyna zııan. Al, qurama jemnen bir ýys ta qalmaıdy. «Tilmen jalaǵandaı» deıtuǵyn tazalyqty ańǵartatyn sóz tirkesin osy jerge qoldansaq aına-qatesiz dál keletin tárizdi.
Áldeneshe jyl egin egýmen aınalysqan aǵaıyndy Saǵıdolla, Qabıbolla, Qaıyrbaı, Erjan Bıekenovter ár jyl saıyn on myń gektarǵa jýyq alqapqa dándi daqyl sińiretin. Kúsh qaptal jetip, múmkindik on myń gektardy orap alǵanymen, Ereımenniń etegi talapty erge de sarańdaý. Egin shyqqan jyldyń ózinde gektaryna 7-8 sentnerden aınalýy múmkin. Áıtpese, ár jyl saıyn gektar aınalymy nebary 2,5-3 sentnerden aspaıdy. Bıyl qarǵanyń mıy qaınaıtyn jazdyń ystyǵynda týra jetpis kún boıy zeńgir kókten nár tambaǵan. Shólirkegen dalanyń shóli qanbaǵan soń ónim týraly ne aıtarsyz. Biraq sonyń ózinde de sharýa qojalyǵy azyn-aýlaq óniminen paı ıelerine tıisinshe astyǵyn, shóbin, sabanyn berip turady eken.
– El ózimizdiki bolǵan soń shyǵymy mol, topyraǵy qunarly, jaıly jer izdep jylystap kete almaısyń, – deıdi sharýa qojalyq basshysy Erjan Bıekenov. Aldaǵy ýaqytta sýarmaly egistik máselesin sheshkimiz keledi. Sonda ǵana bul jerden táýir ónim alýǵa bolady. Áıtpese eńbegiń – esh, tuzyń – sor.
Sharýa qojalyǵynyń basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, kókten ıip, jerden beretin jomart jyl tórt-bes jylda bir-aq ret qaıtalanady eken. Oǵan deıin tuqymy, janar-jaǵarmaıy, mehanızatordyń eńbekaqysy, tyńaıtqyshy degen tárizdi tolyp jatqan shyǵyndardyń ózin áýpirimdep ázer jabady. Sonyń ózinde taýdan-tastan beti qaıtpaǵan talapty jandar jer emshegin embek bolyp talaptanyp tyrbanýda. Jalǵyz ózderiniń ıgilikteri úshin emes, jalpaq jurttyń jaıy úshin. Áýel basta árqaısysy jeke-jeke kásip qylsa, keıin berekeniń birlikte ekendigin sanamen salmaqtaǵan aǵaıyndy jigitter úsh sharýa qojalyǵy men bir jaýapkershiligi shekteýli seriktestiktiń kúsh-qýatyn bir jerge shoǵyrlandyryp, taýarly-sút fermasyn qurýdy qolǵa alǵan. Bul oıdyń ózi Erjan Germanııaǵa bir sebeppen barǵan kezinde týyndaǵan kórinedi. Ár isine muqııat nemis aǵaıyndardyń mal fermasyndaǵy istiń jaıyn kórgen Erjan tań-tamasha qalsa kerek. Maldan joǵary ónim alyp otyrǵan nemistiń qolynan kelgen is qazaqtyń qolynan nege kelmesin?! Onyń ústine tórt túlik maldy ósirý ultymyzdyń álmısaqtan kele jatqan enshili sharýasy. Biraq burynǵy qalyppen, eski súrleýmen júre berý endigi arada utymsyz eken. Utymdysy – bul salada da jańarý, jańǵyrtý qajet. Kósh basyn alǵa túzep, áldeneshe qyrdan asyp úlgergen nemis malshylarynyń sonyǵa salǵan soqpaǵyna túsip, alǵa umtylý túptep kelgende mal ónimin molaıtýǵa keń jol ashpaq.
«Hamze» sharýa qojalyǵynyń taýarly-sút fermasyn qurý jónindegi ınvestısııalyq jobasy 400 basqa shaqtalyp eseptelgen. Árıne, mal baqqan soń mal azyǵy mańyzdy. Onda da burynǵydaı ottyqty shóp pen sabanǵa toltyrý mańyzdy máseleni birjola sheshe almaıdy. Sıyrdyń súti tilinde ekendigin bular da jaqsy biledi. Sondyqtan mal azyǵyn óńdeıtin, táýligine bes myń tonna ónim daıyndaýǵa qýaty qaptal jetetin shaǵyn mal azyǵy zaýytyn salyp aldy. Jalpy, osy jobanyń quny 300 mıllıon teńge bolatyn bolsa, onyń 275 mıllıon teńgesi «Ereımentaý agro» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń nesıe seriktestigi arqyly bólinip otyr. Al 25 mıllıon teńgesi sharýashylyqtyń óz qarjysy. Sol óz qarjysyna qańyrap qalǵan ǵımaratty qaıtadan jabdyqtaǵan. Qurqyltaıdyń uıasyndaı jutyndyryp mal qoraǵa aınaldyrǵan. «Elochka» dep atalatyn saýyn apparatyn ornatqan. Germanııadan sımmental tuqymdy 129 bas sıyr ákelgen. Kúni búginge deıin onyń 120-sy buzaýlapty. Buzaýlardyń árqaısysyna at qoıylyp, nómirlengen. Táýliktik salmaq qosýy, ósip-jetilýi muqııat qadaǵalanady. Árqaısysyna tórt-bes tólden sııatyn jeke oryndar daıyndalǵan. Jańa týǵan buzaýdyń ústin keptiretin, jyly lep soǵatyn jáshikter de jasalypty. Ár buzaýǵa óz enesiniń súti aýystyrylmaı berilýi qatty qadaǵalanady. Bul da buzaýdyń aýyryp-syrqamaı, jedel ósip-jetilýine qajetti qaǵıda.
Ústimizdegi jyldyń tamyz aıynan jeltoqsan aıyna deıingi aralyqta 24,5 tonna sút óndirgen. Fermany taza sýmen qamtamasyz etetin qubyr qazylǵan. Qazir sý ortalyqtandyrylǵan qubyr arqyly ótkizilip, saýyn sıyrlarǵa jylytylyp beriledi. Mal qystatýǵa 200 tonna shóp, 700 tonna súrlem daıyndalǵan. Jańa jobanyń arqasynda on adam jumyspen qamtylǵan. Olardyń eńbekaqysy 60 myń teńge tóńireginde. Qazir fermada úsh saýynshy, eki buzaýshy, úsh malshy jumys isteıdi.
Saýyn júıesi nemistiń osy zamanǵy, eń ozyq tehnologııasyna saı jabdyqtalǵan. Saýyn apparattary da baıaǵy keńes zamanyndaǵydaı sútpen qosa qanyn soratyn jebir emes. Jelindegi sút sarqylǵan kezde kompıýterdiń buıryǵymen ózinen-ózi toqtatylady. Taǵy bir ǵajaby, aqyldy tehnıka sút quramyn da anyqtaı alady. Aıtalyq, saýyn sıyrdyń aǵzasynda kinárat bolsa sút quramy da buzylmaq. Mine, osy sátte árqaısysy jeke-jeke nómirmen belgilengen saýyn sıyrdyń qaısysynyń súti buzylǵandyǵyn kompıýter kórsetip bergen soń birden mal dárigeri keledi de, aýrý maldy bólek qorshaýǵa qamaıdy. Sodan soń aýrý sebepteri anyqtalyp, emdeıdi. Demek, taýarly-sút fermasynyń ónimi osyndaı jańa tehnologııanyń arqasynda sapaly ári senimdi deýge bolady. Ádette qys túse qojyraıtyn súttiń maılylyǵy qazir 4,2 paıyzdy quraıdy eken. Bul osy tóńirektegi ǵana emes oblystaǵy eń joǵary kórsetkish. Ári etti, ári sútti sımmental tuqymdy saýyn sıyrlar táýligine 18 lıtrge deıin sút bere alatyn múmkindigi bar. Ol úshin mal azyǵy saı bolýy kerek. Joǵaryda aıtqan mal azyǵyn daıyndaıtyn sehta shóbi, sabany, súrlemi, tuzy, ártúrli dárýmenderi ǵylymı negizdelgen usynysqa saı untaqtalyp daıyndalady. Aldaǵy ýaqytta mal azyǵyn molaıtý úshin ekpe shóp egý josparlanyp otyr.
Osy arada taǵy bir máseleni aıtpaı ketýge bolmaıdy. Qııandaǵy tehnologııasy ozyq, tájirıbesi mol Germanııadan asyl tuqymdy mal jetkizip, Astananyń túbindegi azyq-túlik beldeýin nyǵaıtyp, elorda turǵyndaryn sapaly sút ónimderimen qamtamasyz etýdi josparlap otyrǵan osy ınvestısııalyq jobaǵa nesıe jyldyq ósimi 14 paıyzben berilip otyr. Áýel basta 7 paıyzǵa beriledi dep ýádelesken eken, keıin úıdegi oıdy bazardaǵy naryq buzyp, nesıeniń jyldyq ósimi eki ese qymbattap ketken. Negizinde bul alǵa basqan qadamǵa tusaý salǵanmen birdeı. Demek, azyq-túlik molshylyǵyn jasaýdy armandaǵan dál osyndaı tııanaqty da bekem iske bereke baılanýy úshin nesıeniń jyldyq ósim paıyzyn tómendetý kerek-aq. Áıtpese ár bas sıyrdy alys shetelden 1 mıllıon teńgege ákelip, jyl on eki aı boıy qoradan shyǵarmaı baǵý, onyń talapqa saı jem-shóbin taýyp berý malsaq qaýym úshin aýyr-aq. Qoradan shyǵarmaıtyny, jergilikti jerdegi jaıylym sapasyna baılanysty, onyń ústine asyl tuqymdy mal tym kirpııaz, jaıylymnan aýrý juqtyrýy da ábden múmkin. Sondyqtan qymbat maldy kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, aıtyp kelmeıtin aýrý-syrqaýdan aman alyp qalý úshin jyl boıy qoraǵa qamap baǵady.
Sóz sońyn túıindeı kele, aqty molaıtyp, el yryzdyǵyn eseleýge úles qosyp otyrǵan aǵaıyndy azamattardyń eńbegi aıryqsha qurmetteýge ábden laıyqty. El ishinde osyndaı ilkimdi ister kóbeıse, aýzymyzǵa tıer aq az bolmas edi.
Baıqal BAIÁDILOV,
jýrnalıst
Aqmola oblysy,
Ereımentaý aýdany
