3.Uly isterdiń dáýiri
Alshyndardyń úsh butaǵynyń ártúrli rýlarynan quralǵan sol áskerdiń basshysy bop sanalǵan ol óz ómirin, taǵdyryn solarmen máńgilikke qosaqtady, óz halqynyń bostandyǵy men baqyty úshin kúreske búkil kúsh-jigerin jumsady, ózi aıtqandaı «barlyq ottyń ortasynda júrdi» ǵumyryn, janyn qıdy.
XVIII ǵ. ekinshi onjyldyǵy qazaqtar tarıhynda uly ótkelek bolyp qaldy, qazaq jadynda «Jaýgershilik zamany» bolyp saqtalady. Bul kezde úsh júzdiń rýlyq jáne taıpalyq jaýynger qosyndary eýrazııalyq kóshpeliler áskerleriniń eń kúshtisi – oırat áskerlerimen qatal aıqastarǵa úzdiksiz túsip otyrdy. Osy dáýirde qazaq-oırat soǵystary birinen soń biri qaıtalanyp otyrdy. Solardyń eń aýyrlary 1711-1712 jáne 1716-1717 jyldary ótti de, bul zulmat qazaqtardyń basty jaýǵa toıtarys berý úshin shekten tys shıryǵýyn talap etti. Osy soǵystar «alashtyń úsh ulynyń» táni men janyn teń shynyqtyrdy, olardyń ozyq ókilderi óz qandastaryn birlik pen judyryqtaı jumylýǵa, óz halqynyń ar-namysyn qorǵaýǵa shaqyrdy. Alaıda sol jyldardaǵy áskerı oqıǵalar halyqtyń senim-úmitin aqtap, aýyr qasiretterdiń sońy bola almady, dala jurtyn odan da aýyr synaqtar men qasiretter kútip tur edi.
Eki kórshi halyqtyń áskerı teketiresiniń ushynǵan tusy – 1723 jyldyń erte kókteminiń qasiretti oqıǵalary edi. Qontaıshy Seben-Raptannyń úlken uly Laýzan-Shono noıon bastaǵan myńdaǵan jońǵar áskeri ońtústik qazaqtarynyń beıǵam otyrǵan aýyldaryna kenetten shabýyl jasady da, 1723-1725 j.j. jońǵarlar Qazaq handyǵynyń astanasy Túrkistandy, onyń ońtústigindegi Saýran men Tashkentti basyp aldy. Budan soń Syrdyń orta jáne quıar tusyndaǵy úsh júzdiń jaılaýlaryn túgel ıemdendi.
Qazaq tarıhyndaǵy qasiretti kezeń – «Aqtaban shubyryndy» bastalǵan edi...
Qazaqtyń kóbi Orta Azııaǵa qashty: Uly júz ben Orta júzdiń azǵantaı bóligi Tashkent syrtyna, Qarategin men Ferǵanaǵa, Orta júzdiń basym bóligi Samarqanǵa, al Kishi júzdiń úlken toby Hıýa men Buqarǵa aýyp ketti. Quty qashqan Orta Azııada turaqtaı almaǵan Kishi júz qashqyndarynyń iri bóligi 1723 jyly soltústik-shyǵys, soltústik Aral boıyna kelip, odan Ońtústik Oral tarapyna yǵysty.
Qazaqtardyń jappaı Ońtústik Oralǵa yǵysýy geosaıası jaǵdaıdy ózgertti. Kishi júz qazaqtary edildik qalmaqtardy Jem men Jaıyqtyń soltústik jaǵaýynan yǵystyrý úshin kúreske tústi – elge turaq, malǵa jaıylym kerek edi...
Jetirý taıpasynyń qazaqtary qalmaq hany Aıýkeniń (1672-1724) nemere inisi, taıshy Dorjı Nazarovtyń jaılaýyna taqaı kelip qonystandy. Bókenbaı batyrdyń áskeri 20 myń úıli Dorjı taıshynyń qolymen soqtyǵysyp qaldy. Biraq 1724 jyldyń kóktemine deıin qalmaq taıshylary qazaqtar men qaraqalpaqtardyń odaqtas kúshterin Jaıyq boıyna jibermeı ustap turdy da, qaqtyǵys jalǵasa berdi.
...1724 jyly Aıýke han óldi de, Qalmaq handyǵynda ishki ózara qaqtyǵystar bastaldy.
...1724 jyly álimder men jetirýlar kórshi handyqtaǵy berekesizdikterdi paıdalanýdy kózdedi de, Edil men Jaıyq aralyǵyna umtyldy, Ábilqaıyr han bastaǵan san myń qol edil qalmaqtarynyń jaılaýlaryn shapty. Osy shabýylda qazaqtardyń mol áskerin Bókenbaı Qarabatyruly men tama rýynyń basshysy, Bókenbaıdyń qaryndasyn alǵan kúıeý balasy, arýaqty batyr Eset basqardy. Bulardyń janynda Bókenbaıdyń nemere inileri Tólebaı Jolboldyuly men Qudaınazar Aqpanuly sııaqty batyrdyń tarıhı derekterde jıi aıtylatyn serikteri de boldy.
...1724 jylǵy naýryzdyń 22-sinde Astrahan gýbernııasynyń keńsesine túsken habarlarda Saratovtan 60 shaqyrym jerde kóship júrgen Dorjý Nazarovtyń aýyldaryn 13 myńdaı áskeri bar Ábilqaıyrdyń shapqany, qalmaqtardyń jeńilgeni, qazaqtar men qaraqalpaqtardyń 50 qalmaqty tutqyndap, 500 túıe men 8000-nan astam qoıdy áketkeni aıtylady. Kishi júz batyrlary budan ózge ulystardan 400 tutqyn, 600 túıe, 3 myń sıyr, 10 myń qoıdy oljalaǵan.
...1725 jyldyń basynda qazaqtar oırat shabýylyna ushyrap, bosyp ketkenin aıttyq. Qazaq eliniń soltústik-batysyna qashqan qazaqtardyń jańa tolqyny keldi. Kelesi aılarda Kishi júz ben Orta júzdiń rý-taıpalary Jaıyqtyń sol jaǵalaýy men jaqyn aımaqtardy toltyryp jiberdi, bul bashqurttardyń kóship júrgen óńiri bolatyn.
...Sol jyldyń jeltoqsan aıynda patshaıym Ekaterınanyń saraıynda quramynda A.D.Menshıkov, F.M.Apraksın, A.T.Golovkın, P.A.Tolstoı, A.I.Osterman men P.I.Iаgýjınskıı bar Syrtqy ister jónindegi Joǵarǵy Qupııa keńestiń otyrysy gýbernator A.P.Volynskııdiń qazaqtar men qaraqalpaqtardyń Jaıyqqa jaqyndap, Reseı bodandary – qalmaqtardy shapqaly otyrǵany týraly habaryn tyńdaǵan. Bul keıin rasqa shyqty.
1726 jyly Ábilqaıyr, Orta júz hany Sámeke (1723-1738), Baraq sultan (1751 j.ó.) men Esim sultan bastaǵan 10 myń qazaq áskeri qalmaqtarǵa shabýyl jasady. Kishi júz jetirýlarynyń qolyn Bókenbaı, Eset batyrlar basqardy. Buǵan 20 myń áskeri bar qalmaq áskeri qarsy shyqty da, qazaqtardy shegindirip, sońdarynan qýdy.
Eki qol kóp shaıqasyp, sońynda «budan soń qalmaqty shappaımyz, búgin týǵan bala erjetip, atqa minip, sadaq tartqansha tatý bolamyz» dep kelisti. Bókenbaı osy aıtýly oqıǵalardyń ortasynda, iri jetekshilerdiń biri bolyp júrdi.
...1726 jyldyń kúzinde jetirý basshylary men ózge rýbasylary Aral mańyndaǵy Qaraqumdaǵy qystaýlaryna oralyp, bas dushpan – oırat hany Qaldan-Serenge qarsy joryq jasaýdy oılastyra bastady.
1726 jylǵy qys sońynda, nemese 1727 jyly, eldiń aıtýynsha, Qaraqumda taǵy da qazaq batyrlarynyń bastamasymen, úsh júzdiń eń bedeldi, eń yqpaldy ókilderiniń qatysýymen taǵy bir quryltaı ótti (Bul da Bókenbaı ónegesimen, sonyń ıdeıasymen iske asqan tarıhı mańyzy bar jıyn deýge bolady). Buǵan qatysqan handar, sultandar men bıler, el aǵalary jońǵarlarǵa qarsy jalpyqazaqtyq ásker qurýǵa uıǵaryp, úsh júzdiń birikken áskerine Ábilqaıyrdy bas qolbasshy etip saılady.
«Tónip turǵan qaýip-qater ózara qyrqyljyńdy bitimge keltirip, jurtty biriktirdi de, eldi bárin bir maqsatqa baǵyttady. Kúlli jurttyń jıynynda ortaq jaýdy shaýyp, qyrǵyz-qaısaq jerinen qýyp shyǵýǵa kirisý belgilendi. Ábilqaıyr han bas qolbasshy saılanyp, halyq dástúri boıynsha qurbandyqqa shalynǵan aqboz at bolashaq jeńistiń boıtumaryndaı áser etti» deıdi A.I.Levshın. Qazaq qosyndarynyń qımyly batyrlar belgilegen jalpy strategııalyq jospar boıynsha júrgizildi.
Sátti bastalǵan joryqtyń shyrqaý shegi Ulytaýdyń ońtústigindegi, Sarysýdyń batys jaǵyndaǵy Bulandy jáne Beleýti ózenderiniń arasyndaǵy jazyqta (qazirgi Qalmaqqyrylǵan) ótken uly maıdan boldy. 1727 jyly úsh júzdiń áskeri kúshi basym jaýdy kúırete jeńip, Ileniń bastaýyna – Jońǵar hanynyń ordasy turǵan jurtqa qaraı jeńisti sherý tartty.
Jońǵarlardyń eń iri jeńilisi Qarasıyr (durysy, Qarasýyr) jazyǵynda boldy da, bul jer beride Qalmaqqyrylǵan atanyp ketti.
...Osy uly shabýyldar men jeńisti joryqtar kezinde Bókenbaı batyr úsh júzdiń sardary Ábilqaıyrdyń janynda bolyp, onyń shuǵyl tapsyrmalaryn oryndady – shaıqastyń eń jaýapty shabýyldaryn uıymdastyrdy. Sol tusta ol erjúrek qaharman ǵana emes, daryndy qolbasy retinde qalyń qazaq pen bashqurttarǵa keńinen tanyldy.
Atap aıtqanda, sol dáýirdegi bedeldi bashqurt batyrlary, tarhandar Aldar Isekeev, Taımas Shaımov, Qadiras Mýllakaev, ózge de kórnekti halyq ókilderi 1731 jylǵy 7 qazanda Ábilqaıyr hanǵa jiberilgen Reseı elshisi A.I.Tevkelevke Bókenbaı batyrdyń óte joǵary uıymdastyrýshylyq qabileti, maıdandardaǵy dańqty erlikteri men qoǵamdaǵy orasan zor bedeli týraly baıandaı kelip, «áıgili bı Bókenbaı, Eset batyr, Qudaınazar myrza.. barlyq ıgi jaqsylardyń ishindegi eń jaqsylary jáne kúshtileri, dáýlettileri» deıdi.
Bókenbaımen birge qazaq áskeriniń jeńiske jetýine Kishi júzdiń kóptegen batyrlary zor úles qosty, 1727-28 j.j. olar qazaq qosyndarynyń alǵy shebinde júrgeni týraly M.Tynyshbaev «osy azattyq joryqtarynda alshyndar orasan zor ról atqardy» dep jazady.
Bókenbaıdyń jońǵarlarmen kúresindegi eń jaqyn serikteri retinde tabyn jáne tama qosyndaryn basqarǵan Eset Kókiuly, Qudaınazar Aqmanuly jáne Tólebaı Jolboldyuly sııaqty asa kórnekti qolbasshylarymen birge elin jaýǵa bastaǵan Malaı, Japaq Kóksheuly jurt arasynda «sur naızaly» atanyp ketken Taılaq Jezdibaıuly sııaqty qaharmandar da Bókenbaıdyń aıtýly serikteri edi. 1727-30 j.j. Bókenbaımen birge dańqqa bólengen álim batyrlary – kete Altaı Ebeskiuly men Aral Bolpashuly, shómekeı Arystanbaı Aıbasuly, shekti Báıimbet Aqkisiuly jáne óz rýynyń uranyna aınalǵan 17 jasar batyr Sartaı Baıjanuly da osy qatarda.
4. Aýyr sheshim
Bókenbaı ómiriniń sońǵy onjyldyǵy Qazaq eliniń kóshpeli jurtynyń qoǵamdyq-saıası ómirindegi iri oqıǵalarǵa, Kishi júz ben Orta júzdiń bıleýshi toptarynyń dástúrden tys strategııalyq sheshimder qabyldaýlaryna toly boldy. Sol sebepti, Bókenbaı men onyń «qarasúıek» pikirlesterine 1730 jyldan bastap, qan maıdanda ǵana emes, eń bastysy – saıası kúreste de qımyl kórsetýge, bir jaǵynan – óz qandastaryn Reseımen kelisimsharttyq turǵydan jaqyndasýǵa kóndirýge, ekinshi jaǵynan – Edil boıy qalmaqtarymen, bashqurttarmen aradaǵy eski jer daýlaryn negizinen dıplomatııalyq joldarmen sheshýge kóndirýge týra keldi.
XVIII ǵ. 20-jyldarynyń ekinshi jartysynda qazaqtyń Álimuly, Jetirý taıpalary Edil qalmaqtarymen soǵysa júrip, Jaıyqtyń sol betkeıi men Jemniń eki jaǵalaýyndaǵy shuraıly jerlerdi ıemdenip alǵan-dy. Qalmaqtar buǵan kónbeı, jıi soǵys ashyp otyrdy.
Munymen qatar, qazaqtar men Oral boıy bashqurttarynyń Jaıyq pen Tobyl boıyndaǵy daýly jerler men sý kózderi úshin talasy ýshyǵa túsken.
Dál osyndaı jaǵdaıda, 1730 jylǵy kóktemde Ábilqaıyr men Sámeke (1724-1738) handar qontaıshy Qaldan-Serenmen beıbit kelisim jasap, Jetisý jerinen soltústikke qonys aýdaryp, qazaq aqsúıekteri men eki júzdiń yqpaldy rýbasylaryn shaqyryp, qazaqtardyń orys bodandary – bashqurttarmen aradaǵy eski daýlardy sheshý máselesin kóterdi. Quryltaıshylar muny orys úkimetimen sharttasyp baryp sheshý úshin Ábilqaıyr Ýfaǵa elshilik jiberip, «Reseımen tatý bolý» týraly kelisim ázirleýge tıis dep uıǵardy.
Qazaq rýbasylarynyń bul umtylysynan nátıje shyqpasyn Ábilqaıyr anyq túsindi – Reseıdiń ózi úshin asa qaýipti emes, jat halyqtyń múddesine bola óz bodandarynyń múddesin qorǵamaı otyrýy múmkin emes-ti. Máseleni tereńirek qarastyryp, jiti oılanǵan Ábilqaıyr patsha úkimetine budan góri myqtyraq usynys jasaǵanda ǵana qazaq halqynyń taǵdyry durys qalyptasaryn uǵyp, 1730 jyldyń maýsymynda ımperator patshaıym Anna Ioanovnaǵa hat joldap, ózi men qolastyndaǵy halqyna «asa mártebeli» qamqorlyq pen qorǵaý jasaýyn ótindi.
Orys ımperator patshaıymnyń qamqorlyǵyna ıe bolý arqyly Ábilqaıyr qazaq-bashqurt shıelenisin sheship alýdy, Reseı áskerı kúshine súıene otyryp, Jońǵar soǵysy nátıjesinde jaý qolyna ótken Syr boıy qalalaryn, eń aldymen, saýdalyq-kásipshilik, otyryqshy-dıqanshylyq aımaǵymen qosa Túrkistandy qaıtaryp alýdy, Edil boıy men Batys Sibirdegi iri jármeńkelerde qazaqtardyń orys kópesterimen erkin saýda júrgizýine múmkindik alýdy jáne aǵa han bıligin kúsheıtý men jetildirý arqyly Dalanyń ortalyq bıligin nyǵaıtýdy oılady. Bul – sol tus úshin qazaq tarıhyndaǵy eń uly sheshim edi. Onsyz qazaq halqynyń bolý-bolmaýy belgisiz edi.
1731 jylǵy aqpanda ımperator patshaıym qazaqtardy Reseı dárgeıine alý týraly gramotaǵa qol qoıdy da, Qazaq dalasyna Reseı elshisi Qul-Muhammed (oryssha – Alekseı Ivanovıch) Tevkelev Ábilqaıyrdan Reseıge adaldyq antyn alýǵa attandy.
... 1731 jyldyń 5 qazanynda orys elshisi Yrǵyz ózeniniń salasy Shetyrǵyzdyń quıar jerindegi Mánitóbede (beride Mániáýlıe atanǵan) otyrǵan Ábilqaıyr ordasyna jetti. Kelgen boıda A.I.Tevkelevti Kishi júz rýbasylary ázirlep qoıǵan «qupııa qaraýyl» tutqynǵa aldy da, 6-10 qazan aralyǵynda ol «ústine qazaqtyń tozǵan kıimin kıip», Ábilqaıyr ordasyna túnde ǵana baryp sóılesip júrdi.
7 qazan kúni Tevkelev rýbasylarǵa orys patshasyna ant berý rásimi týraly habarlap, syı-sııapat úlestirdi de, Ábilqaıyrdyń qatysýymen ótetin ant berý kúnin belgiledi. Alaıda keshke qaraı rýbasylardyń oǵan degen óshpendiligi kúsheıip ketkenin, ony Reseıdiń qazaq júzderine áskerı shabýyl jasaýdy josparlaý úshin kelgen jansyz dep aıyptap, elshiliktiń barlyq adamyn óltirip, múlikterin tonaǵaly otyrǵanyn bildi.
Tevkelev ózimen ere kelgen bashqurttardyń basshylaryn shaqyryp, keńes surady. Olar mıssııa basshysyna eń aldymen halyq ishindegi yqpaly óte zor Kishi júz batyrlary Bókenbaıdy, Esetti jáne Qudaınazar myrzany shaqyrý kerektigin, Ábilqaıyrdyń solardyń qoldaýyna únemi súıenip kele jatqanyn aıtqan.
Budan soń Ábilqaıyrdyń ózi de ataqty rýbasy Bókenbaıdyń «barlyq qazaq basshylaryn jaman pıǵyldan qaıtara alatynyn, ondaı jamandyqqa jol bermeý sonyń ǵana qolynan keletinin, al munyń – hannyń, ózi sezikti bolǵandyqtan, muny isteı almaıtynyn» aıtqan. Han Taımas batyrdy shaqyryp alyp, Bókenbaıdy taptyryp, dál sol kúni Tevkelevpen kezdestirgen.
... Bar syrdy Bókenbaıǵa baıandap bergen A.I.Tevkelev odan Reseımen kelisimge kóngisi joq rýbasylaryn kóndirip berýdi ótinip, «bul úshin Bókenbaı batyrdy, onyń kúıeý balasy men nemere inisin ... asa mártebeli ımperatordyń qaıyrymdylyǵymen marapattaıtynyn» aıtady.
Ábilqaıyrdyń eń jaqyn serikteriniń biri Bókenbaı úshin han jospary, odan ózge joldyń joqtyǵy burynnan belgili edi.
Ábilqaıyr han da, ony jaqtaýshy Bókenbaı batyr men onyń serikteri de Reseımen jaqyndasýdyń eki jaqqa da tıimdi áskerı-saıası kelisim dep qana uqqanyn, maqsat – qazaqty bodan etý emestigin erekshe aıtqan jón.
Bókenbaıdyń el aǵalaryn Reseıge ant berip, kelisimge kelýge úgitteýge sanaly túrde, shynaıy kóńilmen kóngeni orys elshisin tańdandyrǵan. Tevkelev bul qyzmeti úshin batyrǵa sol kezde esepsiz baılyq bop esepteletin 500 somdy usynǵanda, ol «aqshany alsam, sol úshin qyzmet istegenim bolady, bul abyroı ápermeıdi» dep, syılyqtan bas tartqan.
Áıgili batyr óz ýádesinen aınyǵan joq, Reseı elshiligi Dalada ótkizgen ýaqyt ishinde Tevkelevti eń qıyn jaǵdaılarda qoldap júrdi.
...Dıplomatııalyq mıssııanyń tabysqa jetýine Tevkelev eń aldymen Bókenbaı Qarabatyrulyna qaryzdar ekenin jazady – ol jat jerde elshiliktiń qaýipsizdigin qamtamasyz etip qana qoıǵan joq, Kishi júz basshylarynyń Reseıge ant berýine de zor yqpal jasady.
Sebebi ol qalyptasqan jaǵdaıdy Ábilqaıyrmen birdeı sezindi, halqynyń orasan tarıhı tyǵyryqtan qalaı shyǵaryna shyn júrekten alańdady. Ol maǵynasyz shapqynshylyqtan oıly mámlegerliktiń artyqtyǵyn tereń uǵa bildi. Reseımen kelisimnen keıin de talaı ret ýshyqqan qazaq-qalmaq, qazaq-bashqurt shıelenisterinde Bókenbaı elshilikke júrip, kóp daýdy soǵyssyz, ádil sheshýge esepsiz eńbek sińirdi.
...1746 jyly Ábilqaıyr han bylaı dep jazady: «Budan buryn Jaıyq boıynda qamaldar joq edi, ulystar keń jaıylyp kóshe almaıtyn, qyrǵyz-qaısaqtarmen mundaı saýda da júrmeıtin, al qazir Allaǵa shúkir, qamaldar tur, qazaqtar saýdaǵa úırendi...Bıik shópti jaılaýlar men móldir sýlary bar Jaıyqtyń bergi beti bizge berildi, men buǵan bir emes, myń márte yrzamyn...»
Keıin batys jáne soltústik terrıtorııalar problemalarynyń jarııa túrde, zań júzinde sheshilip, qazaq paıdasyna sheshilýin úsh júzdiń bılik ókilderi men olardyń urpaqtary Ábilqaıyr men onyń jaqyn dostary bolǵan belgili batyrlardyń eń basty saıası tabystary ekenin tolyq moıyndady. Olardyń eń basynda «ar namystyń aqtańgeri», tabyn Bókenbaı Qarabatyruly turǵan-dy.
5. Uly sapardyń sońy
XVIII ǵ. 30-40 jyldarynyń sheginde Bókenbaıdyń jasy úsh múshelden asqan-dy. Alaıda 73-tegi batyr burynǵy qaıratty da qajyrly kúıinde qala berdi, atqa qarǵyp minip, jelmen jarysqan tulparynyń ústinde kórshi halyqtardyń jerine neshe kúnshilik sapar jasaı beretin. Boıdaǵy qaırat-qajyrymen qatar ol sana sergektigin de sol kúıi saqtap, Qazaq dalasynyń qoǵamdyq-saıası ómirine qyzý aralasyp, shekaralyq orys ákimshiliginiń joǵary laýazymdy kisilerimen kezdesip turatyn.
О́miriniń sońǵy jyldarynda da ol baıaǵysha Kishi júzdiń eń bedeldi jáne yqpaldy, qazaqtardyń iri tobyn basqaratyn el aǵasy bolyp qala berdi. Bókenbaı men onyń aǵaıyndarynyń – Eset batyr men Qudaınazar myrzanyń qaramaǵynda 7 myń úıli jetirýlar, ıaǵnı 50 myń adam boldy. Buǵan qosa, ol Dalada da, kórshiles bashqurt elinde de qaradan shyqqan qazaq azamattary ishindegi eń dáýletti kisi edi, sebebi jaýdan túsken mol oljanyń úlken bóligi, dástúr boıynsha, turaqty qosyn qolbasshysy retinde buǵan tıesili edi. Erterekte belgili bashqurt tarhandary Aldar Isekeev pen Taımas Shaımov A.I.Tevkelevke Kishi júzge elshilikpen attanǵanda tek qana Bókenbaıǵa arqa súıeý kerektigin beker aıtpaǵan-dy. Kóshpeli qazaqtar arasyndaǵy qoǵamdyq bedeliniń, dáýletiniń jáne Kishi júz ben Orta júzdiń el bıleýshilerin ımperııanyń memlekettik bılik organdaryna jaqyndata túsýge sińirgen jeke eńbeginiń arqasynda Bókenbaıdyń orynborlyq jáne astrahandyq basshylar aldyndaǵy bedeli de zor edi, olar kópti kórgen, kóp biletin esti batyrdyń bilikti jáne dáleldi kózqarastarymen sanasatyn Bókenbaıdyń ózi de Orynbor tarapynan jıi aıtylatyn saýaldar men usynystarǵa sergek qarap, qajet kezinde jergilikti shekaralyq komandırlerge keńes berýge keletin. Keıde, máselen, 1738 jyly Bókenbaı Ozernyı qamalynyń mańyndaǵy Orynbor komıssııasynyń bastyǵy V.N.Tatıshevtiń lagerine kelgende bul kelissóz qazaqtar bastamasy boıynsha belgilense, kelesi joly kelissóz ótkizýdi Reseıdiń ońtústik-shyǵysyndaǵy provınsııalyq patsha ákimdigi usynǵan.
1740 jyldyń jazynda Bókenbaı V.N.Tatıshevtiń ornyna kelgen general-leıtenant V.A.Ýrýsovtan Kishi júz qazaqtary men Reseı arasyndaǵy kelisilgen araqatynastardyń mańyzdy problemalary týraly kelissózge kelýin ótingen shaqyrý aldy. Batyr kúıeý balasy Esetti, jetirýdyń ıgi jaqsylaryn ertip, Jem boıynan Ordyń jańa shekara basshysyna attandy. Ýrýsov pen onyń kómekshileriniń Kishi júz ben Orta júz bıleýshilerimen kezdesýi Orda, 22 tamyz – 1 qyrkúıek aralyǵynda ótti. Ábilqaıyr han men onyń uldary kelgen keńeske jaqynda ǵana aq kıizge kóterilgen Ábilmámbet pen Abylaı sultan qatysty, olardyń janynda eki júzdiń syıly el aǵalary da boldy. Sońǵylardyń sapynda jetirýlyq Bókenbaı men Eset, Orta júz arǵyndarynyń úlken rýlyq birlestikteriniń basshylary Jánibek Qoshqaruly men Nııaz Barqyuly da boldy. Úlken jıyn ekijaqty kelisimniń sol tustaǵy problemalaryn: qazaqtardyń antty berik saqtaý máselelerin, olardyń orys tutqyndaryn keri qaıtarý isin, Dalanyń óz ishi men batys shekaralardaǵy qoǵamdyq-saıası jaǵdaılardy qalypqa keltirý problemalaryn talqylady.
Saıası serikterdiń ózara tildesýi ústinde, 1740 jylǵy tamyzdyń 28-inde Ábilmámbet han men Abylaı sultan orys taǵynyń dárgeıine resmı túrde ótti. Olarmen birge Orta júzdiń 128 sultandary men el bıleýshileri orys patshaıymyna adaldyq antyn qabyldady. Kelesi kúni Bókenbaı men Eset bastaǵan Kishi júzdiń 180 bıleýshisi ant berdi...
Bókenbaı batyrdyń halyq taǵdyryna qatysty máselelerde zor qyzmet atqarǵanynyń mundaı mysaldary óte kóp. Ol shyn mánindegi ulttyq, memlekettik qaıratker dárejesine kóterilgen tulǵa.
...Sol ǵasyrdyń 40-jyldary Ústirt aımaǵynda túrikpender men tabyndardyń, adaılar men qalmaqtardyń shuraıly jerler úshin qaqtyǵystary jıilep ketti.
1742 jyldyń qysynda osy jaǵdaılarǵa baılanysty 500 áskerdi bastaǵan qart batyr túrikpendermen soǵysqa attandy. Bul qazaqtar úshin óte sátsiz joryq boldy. Túrikmendermen shaıqasta 100 qazaq jaýyngeri erlikpen qaza tapty. Onyń ishinde qolynan semserin túsirip kórmegen ar-namystyń aqtańgeri, ataqty batyr, dańqty qolbasshy, sheber mámleger-saıasatshy, ult qaıratkeri Bókenbaı Qarabatyruly da bar edi...
Irına EROFEEVA
Aýdarǵan
Meıirhan AQDÁÝLETULY
(Sońy. Basy 49-nómirde)
