Elbasynyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty jańa Joldaýynda qoıylǵan 10 mindettiń 7-si «Adamı kapıtal-jańǵyrý negizi» dep atalýy da tegin emes. «Jańǵyrý» degen sózdiń ózi joqtan bardy jasaý degendi bildirmese kerek. Buryn bolǵandy, bar nárseni qaıtadan qolǵa alý, odan ári damytý, paıdalaný degendi baıqatady. Al «rýhanı jańǵyrý» adamı, rýhanı qundylyqtarymyzǵa oralý, ata-babalarymyz qaldyrǵan rýhanı muralarǵa jańa tynys berip, jandandyrý, jalǵastyrý, kúndelikti ıgiligimizge jaratý, qasterleý, solardan nár alý, máńgilik etý degendi ańǵartsa kerek. Qysqasha aıtqanda, ómirge beıimdele áreket etý úshin, kózqaras, sanany, rýhanı álemińdi ózgertý degen sóz. Ol úshin ne kerek, ne isteý kerek?
Belgili ǵalym Tursyn Jurtbaı «Rýh ólgen tustan, rýhanı táýeldilikke telingen sátten bastap adamzat – aqyl parasattyń derbes sheshiminen, ult – táýelsizdiginen, tulǵa – dara oılaý júıesinen, talant – tanymnan, adam – ar-ojdan bostandyǵynan aıyrylady. Al rýh erkindiginiń kórinisi – rýhanı mádenıet, óner, ádebıet bolatyn», deıdi. Sana silkinisi ýaqytty, udaıy júıeli jumysty qajet etedi. О́kinishke qaraı, sheneýnikter, memlekettik qyzmetshiler túgil, jas urpaq tálimgeri delinetin muǵalimder arasynda da jańalyqqa jany qushtar, oqýdy qajetsinip otyratyndar qatary sırek. Zamanaýı bilim berý júıesi qoǵamnyń rýhanı jańǵyrýynyń faktory deıtin bolsaq, aldymen oqytýshynyń ózgerýi tıistigi dáleldeýdi qajet etpesi anyq. Osy arada adamgershilikke tárbıeleý turǵysynda árbir pedagog naqty nendeı qareket jasap, odan qandaı nátıjege jetkendigi týrasynda esep berip otyrsa, qalaı bolar edi degen oı keledi. Bul rette tárbıeshilerdiń ózderi bilim kózderine jıirek úńilse abzal.
Elbasy N.Nazarbaev joǵarydaǵy maqalasynda «Biz jańǵyrý jolynda babalardan mıras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasıetterdi qaıta túletýimiz kerek. Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda, ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis. Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar úni – bular bizdiń rýhanı mádenıetimizdiń bir parasy ǵana», deıdi.
Ol tizimde alty alashtyń balasy ardaqtaýy tıis babalarymyzdyń biri, árıne Ybyraı Altynsarınniń de bar ekeni sózsiz. Aqyl-parasat kúshi kemel, oı-sanasy zamandastarynan ozyq, júz, tipti myń jylda bir týatyn azamat derlik uly aǵartýshymyz sonaý HIH ǵasyrda adam sanasyna sáýle túsiretin kúsh-bilimde ekenin túısinip, týǵan halqyn oqýǵa, óner-bilim bar jurttar qataryna qosylýǵa úndedi emes pe?
Elbasy maqalasynda «Tabysty bolýdyń eń irgeli, basty faktory bilim ekenin árkim tereń túsinýi kerek. Jastarymyz basymdyq beretin mejelerdiń qatarynda bilim árdaıym birinshi orynda turýy shart. Sebebi qundylyqtar júıesinde bilimdi bárinen bıik qoıatyn ult qana tabysqa jetedi» dep jazdy. Demek, qaı kezde bolsyn, qaı eldi bolsyn alǵa jeteleıtin baǵa jetkisiz qudiretti qundylyq ol – bilim. Sonaý zamandaǵy siresken sanany silkintý qanshalyqty aýyr, azapty bolǵanymen, Ybyraı babamyz bilim salasyndaǵy san salaly qyzmetke tyńnan túren salyp, jalǵyz ózi osy jolda ómiriniń sońyna deıin arpalysyp baqty. Oǵan maza bermegen óziniń ozyq aqyl-oıy, týǵan elge qoldan kelgeninshe paıda tıgizýge degen eren umtylysy edi. Rýhy myqty, rýhanı áleýeti tereń tulǵa qoıǵan maqsatyna jetip, tarıhta máńgi qaldy. Uly aǵartýshynyń asyl murasyna tereń boılamaı-aq, onyń búgingi urpaqtarynyń sanasyn jańǵyrtýda ónege bolarlyq keıbir qyrlaryna jeńil sholý jasap kórelik.
Jıyrmadan endi ǵana asqan jas Ybyraı sózderin qaıtalap oqı otyryp, onyń ynta-jiger, talpynysyna, halqy úshin qaıtkende paıdaly bolýǵa degen eren umtylysy tańǵaldyrady. Máselen, 1962 jyly N.Ilmınskııge joldaǵan hatynda «Eger tiri bolsam, bar rýhanı kúshimdi jınap, «Balalar dúnıesinen» birer maqalany aýdaryp kóremin de, kórip shyǵý úshin Sizge jiberemin» degen sózi bar eken. Ybyraıdyń áý bastan halyqtyń uly bolýǵa bel býǵandyǵyn aıǵaqtaıtyn sózderin túrli jyldary jazylǵan ár hatynan oqýǵa bolady. Buǵan dálel retinde birer sóılem keltirsek jetkilikti bolar.
«Qyrǵyzdardyń eski tarıhynan bir nárseler jınadym, áli de jınap júrmin, bulardy bir kezde Sizge jibermekpin. Qazir qyrǵyzdardyń (qazaqtardyń) ártúrli ádet-ǵuryptaryn zertteýmen kóbirek shuǵyldanyp júrmin. Olardyń adamgershiligine de yqpal etý úshin, keleshekte olardyń paraqor bolyp ketpeýi úshin bar kúshimdi salyp, áreket etýdemin. Balalarǵa rýhanı tarıhtan biletinimdi aıtamyn», «Meniń jan sala talaptanatyn sebebim: qaıtkenmen de paıdaly adam bolsam deýshi em, al endi osy maqsatqa jetip kelemin degen oı meni barlyq jaǵynan da jubatqandaı».
Uly aǵartýshy babalardan jetken rýhanı muralardy jınastyryp, zerdelep, ózi de qazaqtyń ádep-ǵuryp, salt dástúrlerine qatysty eńbekter jazyp, áıgili «Qazaq hrestomatııasy» oqýlyǵyna halyq aýyz ádebıetinen áńgimeler engizgeni belgili. Osynyń ózinen-aq Y.Altynsarın syndy uly tulǵa taǵylymynyń jastarǵa rýhanı-adamgershilik tárbıe berýdegi mańyzy zor ekenin kóremiz.
Pıalash SÚIINKINA
Qostanaı
