Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń tolyq qoldaýymen, tikeleı atsalysýymen 2017 jyldyq qańtar aıynda bastalǵan joǵary deńgeıli kelissózderdiń osyǵan deıin 8 raýndy ótken bolatyn. Elimizdiń Syrtqy ister mınıstri Qaırat Ábdirahmanov aıtqandaı, Jeneva prosesiniń ajyramas bóligi bolyp tabylatyn kelissózder qarýly qaqtyǵystardyń zardabyn tartyp jatqan Sırııa halqynyń beıbit ómirge qaıta oralýyna úlken múmkindikter ashyp, zorlyq-zombylyq deńgeıi men soǵys alańdarynyń aýqymyn tómendetti. Qazaqstan usynǵan kelissózder alańy Sırııa daǵdarysyn retteýge elimizdiń Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik keńesiniń Turaqty emes múshesi retindegi qomaqty úlesi dep baǵalaǵan lázim.
Alqaly jıynnyń bastalar sátinde qabyldaýshy tarap atynan sóz sóılegen Qaırat Ábdirahmanov Astana prosesiniń bir jyldan astam merzimde atqarylǵan jumystaryna qorytyndy jasady.
– О́zderińiz bilesizder, bir jyl buryn Reseı men Túrkııa memleket basshylary Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa sırııalyq úkimet pen qarýly oppozısııalyq toptar ókilderi arasynda beıbit kelissózder júrgizýdi usynǵan bolatyn.
Soǵysty toqtatýdyń jalǵyz balamasy beıbitshilik, beıbitshilikke aparatyn jalǵyz jol kelissózder ekendigine nyq senimdi bolǵan Qazaqstan osy usynysqa kelisip, Astanany BUU qamqorlyǵymen Jenevada ótetin Sırııa máselelerine qatysty kelissózderdi qoldaıtyn tuǵyrnama retinde usyndy. Beıbitshilikke qol jetkizý jolynda belgili bir kedergiler bar. Biraq soǵan qaramastan Astanada ótken kelissózderdiń 8 raýndy kelissózder prosesindegi tuıyqqa tirelgen ahýaldy joıýǵa múmkindik berdi. 2017 jyldyń qańtar aıynda bastalǵan bul bastama janjaldasýshy taraptardy osy jerde alǵash ret kelissózder ústeline otyrǵyzýǵa sep boldy,– dedi.
Elimizdiń Syrtqy ister mınıstri Astanada Sırııa úkimeti men qarýly oppozısııa arasyndaǵy senim sharalaryn nyǵaıtýdyń alǵashqy qadamy jasalǵanyna basa toqtaldy. Onyń aıtýynsha, Astana prosesiniń aıasynda 4 deeskalasııa aımaǵy jáne atysty toqtatý rejimine monıtorıng jasaý tetikteri jasaldy. Bul atalǵan sharalar soǵys órti sharpyǵan aımaqqa gýmanıtarlyq kómekterdi jetkizýge yqpalyn tıgizdi. Sondaı-aq elorda tórindegi kezdesýler túbinde áskerı is-qımyldy toqtatýǵa ákeletin basqa da tıisti sharalardyń qabyldanýyna kómegin tıgizdi. Astana prosesiniń osy jáne basqa da jetistikteri eskerýsiz qalmaq emes.
Qaırat Ábdirahmanov atap kórsetkendeı, Astana prosesiniń tuǵyrnama retindegi tıimdiligi men ózektiligi kórindi. Qazaqstan úkimeti usynǵan alańda qaqtyǵysqa qatysýshy barlyq taraptar óz kózqarastaryn bildire aldy, eń bastysy, olarǵa kelissózder júrgizýge, tıisti qadamdardy talqylaýǵa múmkindik berildi. Astana tórinde qol jetkizilgen kelisimder Jeneva prosesin tolyqtyra túsetindigi, Sırııadaǵy janjaldy saıası turǵyda retteýge oń serpin bergendigi sózsiz.
Jalpy, Sham elindegi ahýalǵa qatysty elimizdiń Syrtqy ister mınıstrliginiń ustanymy sırııalyqtar óz bolashaqtaryn ózderi qurýǵa tıis degenge saıady.
– Sırııalyqtar el Konstıtýsııasyna engizilýge tıis ózgeristerdi, onyń aımaqtyq jáne ákimshilik qurylymy, prezıdenttik jáne parlamenttik saılaýlardy qosa alǵandaǵy qajetti zańnamalyq reformalardy júrgizý arqyly ózderiniń bolashaq saıası júıesin qurýdy bastaýy kerek. Búgingi tańda álemdik qoǵamdastyq birqatar qaýipti qaqtyǵystarǵa kýá bolyp otyr. Bul zorlyq-zombylyqtyń tipti deeskalasııa aımaǵynda da órship ketýine soqtyrýy múmkin. Jańadan týyndaǵan áskerı is-qımyldar beıbit turǵyndardyń ólimine de áser etti. Biz áli de Sırııa halqynyń shegip jatqan azaby toqtaýy kerek degen ustanymdamyz. Jantúrshigerlik qaqtyǵystar qarapaıym azamattardyń ómirine úlken nuqsan keltirdi. Bul ahýal óńirlik turaqtylyqqa qaýip tóndirip qana qoımaı, saıası retteý jolyndaǵy kúsh-jigerge de keri áserin tıgizedi. Jer-jerde shıelenistiń órshı túsýi aıasynda biz negizgi óńirlik jáne halyqaralyq sýbektiler barynsha qajet dep sanaımyz. Birinshi kezekte Reseı men AQSh atalǵan másele boıynsha syndarly dıalogti bastaýlary qajet. Sırııa ahýalyn retteýdegi osy eki yqpaldy kúshtiń tabysty yntymaqtastyǵy barlyq taraptardyń jáne tolyqtaı alǵanda Sırııa halqynyń múddesine jaýap beretin bolady. Is júzinde deeskalasııa aımaǵy jumys istep tur, gýmanıtarlyq mınasyzdandyrý ustanymy ázirlendi. Qolǵa túsken tutqyndardy bosatý jónindegi jumys toby qurylyp, keshe olar osy jerde ónimdi keńes ótkizdi. Árıne biz de belgili bir deńgeıde gýmanıtarlyq kómek jetkizýdi jeńildetip, BUU-nyń 2254-qarary negizinde tolyqqandy saıası prosesti jańǵyrtý úshin jaǵdaı jasadyq. Astanada jasalǵan kelisimder tek qaǵaz júzinde qalyp qoımaı, jaǵdaıdy ońaltýǵa yqpal etetindeı naqty nátıjeler jasalýy tıis,– dedi Q.Ábdirahmanov.
Kepilger elder Syrtqy ister mınıstrliginiń jabyq esik jaǵdaıynda ótken kezdesýinen keıin olar qazaqstandyq jáne halyqaralyq baspasóz ókilderimen kezdesip, jumys barysy týraly habarlady. Úsh memlekettiń syrtqy saıasat vedomstvolarynyń basshylary Astana prosesiniń qanshalyqty mańyzdy ekenin atap ótti.
Iran Islam Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Mohammad Djavad Zarıf:
– Men Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev myrzaǵa bir jyldan astam ýaqyt ishinde bizge kórsetken qonaqjaı peıili, kelissózder júrgizýge jasaǵan múmkindikteri úshin alǵys bildiremin! Sırııa aımaǵynda turaqtylyq pen beıbitshilik ornatýǵa baǵyttalǵan resmı Astananyń bastamasy óte mańyzdy. Sırııa daǵdarysynyń birneshe aspektisi bar: áskerı, saıası, gýmanıtarlyq. Astana prosesiniń aıasynda osy aspektiler boıynsha jumystar júrgizilip, mańyzdy nátıjelerge qol jetkizildi,– dedi.
Reseı Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov atap ótkendeı, Astana formaty Sırııadaǵy ahýaldy qalypqa keltirý joldarynyń sınonımine aınalǵan.
– BAQ-tarda Qazaqstan elordasynyń aty atalǵanda mıllıondaǵan sırııalyq Astanaǵa úlken úmitpen qaraıdy. Bir jyl buryn Reseı, Iran jáne Túrkııanyń tarapynan qurylǵan Astana formaty óziniń qajet ekenin kórsetti, Sırııadaǵy ahýaldy qalypqa keltirý joldarynyń sınonımine aınaldy. Osy jerde Sırııadaǵy saıası prosesti tolyqqandy qaıta jańǵyrtýǵa jol ashyldy. Qazir Astana prosesiniń arqasynda qol jetkizilgen deeskalasııa aımaqtary jumys istep tur. Tutqyndalǵan kepil adamdardy bosatý boıynsha arnaıy jumys toby qurylyp, keshe osynda óte nátıjeli otyrys ótkizildi. Gýmanıtarlyq kómek kórsetý jumystary da qarqyndy júrgizilýde,– dedi S.Lavrov.
Túrkııa Syrtqy ister mınıstri Mevlıýt Chavýshoǵly:
– Búgin Astanada kepilger elderdiń syrtqy ister mınıstrleri alǵash ret kezdesti. Sırııa daǵdarysyn sheshýge qatysty paıdaly, nátıjeli kezdesý boldy. О́tken jylda atqarylǵan jumystardy qorytyndylap, aldaǵy ýaqytta jasalatyn is-qımyldardy talqyladyq. Astana kelissózderi atysty toqtatý rejimin turaqtandyrýǵa, qaqtyǵys aýmaǵyndaǵy birqatar aımaqtardaǵy jaǵdaılardy retteý boıynsha kóptegen mańyzdy sheshimderge sebepker boldy,– dedi.
Úsh memlekettiń syrtqy saıasat vedomstvolarynyń basshylary elordadaǵy basqosý qorytyndysy boıynsha Astana formatynyń Sırııada turaqtylyq ornatýǵa yqpal etýdiń tıimdi quralyna aınalǵanyn biraýyzdan aıtty. Mınıstrler Sham eliniń egemendigin jáne aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaýǵa múddeli ekendikterin bildirdi. Úsh eldiń syrtqy ister mınıstrleri Sırııa daǵdarysy áskerı is-qımyldarmen sheshilmeıtinin, aldaǵy ýaqytta onda deeskalasııa aımaqtaryn keńeıtý jumystary jalǵasyn tabatyndyǵyn jetkizdi. Olar Sırııa máselesin retteý jónindegi Astana kelissózderiniń kezekti raýndyn aldaǵy mamyr aıynyń orta sheninde ótkizetin bolyp ýaǵdalasty.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen Erlan OMAR,
«Egemen Qazaqstan»
