̶ Memlekettiń jastar saıasatyn ǵylymı ádistememen qamtyp otyrǵan ortalyq dırektory retinde Qazaqstannyń jastar saıasatyn qalaı baǵalar edińiz?
̶ Memleketimiz jastardy jan-jaqty qoldaý sharalaryna basa nazar aýdaryp otyr. Bizde JOO-ǵa bólingen granttar, tegin orta tehnıkalyq bilim, jastar kásipkerligin qoldaý baǵdarlamasy sekildi kóptegen múmkindik bar. Sondaı-aq memleketimizde 200-den astam jastar resýrstyq ortalyǵy jumys isteıdi. Onda jastar keńes alyp, usynylǵan qyzmetterdi úırene alady. Bul tájirıbemizdiń tıimdiligin Reseı moıyndap, qazir bizdiń jumysymyzdy zerttep jatyr. Biraq jastardy qoldaýǵa arnalǵan baǵdarlamalar týraly aqparattandyrý deńgeıi óte tómen. Sondyqtan qazir jas-
tardy osy turǵyda aqparattandyrý jaǵyn qolǵa alý kerek dep oılaımyn.
– Siz basqaryp otyrǵan «Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy júrgizgen zertteýler boıynsha qandaı jumystar atqarylady?
̶ Ortalyq Azııadaǵy tek jastar máselesin zertteıtin jalǵyz qurylym – «Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy 2013 jyly Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasymen ashylǵan. Álem boıynsha jastar máselesimen aınalysatyn 9 ortalyq qana bar. Bizdiń negizgi qyzmetimiz – memlekettiń jastar saıasatyn ǵylymı metodıkamen qamtý. Biz júrgizgen zertteýlerdiń barlyǵy baıandama retinde memlekettik organdarǵa jiberiledi, usynystar aıtylady.
– Qazaqstan jastarynyń qoǵamdaǵy belsendiligi týraly ne aıtasyz?
̶ Jastar damýynyń jahandyq ındeksinde biz 61-oryndamyz. О́kinishke qaraı, byltyr jastar ındeksi tómendedi. Buǵan jastardyń azamattyq belsendiliginiń azaıǵany áser etti. Jastar aqsha tólenbeıtin qoǵamdyq jumystarmen aınalysqysy kelmeıdi.
– Bıyl elimizde jastar saıasatyna 7,5 mlrd teńge bólinipti. Bul az emes pe?
̶ Bul barlyq jastar resýrsyna arnalǵan qarjy. Meniń oıymsha, másele qarjylandyrý kóleminde emes, ony tıimdi paıdalanýda. Budan da az aqshany tıimdi jumsaýǵa bolady. Ekonomıka matematıka emes, qoǵamdaǵy qarym-qatynas. Sondyqtan belgili bir maqsatqa aqsha bólinse, ony durys ıgerý tıimdi jumsalýǵa baılanysty dep oılaımyn.
– Búgingi tańda Qazaqstan halqynyń 22,3 paıyzy jastar eken. Bul shamamen 4 mln adam. Sizdiń oıyńyzsha, jastardy qandaı problemalar alańdatady?
̶ Jastardy birinshi kezekte jumysqa ornalasý, jaqsy jalaqy alý, otbasyn qurý máseleleri alańdatady. Qazaqstanda qundylyq shkalasy boıynsha otbasy birinshi orynda turǵanyn aıta ketý kerek.
– Jastar úshin otbasy basty qundylyq demekshi, Ulttyq baıandamada jastardyń 25-28 jas aralyǵynda otbasy quratyny jáne jyl saıyn bul kórsetkish ulǵaıyp bara jatqany aıtylǵan. Onyń sebebi nede bolýy múmkin?
̶ Búginde qoǵamda áleýmettik ról máselesi bar. Mysaly, buryn er men áıel bir-birine táýeldi bolǵan. Er adam otbasyn asyraǵan, áıel úı sharýasymen aınalysqan. Qazir áıelder de karera jasap, tipti, er adamnan da kóp aqsha taba alady. Al erler, mysaly, úıge tamaq jetkizip berý qyzmetin paıdalana alady. Mundaıda materıaldyq qundylyqtardyń sońynan ergen jastar otbasynyń ne úshin kerek ekenin túsine almaıdy nemese ony qurýdy keıinge shegere beredi. Degenmen, jalǵyzdyqtyń jaqsy tańdaý emes ekenin túsindirý kerek. Sebebi jeke tulǵanyń jan-jaqty garmonııada damyǵany jón. Meıli, ol otbasy bolsyn, meıli kásibı turǵyda bolsyn.
– Jastar qylmysy týraly ne aıtasyz?
̶ Negizinen, jastar qylmysynyń kórsetkishi ózgermegen, tek aqparat artty desem bolady. Jaǵymsyz aqparattyń tym kóptiginen qazir keri pikir qalyptasyp jatyr. Meniń bilýimshe, jastar arasynda ishimdik pen temeki shegý deńgeıi tómendegen. Salamatty ómir salty jaqsy jolǵa qoıylǵan. Al alkogoldi sýsyndardy tutyný deńgeıiniń azaıýy qylmys deńgeıiniń tómendeýine ákeledi. Sebebi kóptegen qylmys ishimdikten bolady.
– Qazir qoǵamda jastarǵa qatysty jaǵymsyz pikir kóp aıtylyp jatady. Al sizdiń jastarǵa kóńilińiz tola ma?
̶ Qazaqstan jastaryna kóńilim tolady. Baıqasańyzdar, shetelde júrgen qazaqstandyq jastardyń basym bóligi jaqsy qyzmette isteıdi. Men BUU-da jumys istep júrgen, óz kúshterimen jumysqa ornalasqan talaı jasty kórgenmin. Meniń oıymsha, biz bilim júıesin qansha synaǵanymyzben, ol básekege qabiletti jastardy tárbıelep jatyr.
Biz júrgizgen zertteýlerge sensek, keıde jastar jeke kásibı qabiletten góri eki nemese úsh dıplom jetistikke jetkizedi dep esepteıdi. Bir ǵana Astananyń eńbek naryǵynda 8 myń bos jumys orny bar. Biraq jastar ol oryndarǵa jumysqa turýǵa asyqpaıdy. Saýaldama nátıjelerine sensek, jastardyń 92 paıyzy jumysqa tanys arqyly ornalasý kerek dep oılaıdy. 65 paıyzy memleket ózderine qarjylyq kómek kórsetýge mindetti dep esepteıdi. Biraq olaı bolmaýy kerek. Eshkim eshteńege mindetti emes. Elbasy «Rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtqandaı, pragmatızm men básekege qabilettilikke basymdyq berilýi kerek. Iаǵnı jastar tek dıplom alý úshin oqysa, jetistikke jetýi ekitalaı. Al óz-ózin damytyp, únemi izdenip júretin maman túbinde báribir bıikten kórinedi. Básekege qabiletti bolǵysy kelgen maman ómir boıy jańa bilim alýǵa, úırenýge daıyn bolýy kerek.
Joǵaryda aıtqanymdaı, Qazaqstan jastarynda múmkindik kóp. Sondyqtan jastardyń mamandyq tańdaýyna ata-analardyń da nazaryn burý kerek. Bireý tańdap bergen mamandyqta, óziń unatpaıtyn ortada jetistikke jetý múmkin emes.
– Jastardyń shetelge ketýine baılanysty qoǵamdy alańdatyp júrgen másele kóp. Osy týraly ne aıtar edińiz?
̶ Jastar shetelge ketip jatyr dep júrgender, ony problema kóretinder kóp. Biraq bul – jaqsy kórsetkish. Bizdiń eldegi damýshy ekonomıka barlyq joǵary bilikti mamandardy óz deńgeıine saı jumyspen qamtýǵa únemi múmkindik bere almaıdy. Biz ınjenerlik sala men baǵdarlamalaý boıynsha da kósh bastap turǵan joqpyz. Al ondaı mamandar Amerıkanyń nemese basqa memleketterdiń iri kompanııalaryna jumysqa ketip jatsa, bizdiń adamı kapıtaldyń baı jáne joǵary deńgeıin kórsetedi. Sonymen qatar shetelge ketken jastar sol jaqtan tájirıbe jınaıdy da, joǵary tehnologııalardy ıgeredi de, óz eline qaıtyp kelgende, sony júzege asyratyn bolady. Olar mindetti túrde elge oralady.
– Solaı bolaryna senimdisiz be?
– Iá, shetelde jumys istep júrgen jastardyń basym bóligi Qazaqstanǵa qaıtyp keletinine senimdimin. Sebebi shetelde zańdy túrde qalý qıyndaý. Azamattyq alý da ońaı emes. Olar qazaqstandyq tólqujatty, azamattyqty saqtaıdy. Sonymen qatar shetelde júrgen jastardyń dástúrli qundylyqtardy boıynda saqtap qalatynyn baıqap júrmin. Shetelde júrgende elin saǵynbaıtyndar kem de kem. Sebebi kez kelgen adam tamyryn bilýi kerek. Tamyryn bilmegen adam tulǵa emes. Al shetelde turatyn qazaqtardyń kóbi kúı tyńdaıdy, dombyra shertedi, ózara qazaq tilinde sóılesedi. Olar óz eliniń patrıottary. Sondyqtan jas kezinde tájirıbe jınap, keıin ony Qazaqstan ıgiligi úshin paıdalanatynyna senimmen qaraımyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Gúlnur QÝANYShBEKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
