Iаdrosyz álem – Qazaqstannyń syrtqy saıasatyndaǵy basym baǵyttardyń biri

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­darynda Qazaqstannyń syrt­qy saıasatyndaǵy mańyzdy máse­leniń biri strategııalyq ıadrolyq kúshterdiń taǵdyry boldy. Eger bizde «qyrǵı-qabaq soǵys» jyl­darynda ıadrolyq qarý adam­zatqa qater tóndirýshi kúsh bo­lyp tanylsa, 90-shy jyldar­da­ǵy geosaıası ózgerister bul qa­rýdy aýmaqtyq tu­tas­tyqty saq­taýǵa múmkindik beretin qural retinde qarastyrý oryn aldy. Sondyqtan da qazaqstandyq BAQ ıadrolyq qarýdan aırylmaý kerektigi jóninde úlken pikir­saıystar uıymdastyryp jat­ty. Eger sol jyldary ıadrolyq qarýdan aıyrylmaımyz dep bú­kilálemdik ustanymǵa qarsy shyqsaq, Qazaqstannyń qazir qan­shalyqty dárejede damy­ǵany belgisiz bolar edi. Qo­lymyzdaǵy 1400 ıadrolyq oq­tumsyǵy bar 104 SS-18 jáne 240 qanatty zymyrandar ulan-ǵaıyr áskerı kúsh bolǵanymen, eldiń ekonomıkasynyń da­mýy­na, saıası senimdiligi men bol­jaldylyǵynyń qalyptasýyna jaqsy áser etýi ekitalaı edi. Bolashaqty óte durys bol­jaǵan Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev beıbitsúıgish saıasat ustandy. 1992 jyldyń 22 mamyrynda Qazaqstan Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shart­tyń Lıssabon Hatta­ma­syna qol qoıyp, ıadrolyq qa­rýdan óz erkimen bas tartatynyn búkil álemge pash etti. Iаdrolyq qarýdan bas tartý Qazaqstan men Reseı Fede­ra­sııasy qarym-qatynasyn jaq­sar­tý faktorlarynyń da biri boldy. Eki eldiń arasyndaǵy Áskerı yntymaqtastyq jónindegi shartta «Qazaqstan óz aýmaǵyndaǵy stra­tegııalyq ıadrolyq kúshterdiń saq­talýynda kúrdeli júıeniń qa­lyptasýyn eskere otyryp, osy áskerı quramalarǵa Reseı Fede­rasııasynyń strategııalyq áskerı kúshteri mártebesin berýdi ta­nıdy. Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń aýmaǵynda ýaqytsha orna­lasqan ıadrolyq qarýlar tolyq joıylǵansha nemese ol Reseı Federasııasynyń aýmaǵyna tolyq áketilgenshe ony qoldaný týraly sheshimdi Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Qazaqstan Respýblı­kasynyń Prezıdentimen kelisip jasaıdy» delingen. Osy shart Qazaqstanda or­nalasqan strategııalyq ıadrolyq kúshterdiń keıingi taǵdyryn túp­kilikti sheshti. Iаdrolyq qarýdan bas tartý Qazaqstan basshysynyń saıası ja­ǵynan asa mańyzdy, durys qada­my boldy. Eger ıadrolyq qarýdan aıyrylmaımyz degen saıasat us­tal­sa, shet eldermen, sonyń ishinde Reseı Federasııasymen arada­ǵy qatynastyń qandaı bolary belgisiz edi. 1994 jylǵy 5 jeltoqsanda Býdapeshte Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly sharttyń (IаQTSh) depozıtarııleri – AQSh, Ulybrı­tanııa jáne Reseı Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqandyǵy úshin qaýipsiz jolmen damýyn qamtamasyz etetindigi týraly memorandýmǵa qol qoı­dy. Artynan buǵan Qytaı men Fransııa da qosyldy. Qazaqstan aýmaǵynda orna­lasqan ıadrolyq qarýdyń taǵdy­ryna Batys kezinde qatty alań­dady. Batys sarapshylary Qazaq­stannyń ıadrolyq qarýdy synaq­tan ótkizýde negizgi ról atqar­ǵanyn eskere otyryp, KSRO taraǵan soń strategııalyq ıadro­lyq arsenaldan bas tartsa da ózinde taktıkalyq ıadrolyq ále­ýetti qaldyrýy múmkin degen boljamdar aıtyp jatty. Bul shyndyqqa jaqyn bolatyn. Biraq Qazaqstan óz aýmaǵyndaǵy barlyq ıadrolyq kúshke qatań baqylaý qoıa bilip, ol aýmaǵy­myzdan tolyq áketilgenshe nemese tolyq joıylǵansha jal­ǵastyrdy. Sóıtip, ıadrolyq qa­rýdy taratpaý isine ózindik úlesin qosý arqyly kóptegen shet elderdiń, sonyń ishinde AQSh pen Batys Eýropa el­deriniń senimine ıe bolyp, óziniń salıqaly saıasat usta­natyn el ekenin kórsete bildi. Sonyń arqasynda Qazaqstannyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy da artty. Búgingi kúni Qazaqstan bar­lyq adamzatqa ıadrolyq qarý­dan óz erkimen bas tartqan el retinde belgili jáne ony taratpaýǵa, jasamaýǵa shaqyrýǵa tolyq quqyly. Bul týraly BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn da 2010 jyly Qazaqstanǵa kelgen sapa­rynda atap aıtty. Qazir Qazaq­stan ıadrosyz álem jolynda búkil adamzattyń baqyty úshin belsendi qadamdar jasaýda. Sonyń biri 2011 jyldyń 12-13 qazanynda Astanada bolǵan «Iаdrosyz álem» atty halyq­ara­lyq forým. Baýbek SOMJÚREK, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ halyqaralyq qatynastar fakýltetiniń dekany.