Osy óńirdiń týmasy, es jıyp, etek japqannan beri biz sóz etip otyrǵan óńirde taban aýdarmaı eńbek etken Sabyrov Muqannyń bilmeıtini joq eken. Sony baıqaǵannan keıin bul kisiden: «Jazylbek Qýanyshbaev kezinde Lenıngradtan Aǵybaı batyrdyń sýretin taýyp alyp kelgen», degen áńgime jóninde syr tarttym. Ony óz basym alǵash ret 2006 jyly osynda kelip, shopanatanyń egiz uly Qoıshybaı men Toıshybaı týraly maqala jazǵaly júrgenimde kezdeısoq estip qalǵan edim.
– Sol sóz ras pa? – dedim Muqańnan.
– Anyqtaıyq, – dep jaýap berdi jolbasshym.
Sóıtti de Amangeldi atty tanysyna telefon shaldy. Keıin bildim, bul kisi Aǵybaı batyrdyń el-jurtynan, osy Moıynqumdaǵy sol týys-týmalaryn uıystyryp otyrǵan aýyl aǵalarynyń biri eken. Muqań mine, sol adammen sóılesip boldy da telefondy ornyna qoıyp: «Iá, ras eken, – dedi. Ol: «Bul másele jóninde Jazekeń saýapty, ımandy is jasaǵan jan. Sondyqtan biz ol kisiniń aldynda qaryzdarmyz. Qajet bolyp jatsa, oqıǵany batyrdyń tikeleı urpaqtarynyń birinen taraıtyn Máýlen aqsaqaldyń kelini Tıyshkúl Ájıeva áje aıtyp bere alady. Sol apaǵa barǵandaryńyz durys dep jatyr», dedi.
– Oı, rahmet! – dedik biz kóńilimizdi demdep.
Sóıttik te Moıynqum aýylynyń shyǵys jaǵyndaǵy úlken kanaldy boılaı sozylǵan kóshe, ondaǵy aýyl adamdary aıtqan qaqpa aldyndaǵy qudyǵy bar úıdi izdeýge kiristik. Kóp keshikpeı ony taptyq ta. Esikti ashqan qart ana aman-saýlyqtan soń bizdi tórge ozdyryp, qoıǵan saýaldarymyzǵa jaýap bere bastady.
– Mamandyǵym muǵalıma edi qaraǵym, – dedi ájeı. – Osyndaǵy orta mektepte oqýshylarǵa 41 jyl matematıkadan sabaq berdim. Umytqanym joq, ózińe jolbasshy bolyp júrgen myna Muqan da 1963-1968 jyldary menen oqyǵan. Al endi negizgi áńgimege kelsek, sender qazir Aǵybaı batyrdyń tikeleı urpaqtarynyń biri Asyl atty babamyzdan týǵan Máýlen atamnyń shańyraǵynda otyrsyńdar. Ol kisiden otaǵasym Tileýqul, odan balalarym Tursynhan, Murathan, Altynhan taraıdy.
Osylaı degen Tıyshkúl áje biz degbirsizdene kútip otyrǵan sýret tarıhyn baıandaýǵa kóshti. 1973 jyly oblystyq partııa komıtetinen aýdanǵa eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri, ataqty shopan Jazylbek Qýanyshbaevtyń Lenıngradqa baratyndyǵy týraly habar keledi. Aqsaqaldy ol jerge aparyp qaıtýǵa jaýapty adam retinde Moıynqum aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy Áýeshan Myrzahanov bekitiledi. Sol kezdegi kún kósem atyndaǵy qalada ótetin bul jıyn halyq sharýashylyǵynyń san túrli salalarynda eńbek etip júrgen ustaz-jetekshiler men tálimgerlerdiń Búkilodaqtyq sleti eken. Kýzbastan shahterler, Iаkýtııadan buǵy ósirýshiler, О́zbekstan men Grýzııadan baǵbandar, al Mýrmansk men Sahalınnen balyqshylar shaqyrylǵan osy basqosýda appaq kúmisteı saqaly keýdesin jaýyp, omyraýynda qos Altyn Juldyzy jarqyraǵan shopanata Jazylbek Qýanyshbaev ta otyrady. Úkimet ómirdegi baqyttaryn eńbekten tapqan osyndaı aǵa urpaq ókilderin odaqtas respýblıkalardan kelgen qyz-jigitterge úlgi etip tanystyryp, aqyl-keńesterin aıtqyzyp bolǵannan keıin, olardy Lenıngrad qalasynyń kórnekti oryndaryn aralatýǵa alyp shyǵady. Sondaı ekskýrsııada Qazaqstannan barǵan jasy-jasamysy bar 24 adamdyq delegasııa Ermıtajdaǵy bizdiń respýblıkamyzǵa qatysy bar jádigerlerden jasaqtalǵan kórmege tap bolady. Ondaǵy qoıylǵan patsha zamanyndaǵy kıiz úı, ertoqym, sáýkele sekildi zattardy jaılap kórip kele jatqan Jazekeńniń janaryna bir mezette sarǵysh tartqan kitaptaǵy jeke sýret iligedi. Ne oılaǵanyn kim bilsin, sodan qarııa álgi jerden aınalsoqtap shyqpaı qoıady. Sóıtedi de: «Áı, balam! – deıdi Áýeshanǵa. – Mynaý kim?» «Bilmeımin aǵa». «Endeshe, tyńda! Bul rásim myna jerde tegin turǵan joq. Kim de bolsa ataqty adam. Surashy aty-jónin».
Aqsaqaldyń myna sózinen keıin Áýeshan ekskýrsovod kelinshekti qýyp jetedi. Ol mýzeıdegi ár eksponattyń jeke pasporty bolatynyn, sonda bári jazylyp qoıylatynyn aıtyp, Jazekeńniń kómekshisin kórme ákimshiligine jiberedi. «Jaqsy, – deıdi ondaǵy mamandar. – Ataı zaldy aralaı bersin. Sharshasa anaý múıistegi oryndyqqa otyryp demalsyn. Sol arada biz de sizderge munyń bir habaryn berip qalarmyz».
Jarty saǵat ýaqyttan soń, ıá, sondaı mezgil mólsherinde mýzeı qyzmetkeri Áýeshanǵa sýrettegi adamnyń kim ekenin aıtady. «Ol Aǵybaı Qońyrbaev degen kisi eken ata, – deıdi bul Jazekeńe kelip. – Anyqtamada patshalyq samoderjavıege qarsy shyqqan Kenesary Qasymovtyń ásker basshysy bolǵan adam degen túsinik bar eken». Shaldyń «samoderjavıede» ne sharýasy bar, Aǵybaı batyr atyn estigende tolqyp ketedi. Kóz aldyna Moıynqum men Betpaqdalanyń túıiser tusyndaǵy bıik mazar turǵan ańǵar, jaz shyǵa eki oblystaǵy Shet pen Ulanbel malshylarynyń sol jerdi jaılaıtyn jaılaýy elesteıdi. Oıyna jyl saıyn sonda barǵanda birin-biri erýlikke shaqyrǵan shopandarmen birge batyr beıitine baryp bet sıpap, bulaq basyndaǵy baba týraly aıtylǵan áńgimeler oralady. «Áp, báse! – deıdi osy jáıtter esine túsip, janary jasaýraǵan Jazekeń. – Myna jerde bul jaryqtyqqa qudaı meni tegin jolyqtyryp turǵan joq. Berer me eken?.. Surap kórshi bastyqtarynan... Elge áketeıin!»
Aqsaqaldyń ótinishin estigen mýzeı basshylyǵy aldymen buǵan kelispeıdi. Biraq qarııanyń: «Almaı ketpeımin», degen sózi men keýdesindegi qos Altyn Juldyzyn kórip ıligedi. «Kóshirmesin bereıik, – deıdi. – Ol úshin Qazaqstannyń Máskeýdegi Turaqty ókildigi kepildeme qaǵaz jibersin». Muny estigen Áýeshan bolǵan jaǵdaı jóninde Jambyl oblystyq partııa komıtetine telefon soǵady. Olar óz kezeginde Máskeýge... Sóıtip eki álde úsh kún degende Turaqty ókildikten tıisti qaǵaz keledi. Ol qujat qoldaryna tıgen mýzeı adamdary qonaqúıge kelip, syrty aǵash ramamen qorshalyp, betine áınek salynǵan kóshirme portretti qarııaǵa tabys etedi.
– Jazekeń Lenıngradtan kelgennen keıin, – dedi Tıyshkúl apaı. – Máýlen atamdy shaqyryp jatyr dep estidik. Barsa: «Súıinshi! Babańnyń sýretin taýyp alyp keldim. Kóshirmesin jasatyp al da mynany ózime qaıtar», – depti. Qýanyshtan kózine jas alǵan atam: «A, qudaı! – dep úıge súrine-qabyna kirgeni esimde. Sol kúni otaǵasym Tileýquldy Almatydaǵy Sámbet degen dáriger týysymyzǵa attandyryp, baba sýretinen úsh dana kóshirme jasap ákelýge jiberdi. Ol tapsyrma oryndalǵan soń, Moıynqumdaǵy búkil shubyrtpaly rýynyń úlkenderin shaqyryp, arýaqqa Quran oqytty. Sóıtti de sol jıyn ústinde álgi úsh kóshirme portretterdiń biri óziniń tórinde, qalǵandary eki baýyry Doqtyrhan men Imanquldyń úılerinde turatynyn aıtty.
– Aǵybaı batyrdyń qazirgi biz kórip júrgen sýreti osy foto eken ǵoı.
– Iá. Biraq táýelsizdikke deıin bul beıneni elge kóp kórsetpeı, eleýsizdeý ustadyq. Bir týysqanymyz ony kóbeıtip paıda tappaq bolǵanda, 1948-1952 jyldardyń zardabyn bastan keshken Máýlen atam ony «kámpeskelep», sol danalardy jasaǵan turmys qajetin óteý kombınatyndaǵy orys kelinshekten negatıvin joıǵyzyp jiberdi. Al elimiz táýelsizdik alǵanda burynǵy batyrlar men bılerdiń attary atala bastady emes pe?! Mine, sonda osyndaǵy qoǵamdyq qozǵalys ókilderi: «Bizdiń aýylda Kenesarynyń bas sardary bolǵan Aǵybaı Qońyrbaıulynyń urpaqtary bar. Olar turatyn kóshege batyrdyń atyn berip, mereıtoıyn atap óteıik», degen bastama kóterdi. Halyqtyń sol úninen keıin gazet-jýrnaldarǵa sýreti jarııalanyp, «3-shi oram» dep atalyp kelgen myna kóshe bizdiń babamyzdyń esimine ıe bolǵany bar.
Tıyshkúl ájeniń budan keıingi áńgimesinen mynany uqtyq. 2012 jyly batyr babaǵa baılanysty Moıynqumda aımaqtyq ǵylymı konferensııa ótedi. Mine, sonda oǵan qatysýǵa Almatydan, Tarazdan kelgen eki-úsh jas ǵalym batyrdyń sýretin Reseı muraǵattarynan taýyp ákelgen biz edik degen yńǵaıdaǵy sózdi janamalap aıta bastaıdy. Muny estip otyrǵan aýyl aqsaqaldary ań-tań qalyp: «Shyndyǵyn siz bilesiz ǵoı», degendeı osy basqosýǵa qurmetti qonaq retinde shaqyrylǵan Tıyshkúl ájeıge qaraıdy. Sonda ornynan turyp, mıkrofondy qolyna alǵan bul kisi: «Ol áńgimeni menen surańdar», dep bolǵan jaǵdaıdy naqpa-naq aıtyp beredi.
– Qazir shyndyq eshkimdi qyzyqtyrmaıdy. Onyń obal-saýabyna eshkim qaramaıdy qaraǵym, – dedi joǵarydaǵy jaǵdaıdy esine alǵan qart ana. – Áıtpese álgindeı sózderge ne joryq? Olardyń qaıta shatasyp, muny osy Moıynqumda, atalmysh oqıǵany biletin aýyl adamdary aldynda aıtqany jaqsy boldy. Al basqa jerde sóz etse she? Estigen jurt solaı eken dep senip qalady ǵoı. Osydan ish jıǵan bizder, batyr babanyń qara shańyraǵyn ustap otyrǵan urpaqtary aqyldasa kelip bir qujat jasadyq. Onda oqıǵanyń qaı jyly bolǵany, oǵan qatysqan adamdardyń kimder ekendigi baıandalǵan. Sonyń bir danasyn ózińe bereıin. Jaraı ma?
Osy sózderdi aıtqan ájeı qolymyzǵa mátini kompıýterde terilgen bir paraq qaǵazdy usyndy. Bireý kúmándansa nemese daýlassa kórset degen ısharaty ǵoı jaryqtyqtyń. Sodan soń ol kisi bizdiń ótinýimiz boıynsha tórde turǵan Aǵybaı batyrdyń portretin ákep aldymyzǵa qoıdy. Sýretke túsirip jatyp birden bildik. 70-80-jyldardaǵy Qazaqstan astanasynyń fotostýdııalaryndaǵy ózimizge tanys qoltańba. Stýdent kezimizde áke-sheshelerimizdiń beınelerin osylaı jasatyp, aýyldaǵy úılerimizge talaı aparǵanbyz. Solar onda áli de bar. Jıegi karton qaǵazǵa qursaýlanyp, ortadaǵy kisi sulbasyna qońyrqaı fon berilgen, beti sý men kún sáýlesinen búlinbesin dep tússiz plenkamen kómkerilgen portretter. Sonyń biri arada 30-40 jyl ótken soń Moıynqumdaǵy áje úıinen shyǵyp otyr. Ol 1973 jyly kóbeıtilgen 3 fotonyń biri – Aǵybaı batyrdyń beınesi.
– Batyr kelbetiniń qashan, qandaı jaǵdaıda sýretke salynǵany nemese fotoǵa túsirilgeni týraly derek joq pa? – dedik keterimizde.
– Kóterilis basylyp, Aǵybaı batyr Arqaǵa qaıtyp kelgen 5-6 jyldan soń, – dep jaýap berdi ájeı. – Ol kisi Aqmola bekinisine shaqyrylyp, suraqqa alynyp, qaıta qoıa berilipti. Jer ólsheýshi zemlemerler, topograftar jazda baba aýylyna jıi kelip aqyl-keńes suraıdy eken. Sol eki jaǵdaıdan qalǵan belgi me degen boljam bar.
Janbolat AÝPBAEV
Jambyl oblysy,
Moıynqum aýdany
