Jalpy, aýdan qurylyp, qala salynǵanǵa deıin de bul jurt osy óńirdi Saryaǵash dep atap kelgen. Onyń sebebi, baıaǵyda munda tasqa aınalǵan aǵashtar kóp edi deıtin jergilikti qarııalar. Ásirese Tashkent-Orynbor temirjolynyń boıyndaǵy Sheńgeldi beketiniń mańynda ondaı aǵashtar kúni keshege deıin shashylyp jatatyn. Mine solardy el saryaǵash dep ataýshy edi.
Qazirgi Saryaǵash qalasy men álgi Sheńgeldi beketiniń arasy shamamen jetpis shaqyrymdaı jol. Eger biz aıtyp otyrǵan saryaǵashtardy kórmek bolyp saparǵa shyǵa qalsańyz, atalmysh beketke jeti-segiz shaqyrymdaı qalǵanda oń qol jaqtaǵy bıik jotalarǵa qaraı burylyńyz. Áı, biraq... qazir olardy óz betińizshe taýyp, kórip qaıtatynyńyzǵa óz basym úlken kúmánmen qaraımyn. Sebebi osydan qyryq-elý jyl buryn daýyldan keıingi ormandaı qulap, shashylyp jatatyn saryaǵashtardy sońǵy jyldary jekemenshik qurylystarǵa paıdalaný úshin jan-jaqtaǵy el typ-tıpyl qyp terip áketip jatyr.
Biz de osydan biraz jyl burynǵy saparymyzda Sheńgeldi beketine baryp, ondaǵy Aqylbek, Maısataı aǵalarymyzǵa álgi aǵashtardy kórsetińizshi dep ótinish jasaýǵa májbúr bolǵanbyz. Sóıtip jańaǵy jotalardyń basyna birge kóterilgenimizde, shynyn aıtaıyq, olardyń ózi de alǵashqyda alańdap, «apyr-aı, sol aǵashtar bul kúnde bar ma eken, joq pa eken» dep qaýiptene bastaǵan-dy.
Áıtse de biraz jer júrgen soń, uzynynan sulap, synyp jatqan tas aǵashtardyń bir-ekeýin taptyq. Olardyń boıy, shamamen, onshaqty metrdeı bolady. Tap bir úı qurylysyna ádeıi arnap jonylǵan tas bóreneler sekildi. «Iаpyr-aı, bul aǵashtardyń myna jerde jatqanyna qanshama jyl boldy eken?» deısiz ishteı tańǵalyp. Sebebi aǵash tasqa aınalýy úshin arada júzdegen jyldar ótýi kerek emes pe.
– Ilgeride mundaı saryaǵashtar óte kóp edi, – deıdi Aqylbek aǵa. – Bala kúnimizde bulardyń ózeginen sý tamshylap jatatyn. Odan beri elý-alpys jyl ótti ǵoı. Bizden burynǵy aqsaqaldardyń aıtýyna qaraǵanda, 1924 jyly arheologtar osy jerden bir saryaǵashty Sank-Peterbýrgtegi Ermıtajǵa alyp ketken kórinedi. Sonsoń, taǵy bir esime túsip otyrǵan qyzyq jaıt – baıaǵyda munda jylan kóp edi. Olardyń basynda shoǵy, ıakı shashy bolatyn. Sol jylandar osy saryaǵashtardy qoryp, kúzetip júretin sııaqty kórinýshi edi. Sondyqtan beısaýyt júrgen adamdar munda kelýge qorqatyn. Keıin jylandar basqa jaqqa aýyp ketti. Qalaı deseńiz de, bul – áýlıeli jer ǵoı.
Shyndyǵynda, aǵash ataýlynyń bári birdeı tasqa aınala bermeıtini anyq. Kóbine adam aıaǵy baspaǵan qıyr shette, ıá bolmasa, shyrqaý bıikte ósetin aǵashtar ǵana myń-mıllıon jyldan soń baryp tasqa aınalatyn bolsa kerek.
Al mynaý jer asa bıik emes. Aýyldyń mańy. Onyń ústine, kóne-e-e zamandardaǵy Uly Jibek jolynyń boıy.
– 1957-58 jyldary biz bastaýysh synypta oqıtynbyz, sol kezde Erkebaı Búrlibaev degen tarıhshy aǵaıymyz arnaıy ekskýrsııa uıymdastyryp, mektep oqýshylaryn osynda alyp keletin, – deıdi Maısataı aǵamyz. – Ol kezde, Aqylbek kókem aıtqandaı, mundaı saryaǵashtar kóp edi. Endi mine... ekeýi ǵana qalypty ǵoı. Obal-aı! О́stip júrip budan da aıyrylyp qalmasaq bolǵany da...
Bul árıne, aıdaı aqıqat. Kim bilsin, biz bálkim, Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy eń sońǵy saryaǵashtardy kórip turǵan bolarmyz. Olardy saqtap qalý – búgingi urpaqqa paryz edi ǵoı. Sebebi shyǵystan batysqa qaraı sozylyp jatqan sol baıaǵy kerýen jolynyń boıyndaǵy el bul jerdi kıeli dep qadirlep, keıingi urpaqqa amanat etip ketti emes pe. Tipti osynaý aýdan ataýynyń zattyq etımologııasy retinde bolsa da olardy Saryaǵash qalasyndaǵy eskertkishterdiń qataryna qosý qajet edi ǵoı. Amal qansha...
Áli de bolsa, Sheńgeldi beketiniń mańyndaǵy jotanyń bıiginde jatqan eń sońǵy eki saryaǵashtyń bireýin Saryaǵash qalasynyń ortalyǵyna, al ekinshisin ózeriniń myń jyldyq mekeni bolǵan mań daladaǵy asfalt joldyń boıyna eskertkish etip ornatsaq, myna óńirge at basyn burǵan qonaqtar arnaıy baryp, qyzyǵyp tamashalaıtyndaı tarıhı eskertkishke aınalar edi-aý, shirkin!..
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»
