Astana-Almaty baǵytyndaǵy poıyzǵa asyǵys bılet alyp, góı-góımen ótken quryltaıǵa shyqqan betim. Jolda oqyrmyn dep alǵan eki kitaptyń biri – «Amal degen aıyńyz...». Keıde sapar ústinde kóńilińdi túsiretin ajarsyz kórinisterden qashyp, kitap oqyǵyń keledi. Keıde «turmystyń aýyr tasy» – kıim tolǵan dorbasyn, ıa qýyrǵan balyǵyn kóterip vagonnan vagondy aralap, sút-nanyn aıyryp júrgen analarǵa uzaq, únsiz qaraǵyń keledi... Tirshiliktiń taby ájim torlaǵan júzderin qaraıtqan. Bul qaraıý kúnge kúıý emes. Qystyń ózinde aǵarmaıtyn óń. Aqsha kúıdirgen, sirá... О́zderi de soǵan ábden kóndigip, árkimmen bir jaqyn tanysyndaı sóılese ketetin bolypty. Olarǵa qaraǵanda ne tabasyń...
Meniń kýpemde úsh áıel. Bireýi egde tartqan áje eken. Astanada turatyn jalǵyz ulyna baryp, qazaqsha sóıleı almaıtyn kelininiń qolynda tura almaı, Almatyǵa – qyzyna qaıtyp barady. Ketkenshe asyǵypty. Kúıeý balasy, jıenderi jany qalmaı kútedi eken. «Jaman shynyn aıtam dep, syryn aıtypty» degendeı boldy ǵoı» dep qoıyp, shalaqazaq qudalarynyń janyna batqan qylyqtaryn aıtyp, jylap alady. Ekeýi tyńdaıdy. Jubatady. «Qaıtem, balam aman bolsyn» deıdi taǵy. Poıyzdaǵy sapar – tanymaıtyn adamdarǵa sherińdi, jaqynyńa degen ókpeńdi tarqatyp, jeńildep qalatyn «joldasyń sııaqty». Keıin qaıta aýyrlaǵanda taǵy bir saparǵa shyǵýǵa týra keletindeı...
Bir kezde jyly-jumsaǵyn tosyp, meni de sháıǵa shaqyrdy. Áńgimesine qarasam, kezinde qoıshy bolǵan, biraz aqyn-jazýshylardy kórgen, qonaq qylǵan. «Myna jaman apań, oqymasa da, qazaqtyń biraz myqtylaryn kútken, dastarqandas bolǵan. Odaqtyń aldynda Jarasqan turýshy edi shashyn sıpap, túý, sulý bolatyn» dep tamsanady. Keıin qalaǵa kóship kelgen sııaqty. «Ana oqyp otyrǵan kitabyń ne?» deıdi. «Esenǵalı» deımin. Qolyna alyp, birinshi óleńin oqıdy. «Kalendarǵa túzetý»:
Birinshi qańtar – jańa jyl emes,
Jańa jyl emes naýryz da,
Jańa jyl kúzden bastalý kerek, menińshe.
Nesi tań eken aspannan aq qar tógilse,
Nesi tań eken qyltıyp kók shóp kórinse?
Jańa jyl kúzden bastalý kerek, menińshe.
Kúl meıliń,
Nesi tań dersiń buzylyp kenet nildeı kún,
Eńseni bassa zildeı muń.
Jańa jyl kúzden bastalý kerek, alaıda,
Al nege kúzden bastalý kerek?!
Bilmeımin.
Apam basyn shaıqady. Jańa jyldyń kúzden bastalýyna kelisken joq. «Qaıtsin, kúzdi jaqsy kóredi ǵoı!» dedi alaıda.
***
Bizdi Esenǵalı álemimen qaýyshtyrǵan Qaısar Qaýymbek degen aqyn dosymyz-tuǵyn. «Perishteler men qustar» kitabyn kóterip júretin.
«Batyrsha kúlip túregep,
Otyrdym jylap aqynsha.
Janymdy tostym «mine» dep,
Jolbarys-taǵdyr atylsa», – dep, «Erkek» deıtin óleńin oqımyz. Batyrsha turyp, aqynsha otyrǵymyz keletin kez. «Baýyrym, sen «bastyǵym mısyz» deısiń. Durys. Buryn sebebi ol taýyq edi» degen «Erkin dúnıe-aıyn» bireýge qarata aıtqymyz keletin shaq. Esenǵalı poezııasy bizdi – jastardy, bálkim, eń aldymen osyndaı sarkazmǵa qurylǵan óleńderimen baýrady. «Myna shaldar ketedi erteń daý bar ma?» degeni de jastardyń ambısııasyna, múmkin, sahnada óleń oqý kezegi tımeı qap, ókpelegen kezderine týra kelgen bolar. О́leńnen góri pýblısıstıkalyq boıaýy basym osy jyrlary jas talaptardyń arasynda kóp aıtylatyn. Keıin ortamen aralasa kele, kóp dúnıege qanyqtyq.
«Qartaıdym dep, jastyqtan jyraqpyn dep,
Oı, qaıtesiń bireýdi sybap kúndep...
Ketip bara jatsyń ba, oqasy joq,
Erteń qaıtyp kelesiń. Biraq kim bop?» degenin kúlmeı oqıtyn kezge keldik. О́mirden ótken qansha qalamger ortamyzǵa oralǵanda (oralmaǵandary da bar!) bizdiń olarǵa qalaı qaraǵanymyz (asyly, ol bizdiń emes, ýaqytyń kózqarasy) mańyzdy bolsa, keler urpaqtyń Esenǵalıdy qalaı qarsy alatyny oılandyratynyn uqtyq. Jáne osy sóz kópke (!) qatysty dep bildik. «Qazaq ádebıeti» gazetinde qyzmet etip júrgende bir-eki ret telefon arqyly «tildeskenimiz» bolmasa, dıdarlaspaǵan janbyz. Álbette, men oǵan jaqpaı qaldym... Esenǵalıǵa ini bop júrgen dostarymnan estımin: «Esenǵalı – jaqsy adam». Jáne myqty aqyn. «..Basym jerge jetkenshe О́leńge shynaıy bolyp ótemin. О́leńge ártistik júrmeıdi. Al ómirde «varıasııalar» jasalýy ábden múmkin, jasadym da ákesin tanytyp talaı ret, ony moıyndaımyn» depti bir suhbatynda. Biraq «varıasııalar» kúlýge ǵana jaqsy...
«Planeta bop Esenın aınalyp júr,
Esenǵalı aýylda qoı baǵyp júr.
Esenǵalı aýylda qoı baǵyp júr,
Esenındeı bolsam dep oılanyp júr» degen áıgili óleńi búgin oǵan jaraspaıdy. «Amal degen aıyńyzdaǵy...» Esenǵalı «...qara óleń, sen de kári, men de kári, Maǵlum-dúr syrymyzdyń elge bári. Darıǵa-aı, ne bastalmaq, men bilmeımin, ekeýimiz opat bolǵan jerden ári» degen qart aqyn. Nemese: «Bizdiń qyzdar qaıda, qaısy jaqta júr, Qaıda án-jyr, qaıda kúlki, shaqpa ázil. Shýlap shyǵa kelmes pe eken shaıtandar, aldymdaǵy aınalmadan tap qazir» dep, dáýrenin ańsap otyrǵan tarlan. (Álgi moıyndaýy da jasy kelgennen keıin. Jas bolsa, «moıyndaımyn» demes edi).
Dúnıeniń keń peıilinen kóńili sý iship, adamdardyń tar pıǵylynan kóńili laılanǵan aqynnyń minezin bireý túsiner, bireý túsinbes. Eń bastysy ózi ne aıtyp, ne qoıǵanyn jaqsy bilse – jetedi. Onyń bolmysynan seziletin kópte kezdese qoımaıtyn minez bireý úshin jasandylyq, ózi úshin – tásil. Jaqtyrmaǵanyn, mensinbeı turǵanyn, jek kóretinin solaı bildirse kerek. Al peıili qulaǵan tamyryna – kóńili darııa. Kim biledi, aqyn degen jurtty erekshe áspettep, qurmettep jatqanymen, solardyń bárinen birdeı halyq kútkendeı sóz shyǵyp, el kútkendeı ańyz taramaıdy. Keıbiriniń jas aıta júrer óleńi joq. Al Esenǵalı aqynnyń ańyzy da, óleńi de jetkilikti. Anany bylaı mazaqtapty, mynany bylaı keketipti, anaý jasqa habarlasypty degen sózdiń ózi Almatyny jeldeı kezip júredi. Esenǵalı óleńdi de, ómirde de keremet meńgergen adam. Bul, asyly, aqyldy adamnyń ǵana qolynan keletin sharýa bolsa kerek.
Ana bir jyly Saǵı aǵasy týraly «Jumsaq» degen keremet maqala jazdy (Aıta ketý kerek, Raýshanovtyń maqalalary da ózindik ereksheligimen baýrap, arasynda aıtyp qalatyn oqys oılarymen qyzyqtyratyn. Qýandyq Shańǵytbaev, Toqash Berdııarov týraly jazǵandary da neshe qaıtara oqyǵan dúnıelerimiz. «Qustar bizdiń dosymyz» kitaby da tutas baılamdarymen, ǵylymı dáldiktermen, estetıkalyq sulýlyǵymen qalyń oqyrmanyn tamsandyrǵan). Sol maqalasynda: «Úsh óleń jazdym. Qyzyq bolsyn dep. Úsheýiniń de aty – «Mysyq», ıakı úsheýi de mysyq týraly. Áýelgisin Qadyr Myrzalıev «bolyp», ekinshisin Tumanbaı Moldaǵalıevtiń, sońǵysyn Saǵı Jıenbaevtyń úlgisimen jazdym» dep, úsh óleńin keltiretin. Bul jáı ǵana qyzyq úshin bolýy da múmkin. Bálkim, aǵalaryna degen erkeligi. Aǵalardyń alaqanyn kórgen jastar erke, erkin keledi ǵoı. Biraq meniń jaman oıym aıtty. Bul – maqtan. Men qalaı jazsam da myqty jazam degen sóz. Degenmen, bulaı ǵana túsinýge bolmaıdy. Bul degen árkim ózinshe jazǵanda, ózindik qoltańbasy, dara stıli bolǵanda ǵana aqyn! Bireýshe jazsań, solardyń bir túri ǵana bolyp qalasyń degen de eskertý. Qalaı qabyldasańyz da erkińiz. О́ziniń baǵasyn da, shamasyn da biletin aqyn ǵana osylaı senimdi sóılese kerek:
О́leń tizgen bolam keıde qyryq qurap,
Jan-jaǵyna shegen salyp, myqtylap,
Onyń – bári qur dalbasa, bos shatý
(Sony-daǵy jaza almaıdy jurt biraq).
***
F. Tıýtchevtiń shyǵarmalar jınaǵyna Fet:
Mýza, pravdý soblıýdaıa,
Glıadıt ı na vesah ý neı
Vot eto knıjka nebolshaıa,
Tomov premnogıh tıajeleı, dep bir shýmaq jazypty. Tabıǵattyń ǵajaıyp jyrshysy bolǵan Tıýtchevtiń ádebı murasy da bir-aq tom. Esenǵalı: «Meniń zamandastarym myqty. 12, 16 tom óleńder jınaǵyn shyǵardy. Al meniń jazǵanym bir-aq tom. Kóp jaza almadym» deıdi. Fettiń sózi – Raýshanov shyǵarmashylyǵyna da keletin baǵa. Qazaqta bir tom óleńmen qalǵan qanshama aqyn bar. Tólegen, Jumataı, Nurlan... Shyndap kirisse, jańaǵy 12, 16 tom shyǵarǵan aqyn aǵalarymyzdan da syǵyp, jaqsy bir tom ǵana shyǵarýǵa bolady. Bul – bólek áńgime...
«Amal degen aıyńyz...» – Esenǵalı Raýshanovtyń deńgeıi buryn da ózi mejelep qoıǵan deńgeıden bir pás tómendemegenin kórsetken kitap. Joǵarylap ketti dep te aıta almaımyz. Sol Esenǵalı. Bul aqyn úshin úlken jetistik. О́ıtkeni jas kúninde myqty shyǵyp, keıin joǵalyp ketken aqyn kóp. Joǵalmasa da, alǵashqy mejesine qansha sekirse de jete almaı júrgen, óz bıiginen qulaǵan aqyndar az ba bizde. (Sirá, qulaǵan aqyndar degen de jańa bir maqalaǵa suranyp-aq turǵan taqyryp). О́zińiz ishteı sanańyz. Anaý bir aǵańyz sol jınaǵynan beri durys bir kitap shyǵarǵan emes. Myna aǵańyz alǵashqy maqtaýdy estigennen beri óleń jaza almaı-aq qoıdy. Endigi kisińiz jylda kitap shyǵaryp jatady. Jas kúnindegi názik lırıkasyn joǵaltyp alǵaly qashan... Birdeı óleńdi balapansha topyrlatatyn aqynyńyzdy endigi oqyǵyńyz da kelmeıdi. Osylaı tizilip kete beredi. Bálkim, jas kúndegideı óleń jaza almaý tabıǵı qubylys shyǵar. Kim bilipti... Qartaıǵan shaǵynda tamasha lırıkalyq óleńder jazǵan Temirshe Sarybaev sııaqty aqyndarymyz kóp emes. Álemniń ózinen ondaı aqyndardy sırek kezdestirýińiz múmkin. Aqyndyq, asyly, jastyqqa tán. Esenǵalıdiń bul jaqsy óleńderi – qartaıǵysy kelmeıtin kóńiliniń kórinisi...
Kók jasyl dúnıe-aı, yrzamyn dedim, yrzamyn,
Bir jaǵym – shatqal, qaıyńdy toǵaı – bir jaǵym.
Balǵynyna áli oraq tımegen oıpańym,
Shalǵynyna áli shalǵy túspegen gúlzarym.
Tańdaıym sýyn jutqyza bergen tańsyǵym,
О́zimnen qashsam saǵan kelemin, bar shynym.
О́zimdiki dep ıemdenemin men seni,
Elikke syrttaı en salǵan eser ańshymyn...
Bul kitabynda shyǵarmashylyq áleminiń, naqtyraq aıtqanda óleń kókjıeginiń palıtrasyn kedeılendirmeı, poetıkalyq baılanysyn, tutastyǵyn saqtaǵan. Poetıkalyq mátinderdiń baılanysy ártúrli bolady. Poezııada bul baılanys prozaǵa qaraǵanda qıynyraq. Qara sózde sóılemder úzdiksiz jalǵasyp kete beretin bolsa, óleńde bir tarmaqtan soń, tipti, birneshe shýmaqtan soń bolady. Al tutas óleńder sıkli, ıa taqyryptyń baılanystar arqyly poetıkany saqtaý aqyn úshin qıyn bolsa kerek. Sebebi taqyryp qaıtalansa, oı júdeıdi. Bir taqyrypty jańasha qyrynan kelip, shıyrlap baryp, sheńberden shyǵý da sheberlikke tán. Esenǵalı Raýshanovtyń «Qazaq aýyly» sıkly men «Aspanǵa kóship ketken el» mıkro-poemasynyń arasyndaǵy baılanys taqyryp qana. Al ondaǵy sońǵy sheshim basqa. «Qazaq aýylynda» aq pen qyzylǵa birdeı jem bolǵan, sońynda jol kórsetýshi qoıshy aýyldyń malshysyn basyn qap kıgizip sabap ap, artynan ózderiniń sharasyzdyǵynan istegen qylyqtaryna ańtarylyp qalǵan qaıǵyly ári kúlkili oqıǵa bar. Eki shyǵarmadaǵy qasirettiń boıaýy qalyń. Qazaǵymyzdyń qaraly tarıhy. Endigi mıkro-poemada aq pen qyzyl tek qana qazaq aýylyn qyrǵan joq. Qazaqtyń qasıetin joıdy. Ananyń qanyn emes, qasıetti sútin tókti. Bolmysyn joǵaltty. Aspanǵa kóshken el emes – qasıet. Endi ondaı qazaq joq. Qaraoı qushaǵyna jasyrǵan syr – kúlli qazaq dalasyna ortaq muń.
O, qazaq dalasy! Keshegi márt, jomart ıeńnen aıyrylyp, jetpis jyl boıy temirqursaýly tordyń tabany bolǵanyńa áli ókinesiń be? Táýelsizdik alǵaly shırek ǵasyrdan asqan ýaqyt ótkende, aspanǵa kóshken elińdi esińe alyp, endi qaıtyp aınalyp soǵar dep úmittenesiń be?..
Qoldan jasalǵan qasiretti qapysyz keshken qaıran jurt! Qapyda ketken eseńdi endi qaıyrar ma ekensiń? Ejelgi qala Arkaıymnyń, eń alǵashqy dońǵalyqty kúımeniń, sońǵy zilderdiń biriniń jurnaǵy qazaq baıtaǵynan tabylýy beker emes kórinedi. Ár nárseniń qaıyry bar. Alyp jerimizdiń quıqaly pushpaǵy mol, áli ashylmaǵan syry da, jumbaǵy da kól-kósir deıdi. Egemendik alǵan endigi ǵumyrymyzda yrysymyzdy shashpaı, berekemizdi qashyrmaı, nesibemizdi ózimizge buıyrta gór, Táńirim! Aqynnyń júregin solq etkizgen góı-góıiniń túbinde osyndaı perzenttik aqedil duǵa jatqanyna senesiń. Onyń qyńyrlyǵy – ótirik. Onyń jazbaıtyny – jalǵan. Esenǵalı ádeıi óssin dep – synap, jaqsy dúnıeler ǵana jazsyn dep – sırek jarııalaıtyndaı. Kim biledi, áıteýir eski zamannyń qamyryqty sazyn qulaǵyńa ákelgen osyndaı dúnıelerdi oqyǵan kezde, nege kóp jazylmaıdy degen «qanaǵatsyzdyq» shyǵar bizdiki.
«Amal degen aıyńyz...» ózge zamandastaryma basqa, bálkim, jańa Esenǵalı bolyp kórinipti. Maǵan olaı sezilmegenin aıttym. Sebebi, aqyn shyǵarmashylyǵynda burynǵysha qazaqtyń qara óleńiniń, shyǵys shaıyrlarynyń estetıkalyq qýaty, maqamy esedi. Esenǵalı Raýshanovtyń aıtqyshtyǵy da, dramalyq kúıdi bir óleńge syıdyryp jiberetin qasıeti de kópten beri aıtylyp keledi. Máselen, «Toǵyz qaıyq» degen óleńin alyńyz. Balyqshylardyń taǵdyry týraly jazylǵan shyǵarma az ba? Nebir romandar, áńgimeler jazyldy. Sonda Raýshanovtyń jańalyǵy ne dersiz? Bul bir shaǵyn kartına. Bálkim, sýretshi qalamy salýǵa tıis. Repınniń býrlaktardy salǵany sekildi nege bir kartına Esenǵalı óleńimen salynbaıdy. Ondaǵy toǵyz qaıyqtyń ańyzy bólek, aqıqaty basqa. Jáne shubatyp túsindirip turmaıdy. Balyqshylardyń aýyr turmystary, muz ústindegi taǵdyrlary qyl ústinde turǵandaı azap shegetinderi bar. Al óleńdi qazaqy túsinikpen qorytady. Bundaıda qazaq: «Ajal ǵoı, bárimiz baratyn jer» der edi.
Kári Kaspıı. Tún qandaı.
Teńiz jaqqa asyǵamyn, Qaý mańdaı,
Tolqyn qýǵan toǵyz qaıyq boldyryp,
Jaǵaǵa kep meni kútip turǵandaı.
Osy bir qasıetter onyń óleńderinde áý bastan bar. Qazaq poezııasyna jańasha poetıka ákelgen úsh aqynnyń biri retinde erekshe aıtylatyn aqynnyń ustazdary – shyǵys shaıyrlary. Ol ózbek, parsy poezııasynyń bilgiri. Bálkim, onyń arǵy ustazdaryn sol jaqtan izdeý kerek shyǵar.
«Amal degen aıyńyz...» – dúnıeni sharlaǵan (álem qalalarynan kóz tastaıtyn jyrlary), qazaqtyń janyn da, óziniń ishki sezimderin de ábden bilgen, zerttegen, kóp nársege kózi jetken adamnyń kózqarasy. Esenǵalı óleńderine forma izdep, ıa erekshe sóz izdep te áýre bolmaıdy. Tek az sózge kóp maǵyna syıdyrýdy oılaıdy. Onyń poemany da kóp jaza bermeıtini sondyqtan bolar. Al lırıkasy she? Ol da bir bólekshe sán. Aqyn shyǵarmashylyǵynyń oqyrmandary qyzyǵa, qumarlana izdeıtin tótenshe ajarly, shuraıly buryshy.
Raýshanovtan mahabbat lırıkasyn kóp kezdestire qoımassyz. Bul joq degen de sóz emes. Esentaı degen ózenniń boıynda Esentaı degen jigit bola júrip, joǵaltyp alǵan ǵashyǵyn jyldar ótkende qandaı sezimdermen eske alǵanyn oqyǵanda adam tek sezinip qana qoıatyn qımastyq bar. Názik, aıtýǵa múlde kelmeıtin syrdy aqyn óleńge aınaldyrady. «Amal degen aıyńyz...» kitap, kózqaras qana emes – syrlas serik. Bálkim, aqyn jalǵyzdyǵynyń – qaǵazǵa túsken beınesi, anyǵy – aqynnyń ózi. Bul bir – tylsym metamarfoza. Amal degen aı emes – Esenǵalı.
Amal degen aıyńyz – jańbyrly aı bul,
Jańbyrly aı bul – jylaýly taǵdyrdaı bir.
Men rıza jylaýly taǵdyryma,
О́tip jatqan shólimdi qandyrmaı bir...
Jańbyrly aıdaı, jylaýly taǵdyrdaı bir kúı, kóńilsiz hál kitapta anyq seziledi. Taǵdyryna rıza aqynnyń bul kitabynda kóz jasyn tókken óleńi kóp. Bálkim, jınaq aty da sondyqtan jańbyrly aıdyń atymen shyǵar. Ony men bilmeımin. О́zinshe aıtqanda, ony bir bilse – Esenǵalı biledi.
Eger ádebıetti jaqsy kóretin, poezııany súıip oqıtyn qaı oqyrmannan surasa da, onyń súıikti aqyndarynyń biri Esenǵalı bolyp shyǵar edi. Eger qazirgi klassıkterdiń qataryn ata deseńiz, onda da Raýshanovtyń tegi júrer edi. Bálkim, bolashaq qushaq jaıa qarsy alatyn aqyndardyń tap ortasynda Esaǵań bara jatar edi.
Baıqaımyn bul jınaǵynda ómir týraly da jıi tolǵanypty. Kimdi tolǵandyrmaıtyn, kimdi tolqytpaıtyn arna deısiń. Paıǵambar jasyna taıap qalǵan aqynnyń qalamy sýymasyn deısiń.
Qulaǵyma ún keledi, aqyrǵy ún.
Jańbyr sińbeı kólkip jatqan taqyrmyn.
...Qaıtyp kelem beıitten,
Bálkim, bara jatyrmyn
P.S.
Shýǵa ma eken, kelip toqtadyq. Perronǵa shyqsam, ádettegideı qalyń áıel jolaýshylarǵa ony-munysyn usynyp, jantalasyp baǵýda. Halyqaralyq áıelder meıramynyń ótkeni keshe ǵana. Bir kezde anadaı jerde zildeı qara sómkeni súırep bara jatqan orta boıly áıel balyq satyp júrgenderge qarap, kúlimsireı: «Qyzdar, meıramdaryńmen!» dedi «meniń júregimdi solq etkizip». Sol kezde jolseriktiń de daýsy shyqqan. Jurt jamyraı vagonǵa kirdi.
«Asyqtym, men de, mine, elden bólek, sheshilip qalatyndaı perdem kenet»...
Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
