Osynsha baılyq qalaı ıgerildi, Elbasynyń táýekeli qalaısha júzege asty? О́tken tarıhqa nazar aýdarsaq, Teńiz ken orny óz bastaýyn 1979 jylǵy jeltoqsan aıyndaǵy №1 uńǵydan fontan atqylaýynan alady. Al 1986 jyly Teńizde Korolevsk ken ornynyń ashylýy onyń mańyzyn arttyra túsedi. Degenmen jańa Teńiz kenishin ıgerýge alyp KSRO-nyń da qarjysy jetpegen. Ony «Qazaqstan joly» eńbeginde N.Nazarbaev «Sol ýaqyttyń ózinde Teńizde jyl saıyn shamamen 3 mıllıon tonna munaı óndiretin 60-qa jýyq uńǵy jumys istedi. О́nim kólemin 15 ese arttyrýdyń múmkindigi boldy, tek ol úshin orasan qarjy men ınnovasııalyq tehnologııany paıdalaný qajet edi. Sol kezeńde Máskeýde olardyń biri de bolmady, sondyqtan KOKP Ortalyq Komıteti sheteldik ınvestorlardy tartý týraly oımen kelisýge májbúr boldy.
Másele tek kimdi tartý kerektigine tireldi. Barlyq usynylǵan ınvestorlardyń arasynda japondar, aǵylshyndar men ıtalııalyqtar bolatyn» dep tarqata túsken-di. Sol kezeńde sheteldik ınvestorlardy tartýmen qatar ken ornyn ıgeretin tájirıbeli maman kadrlardy tartý mańyzdy máselege aınaldy. Ol 1985-1990 jyldary Gýrev oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan A.Qulybaevqa júktelgen bolatyn. Onyń basshylyǵymen aldymen ken ornyna jastardy tartý máselesi qolǵa alynady. Nátıjesinde Teńiz kenishi men Qulsary poselkesi qurylysyn jandandyrýǵa shetel jáne jergilikti jastar keńirek tartylady. Bir ǵana Vengrııadan 3 myń adam Teńizmunaıgazǵa keldi. Degenmen oblys basshylyǵyn jergilikti jastardyń munaı-gaz salasyna eńbekke aralasyp, turaqtap qalýy qatty alańdatqan. Sondyqtan A.Qulybaev 1987 jyldyń aıaǵynda LKJO Gýrev oblystyq komıtetiniń birinshi hatshysy I.Tasmaǵambetovke Gýrev qalasy men Qulsary poselkesinde halyqaralyq deńgeıde «Teńiz dostardy qarsy alady» atty halyqaralyq festıval uıymdastyrýdy tapsyrady. Qorytyndysynda Gýrev oblysynyń jastary Ortalyq komıtetke Gýrev qalasynda festıval ótkizýge usynys jasaıdy.
1988 jyly 13 qańtarda Gýrev oblysy partııa komıtetiniń birinshi hatshysy A.Qulybaev partııa komıtetiniń bıýro otyrysynda «festıvalǵa RSFSR, Ýkraına, Ázerbaıjan, Túrikmenstan, Tatar, Bashqurt avtonomııaly respýblıkalarynan, Astrahan, Volgograd, Aqtóbe, Oral, Mańǵyshylaq oblystarynan, Túmen qalasynan, Bolgarııa, Vengrııa, GDR, Chehoslavakııadan jastar shaqyrylady. Sharada eńbek ujymdarymen, oblys jastarymen kezdesýler, keshter, dıspýttar, Jaıyq jaǵalaýynda sporttyq saıystar, oıyn-saýyqtar, án-kúı ujymdarynyń konsertteri ótkiziledi. Munyń barlyǵy úlken daıyndyqty qajet etedi. Eń bastysy mádenı-aǵartý keshenderin, sport alańdaryn retke keltirip, jańa keshender salynýy qajet» degen sheshim shyǵaryp, uıymdastyrý komıtetin bekitedi.
Festıval 1988 jyly 9 maýsymda KSRO men álemniń túkpir-túkpirinen kelgen 1500 adamnyń, oǵan qosa jergilikti myńdaǵan gýrevtik jastardyń qatysýymen bastaldy. Oblys jastarynyń kóshbasshysy I.Tasmaǵambetovtiń qolyna gıtarasyn alyp Býlat Okýdjavanyń «Vınogradnýıý kostochký v teplýıý zemlıý zaroıý» óleńin shyrqaýy, oǵan barsha festıvalǵa qatysýshylardyń qosylýy erekshe qubylys boldy, Teńiz kenishine dostaryn shaqyrǵan jastyqtyń úni bolyp estildi. 11 maýsymda jabylǵan festıvalǵa kóp uzamaı-aq «Festıval oblys, respýblıkanyń ómirindegi mańyzdy oqıǵa boldy, ol qoǵamdyq uıymdardyń nazaryn aýdartty, jastardyń qoǵamdyq-saıası ómirdegi belsendiligin arttyrdy, olarmen jumys jasaýdyń ádisterin jetildirdi jáne KSRO-daǵy munaıly aımaqtardaǵy jastardyń ózara qarym-qatynastaryn arttyrýǵa jaǵdaı jasady» degen joǵary baǵa berildi. Rasynda da festıval jastardyń Teńiz ken ornyna kelýine jol ashty, álemniń nazaryn aýdardy. Degenmen ol úlken maqsattyń bir baǵyty ǵana bolatyn. Endigi úlken másele – ony ıgerýge tájirıbeli ári qarjyly ınvestor tartý edi.
Ol týrasynda Elbasynyń tapsyrmasymen osy mańyzdy memlekettik istiń basy-qasynda bolǵan R.Shyrdabaev «1980 jyldyń sońynda Teńiz ben Korolevskini ıgerý úshin KSRO úkimeti amerıkalyq Shevron kompanııasymen kelissózdi bastaǵan-dy» dep eske alady. Keńestik bılik sol kezeńde birlesken «Sovshevroıl» kompanııasyn qurýǵa umylǵan. 1990 jyly maýsymda KSRO prezıdenti M.Gorbachev AQSh-qa sapary barysynda Shevron kompanııasymen Teńiz ken ornynda barlaý jáne ıgerý máselesin kóterse, shilde aıynyń aıaǵynda AQSh-qa barǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev Shevron basshylyǵymen San-Fransısko qalasynda kelissóz júrgizip, kompanııamen jeke tanysady. Kóp uzamaı M.Gorbachev pen N.Nazarbaev amerıkalyq tarappen bolǵan kezekti kezdesý kezinde Teńiz ken ornyn ıgerý úshin birlesken kásiporyn qurýdy, ony Qazaqstannyń astanasy Almatyda tirkeý týraly usynys jasaıdy. Elbasy el erteńi úshin mańyzdy osy bir usynysty jasap qana qoımaı, onyń Qazaqstanda júzege asý zańdylyǵyn dáleldep beredi.
Elge oralǵan N.Nazarbaev Teńiz ken ornyna qatysty mańyzdy máselelerdi sheshýge batyl kirisedi.
1990 jyly 11 qyrkúıekte Gýrevte Teńiz kenishin ıgerýge qatysty arnaıy shtab qurylyp, tóraǵalyǵyna R.Shyrdabaev, orynbasarlyǵyna Embi aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary M.Nurǵalıev engiziledi. 1991 jyly 6 naýryzda ótken Gýrev oblysy halyq depýtattary keńesi «1989 jyly odaqtyq jáne respýblıkalyq mınıstrlikter men vedomstvolardyń Teńiz kenishine nazar aýdarýy tómendedi, jumystar baıaýlady, adamdarda senimsizdik paıda boldy, maman qurylysshylardyń turaqtamaýy artty. 1989-1990 jyldary Teńiz aımaǵynan 4000 adam ketip qaldy» deı kele, qalyptasqan jaǵdaıdy tez arada túzetý joldaryn qarastyra bastaıdy.
Onyń bir múmkindigi retinde 1991 jyly 4 qyrkúıekte Gýrev oblysy halyq depýtattary keńesi Shevronmen tájirıbe almasýdy usynady. Nátıjesinde Shevron fırmasynyń shaqyrýymen Indonezııaǵa gýrevtik mamandardy jiberý máselesi sheshiledi. 1991 jyly 27 qarashada Gýrev oblystyq halyq depýtattary keńesi «Teńizshevroıl» birlesken kompanııasyn qurýdyń sońǵy daıyndyq satysyna sáıkes «Ýaqytsha jumys toptaryn qurý týraly» qaýly qabyldap, «oblys jáne respýblıka múddesi aıasyna jaýap beretin» geologııalyq barlaý, óndirý, uńǵylar qurylysy jáne ken oryndaryn jobalaý, energııamen qamtamasyz etý jáne ózge mańyzdy máseleler boıynsha qarajattardy tıimdi paıdalaný jáne taldaý» qajettigine basty nazar aýdarady. Munyń barlyǵy Máskeýdiń nebir qıturqy saıasatyna qaramastan júzege asyp jatty.
Munaı salasyndaǵy Qazaqstan-AQSh áriptestigi el táýelsizdigimen ǵana tolyqqandy júzege asyryldy. 1991 jyly 17 jeltoqsanda Almatyda AQSh-tyń memlekettik hatshysy Djeıms Beıkermen kezdesý bolsa, 25 jeltoqsanda AQSh Qazaqstandy táýelsiz respýblıka retinde tanydy. Araǵa ýaqyt sala, 1992 jyldyń mamyr aıynda N.Nazarbaev Shevron kompanııasymen birlesken kásiporyn ashý týraly kelisimge qol qoıyp, táýelsiz el Prezıdenti retinde AQSh-qa resmı saparmen barady. Sonymen úshinshi jaqsyz munaı baǵytyndaǵy alǵashqy kelissózder bastalady. Bul sátte bar jaýapkershilikti Elbasy ózi arqalady. О́ıtkeni mundaı halyqaralyq iri kelisimder buryn-sońdy qazaq tarıhynda bolmaǵan-dy.
Sonymen 1993 jyly 6 sáýirde N.Nazarbaev Shevron korporasııasynyń basqarma tóraǵasy jáne ákimshi-dırektory Kennet T.Derrmen «Ǵasyr kelisimi» ataýymen tarıhqa engen tarıhı qujatqa qol qoıady. Prezıdent qol qoıý barysynda «Búgin Qazaqstan ekonomıkasy úshin de jáne Shevron úshin de tarıhı kún. Respýblıka iri kúrdeli qarjylardy is júzinde tartý ústinde jáne osy arqyly álemdik bızneske onymen ózara paıda negizinde jumys isteý jónindegi óziniń shyn nıeti týraly málimdeıdi» dep atap ótti. Tarıhı kelisimshart ústinde N.Nazarbaev «Bizdiń memleketimiz osynshalyqty iri jobany aqyryna deıin jetkizýge qabiletti bolyp shyqty.
Búgingi kún Qazaqstanǵa degen senim deńgeıin taǵy bir dárejege kóterdi. Respýblıka is júzinde iri kúrdeli qarjyny tartýda jáne osy arqyly dúnıejúzilik bızneske olarmen ózara tıimdilik negizinde jumys istemekke baısaldy nıeti baryn málimdeıdi. Tek nesıeler ǵana emes, bastysy – ınvestısııalar, mine, bizdiń basym baǵytymyz», dep aldymyzdaǵy maqsat-mindetterdi ashyp kórsetti. Elbasy áý bastan-aq qorshaǵan ortany qorǵaý, ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý máselelerine aıryqsha nazar aýdaryp, ony qatań baqylaýda ustaýdy talap etken. Tarıhı kezdesý barysynda «Bizdiń eń basty talabymyz, ol eńbek etýshilerdiń jáne halyqtyń densaýlyǵyn, ólke tabıǵatyn saqtaý» deı kele, onyń bolashaq úshin mańyzdylyǵyn eskertedi.
Birlesken kompanııa tarıhy Elbasynyń qaı ýaqytta da, qandaı máselede de ult múddesin joǵary qoıǵanyn anyq dáleldedi. Elbasy birde AQSh prezıdenti Dj. Býshpen Shevron kompanııasynyń bolashaǵy týraly kelissózder barysynda «Eger Qazaqstan múddesi tirelip tursa, men ol máseleni nege jetik bilmeýim kerek? Kvota jóninde daýlasyp qaldyq. Shevron túsimniń 35 prosentin alǵysy keldi. Men ony 19 prosentke deıin tómendetýge májbúr ettim», dep jazdy. Qazaqstan jáne AQSh prezıdentteriniń joǵary dárejedegi kezdesýleri qaı kezeńde de eldiń saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna oń yqpal jasady. Asa iri munaı kenishin damytý arqyly el múddesin kózdegen N.Nazarbaev josparyn AQSh ta sezine bildi. 1993 jyly 30 maýsymda AQSh-tyń Qazaqstandaǵy elshisi Ý.K.Kortnı AQSh senatory Rıchard Lýgardyń Qazaqstan damýyna joǵary baǵa bergen sóziniń arnaıy nusqasyn ákelip tapsyrǵan. Shevronmen birlesken jumystardy óz kózimen kórgen senator «Qazaqstan – damýy jaǵynan eń úlken úmit týǵyzatyn elderdiń biri. Qazaqstandyqtar pragmatızmge beıimdelgen, tatý-tátti ulttyq qatynastarymen belgili. Demokratııa men naryq ekonomıkasy jolynda da mańyzdy qadamdar jasady» degen pikirin bildiredi (N.Nazarbaev, «Ǵasyrlar toǵysynda»).
«Ǵasyr kelisimine» qol qoıylǵannan keıin N.Nazarbaev 1993 jyly 2 ret – 10 tamyz, 10-11 qazan aılarynda Atyraý oblysyna kelip, munaıly ólkeni aralap, Teńiz kenishiniń basshylarymen arnaıy kezdesti. Kóp uzamaı Prezıdent «Ultaralyq birlik pen ekonomıkalyq egemendik – bizdiń ilgerileýimizdiń basty da senimdi negizi» atty maqalasyn jarııalap, óz oılarymen esh búkpesiz qalyń kópshilikpen bólisedi. Maqalasynda álemdik damý barysynda halyqaralyq yntymaqtastyqtyń asa qajettigin asha otyra, «Qazaqstan qazir 12 nesıe jelilerine ıe bolyp otyr. Bular boıynsha elimizge arnaıy kelissóz júrgizbeı-aq tıimdi jobalarǵa nesıe berilip otyr. Osy qarjylardyń esebinen, atap aıtqanda, dúnıejúzilik klastaǵy valıýta ákeletin birqatar meımanhanalardyń jáne tamaq ındýstrııasy kásiporyndarynyń qurylysy bastaldy.
Shevron (AQSh), Elf Akıten (Fransııa), Brıtısh gaz (Anglııa) jáne Adjıp (Italııa) kompanııalary men munaı jáne gaz óndirý jónindegi sharttar orasan zor ekonomıkalyq, sonyń ishinde qarjy bolashaǵyn ashady. Teńiz jobasynyń ózin ǵana júzege asyrý otyz mıllıard dollarǵa túsedi. Muny biz ózimizden taba almas edik. Qazir Qazaqstan munaı óndirý úshin jyl saıynǵy aqy retinde eki myńynshy jylǵa deıin eki mıllıardtan astam dollar alatyn bolady. Barlyǵyn qosqanda qyryq jyldyń ishinde 80 mıllıardtaı bolady», dep halyqaralyq kelisimniń táýelsiz elimiz úshin ákeletin paıdasyn dáleldep beredi. Rasynda da kóp uzamaı Atyraý oblysynda áleýmettik baǵdarlamalardy sheshýge baǵyttalǵan «Atyraý Bonýs Qory» jobasy júzege asyryldy. Ony iske asyrýǵa 5 jylda 50 mln AQSh dollaryn salý kózdeledi. Nátıjesinde 1993 jylǵy Qulsary kentindegi sý tasqynynan zardap shekken jergilikti turǵyndarǵa kómek qoly sozylady, Atyraýda avtomattandyrylǵan qazandyqtyń jáne Redýt kentinen bastap qalanyń qazandyǵyna deıin jetetin, qalany jáne onyń mańyndaǵy kentterdi gazben qamtamasyz etýge qýaty jetetin magıstraldy gaz qubyrynyń qurylysy da bastalady. Olar «Ǵasyr kelisiminiń» is júzine asa bastaǵanyn aıǵaqtady.
Osynyń barlyǵy Elbasynyń ultjandylyǵymen ári saıasatkerligimen ońtaıly sheshimin taýyp otyrǵanyn atap ótý qajet. Nátıjesinde «Teńizshevroıl» birlesken kásipornynyń salmaqty qadamdary táýelsizdik alǵan jyldarymyzda Qazaqstannyń irgesiniń bekýine qyzmet jasady, naryqtyq ekonomıkanyń damýyna, áleýmettik máselelerdiń sheshilýine jol ashty, qazaq munaıy men gazyn álem naryǵyna shyǵardy, ulttyq munaıshy mamandardyń básekelestikke qabilettiligin qalyptastyrdy. Sondyqtan da «Teńizshevroıl» álemdik qaýymdastyqta keleshegi kemel, senimdi seriktes retinde tanyldy jáne Elbasynyń kóregendigin dáleldedi. Osynyń nátıjesinde el ekonomıkasyna sheteldik ınvestısııalar aǵyldy, iri halyqaralyq jobalar qolǵa alyndy, bir ǵana Teńizshevroıl 1993-2015 jyldary Qazaqstan ekonomıkasyna 112 mıllıard AQSh dollaryn saldy. Munyń ózi Elbasynyń 1993 jylǵy «Ǵasyr kelisimine» qoıǵan talaptarynyń tolyq oryndalǵanyn aıǵaqtaıdy.
Ábilseıit MUQTAR,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Atyraý oblysy memlekettik arhıviniń basshysy
