Uly Dala Renessansy

Elimizdiń mádenı-rýhanı ómirinde tarıhı betburys jasaǵan, qoǵamdyq sanaǵa silkinis ákelgen, dáıekti derekteri men máıekti mazmuny úılesken mańyzdy maqalanyń eń áýeli ana tilinde jaryqqa shy­ǵýy aldymen qasıetti qazaq tili­niń mereıli mezetin meńzese, ekinshiden – bas basylymdy erekshe bir mártebeli qurmet bıigine kóterip tastaǵan edi. 

Shyn máninde árbir sózi sanaǵa serpilis, jańaǵa keń tynys ashqan mazmundy maqala el men jerdiń, tanym men tarıhtyń, qasıet pen qasterdiń túbegeıli jańǵyrtýdyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndap berdi. Sodan bergi bir jyl ýaqyt ishinde «Týǵan jer», «Kıeli jerlerdiń geografııasy», «100 jańa oqýlyq», «100 jańa esim», latyn álipbıi, «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobalary baǵytynda qyrýar jumys atqarylyp, ulttyq kod, pragmatızm, sananyń ashyqtyǵy máseleleri qoǵamda keńinen talqyǵa tústi. Taǵylymdy tarıh urpaq jadynda jańasha jańǵyrdy, kıeli mekender júıeli zertteý obektilerine aınalyp,  álipbıdiń jalpyhalyqtyq talqylaýdan ótken nusqasy qabyldandy. Beıbit kúndegi erligimen, qajyrly eńbegimen, jasampaz jobalarymen, jarqyn jetistikterimen qoǵamǵa úlgi bolatyn 100 jańa esim anyqtaldy. Álemdik aqyl-oı qazynasynan 100 kitap tańdalyp, ony qazaq tiline aýdarý isi júıege tústi. 

Elbasy tapsyrmasymen qazaq halqynyń qasterli oryndary sanalǵan, halyq jadyndaǵy qa­sıetti mekenderdi qaıta jań­ǵyr­tý isi qolǵa alyndy. Oǵan «Egemen Qazaqstan» gazeti de qal-qaderinshe atsalysty. «Ata jurt: ańyzǵa aınalǵan ataýlar» degen aıdar ashyp, Aspantaýdan Beǵazyǵa, Otpantaýdan Otyrarǵa deıingi alyp aımaqtaǵy ósken jer, órgen orta tarıhy qaǵazǵa túsirildi. Bas basylym betinde jalpy rýhanı jańǵyrý aıasynda jaryq kórgen materıaldardyń sany 2 myńnan asty.

Qazaq halqynyń ulttyq sanasy týǵan topyraqpen tutas uǵym ekeni ejelden belgili. Alash kósemi Álıhan Bókeıhan «Týǵan jer­diń árbir túıir tasy qazaqtyń óńi­rine túıme bolyp qadalýy kerek» dese, sol qazaqtyń árbir túıir tasynyń tarıhy bar ekenin bilemiz. Ol ańyz-ápsanalardy halyq sanasyna sińirý arqyly, ótkenimizdi saralap, búginimizdi baıyptaýǵa bet alýymyz kerek.

Qazaq eli ata-babalarynyń qorymymen shekarasyn shegendep, dástúrimen dáýir kelbetin derek­tep, árbir beli men jotasyn, kóli men qoǵasyn sana deń­geıin­de ulyqtap kele jatqan jora­­ly jurt. Árbir ataýdyń as­tyn­da ańyz, árbir áýlıeli úń­gir­lerdiń ápsanalary bolatyny sondyqtan. 
Qazaqstan shırek ǵasyr ishinde asqaraly belesterdi baǵyn­­d­yryp, endigi jerde álem­degi damyǵan 30 eldiń qata­rynan tabylýǵa um­ty­lyp otyr. Elbasynyń alys­ty tereń­nen boljaıtyn stra­tegııa­lyq saıasatynyń ar­qasyn­­da memleket qaryshty ekonomıkalyq damýǵa qol jetkizdi. Al munda Memleket basshysy aıtqandaı «Shyn máninde, Qazaqstannyń árbir jetistiginiń artynda alýan túrli taǵdyrlar tur». Osyn­daı nıetten týyndaǵan «Qazaq­stan­­daǵy 100  jańa esim» jobasy eldiń órkendeýine ózindik úles qosqan tulǵalardy saralady. Jańa jobanyń arqasynda zamanǵa saı tulǵalar shoǵyry qalyp­tasqanynan qalyń jurt­shylyq habardar boldy. 

Ulttyq mádenıet jaýharlary jahan tórinde dáripteldi

Memleket basshysy «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda: «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn iske asyrýǵa tıispiz. Álem bizdi qara altynmen nemese syrtqy saıasattaǵy iri bas-tamalarymyzben ǵana emes, mádenı jetistikterimizben de tanýy kerek» dep aıtqany biz­diń tarıhı-mádenı qazynalary­myzdy, rýhanı qundylyqtary­myzdy álem jurtshylyǵyna tanystyrýǵa bastamashy boldy deýge negiz bar. Sońǵy bir jyl ishinde otandyq mádenıettiń jaýharlaryn tórtkúl dúnıege tanytý barysynda orasan zor jumystar atqaryldy.

Baǵzydan jetken babalar murasy negizinde qalyptasqan elimizdiń búgingi mádenı ómirin álemge tanytýda aıryqsha múm­kindik týdy. Byltyr qazan aıynda Parıjdegi IýNESKO-nyń shtab-páterinde «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamasy tanystyrylyp, «Altyn adamnyń álem mýzeılerine sherýi» jobasy aıasynda «Uly dala­daǵy kóshpendiler tarıhy», «Qazaqstannyń kıeli jer­leri­niń geografııasy» atty karta­synyń tusaýkeseri ótip, Qazaq­stan jáne Astana týraly bi­re­geı derekti fılmder kór­se­tildi. 2017 jyldyń 14 qyr­kúıegi­nen bastap 4 aı boıy Brıtan mýze­ıin­de (Ulybrıtanııa) ótkizil­gen «Eýra­zııanyń ejelgi kósh­pen­dileri» halyqaralyq kórmesi men Táýel­sizdik kúni qarsańynda Nıý-Iork qalasynda (AQSh) uıymdas­tyrylǵan «PHOTOfest.KZ – gúldengen Qazaqstan álem fo­to-sýretshileriniń kózimen» at­­ty fotokórmesi qazaqtyń taǵy­lym­­­dy tarıh uıyǵan baıtaq dala­­sy­na álem halqynyń kóńilin aýdartty. 

Elimizde jańa bet-beınesi kelisti kelbetin qalyptastyrý­ǵa septesken «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» baǵ­darlamasy mádenıettiń bar­lyq salasyn qamtydy deýge bolady. Qazaqtyń teatr jáne kıno ónerin de álemdik mádenı keńistikte jan-jaqty nasıhattaý – osy baǵdarlamanyń bas­ty baǵyttarynyń birine aına­­lyp otyr. Byltyr jyl aıaǵy­na taman Los-Andjeles qala­syn­da «Qyz Jibek», «Anaǵa aparar jol», «Almas qylysh» fılm­deri kórsetilip, AQSh-taǵy qazaq­stan­dyq kıno kúnderi ótti.  Otan­dyq kıno ındýstrııasy men gol­lıvýd­tyq kınokompanııalar arasyn­daǵy áriptestik baılanystyń arqasyn­da «Qazaqfılm» kıno­stýdııasy­nyń gollıvýdtyq kınorejısser Djef Vespamen birlese túsirgen «Ámire» kıno­kar­tınasy jaryqqa shyqty. Otarlyq ozbyrlyqty jan-dúnıeńe basqasha kózben sezdirip, oı salatyn fılmde kómeıine bulbul uıalaǵan ánshi Ámire de, Alash ardaqtysy Mustafa Sho­qaı da ózderi kelbetti, sózderi kelisti kemel tulǵalar! Eń bas­tysy, sońǵy kúnderi qazaq bas­pa­­sózi­nen ańǵarǵanymyzdaı, qo­ǵam­da, ásirese jastar arasynda ásem ánimen Parıjdi tańǵal­dyrǵan Ámire men tutas, táýel­siz Túrkistan ıdeıasy úshin emı­grasııaǵa ketken Mustafa Shoqaı ómirine degen qyzyǵýshylyqtyń arta túskenin baıqadyq. 

Álipbı – memleket quryp, Astana salýmen birdeı aýqymdy joba  

Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasyndaǵy negizgi ustyn­dardyń biri – qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý. Álippe ulttyń tańbasy, eldiktiń aıshyǵy, mem­lekettiń táýelsizdigi men tutas­tyǵyn aıqyndaıtyn sım­vol­dardyń biri ekeni belgili. Bul turǵydan alǵanda tańba tańdaý – órkenıet jolyn da tańdaý degen maǵyna beredi. Sondyqtan álip­pesin almastyrý týraly qa­byl­daǵan sheshimi arqyly Elba­sy qazaq eliniń táýelsizdigin bekem­­deıtin, tutastyǵyn nyǵaı­tatyn, Máńgilik el muratyn tu­ǵyr­ly etetin tarıhı tańdaýyn ja­sady dep oılaımyz.

Buǵan deıin jazǵan oıymyzdy taǵy da nyqtaı tússek, eldiń tól álipbıin jasaý – Táýelsizdik alý, Memleket qurý, Astana salý syndy asa aýqymdy ári taǵdyrsheshti jobalardyń biri. Sol sebepti de Memleket basshysy bul máselege aıryqsha mán berip, ony búkilhalyqtyq tal­qylaýǵa shyǵardy. Bir ǵana «Egemen Qazaqstan» gazeti­niń ózine elimizdiń túkpir-túkpi­ri­nen júzdegen hattardyń kelýi, gazet betinde ǵalymdar men sa­rap­­shylardyń, til mamanda­ry­nyń, qarapaıym jurtshylyq ókilderiniń, tipti sheteldik memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń pikir bildirýi, álipbı máselesi boıynsha myńǵa jýyq maqala jarııalanýy sonyń aıqyn aıǵaǵy dep bilemiz. 

Rasynda da, mamandar latyn álipbıi qazaq tiliniń boıaýyn, erek­­sheligin, tildik zańdylyq­taryn saqtaıtyn birden-bir álip­bı ekenin alǵa tartady. Latyn álipbıi – ǵylymnyń, teh­nı­ka­­nyń tili. Elbasy tap­­syrma­syn júze­ge asyrý úshin bul baǵyt­ta da qyrýar ju­mys atqaryldy. Álipbı­diń nus­qa­­lary qabyldanyp, el súz­gisi­­nen ótti. Qazaqstan Pre­zı­denti sońǵy nusqany beki­tip, tıis­ti Jarlyqqa qol qoıdy. Stra­­­te­gııalyq mańyzy bar qujat qa­byldanyp, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jaqynda qazaq­stan­dyq mektepterdi latyn álip­bıine kóshirý kestesin jarııa­lady. Osyǵan sáıkes mektep­teri­miz 2025 jylǵa deıin kezeń-kezeńimen jańa álipbıge kóshe­di. Bul – el bolashaǵy úshin jasal­ǵan mańyzdy qadamdardyń biri. Sondyqtan, «Egemen Qazaq­stan» da bul baǵytta óz qada­myn jasap, naýryzdan beri oqyrman­dar­­ǵa gazetimizdiń ataýy latyn álip­bıimen jete bastady.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, "Egemen Qazaqstan" 

100 oqýlyq: aqyl-oı qazynasyna qosylǵan telegeı bilim

Qaryshtap damyp bara jatqan jahandyq úrdisten qal­maı, bá­sekege qabiletti memleket­ter­diń qatarynda bolý úshin sóz joq sapaly bilim, bilikti urpaq qajet. Elbasy adamı kapıtal uǵymyn beker alǵa tartqan joq. Zaman kóshindegi nebir qıyn asý men belesterdi qazirgi ýaqytta kúsh emes, bilim baǵyndyratynyn kórip kele jatyrmyz. 

Búgingi qazaq jasy jan-jaqty aqparattanǵan, birne­she til meńgerip, óz salasy­nyń kásibı mamany bolýy tıis. Bul rette Elbasynyń tapsyrmasymen álemniń úzdik ýnı­versıtetterinde oqy­ty­latyn, ondaǵan tilge aýdarylyp, bir­neshe márte basylyp shyqqan úz­dik ǵylymı oqýlyqtardy qazaq tiline óz deńgeıinde aýdaryp, jalpy stýdent qaýymǵa jetkizý mindeti júktelgeni málim. Bul baǵytta atqarylǵan jumystyń bir parasyn keshe «Ulttyq aýdarma bıýrosy» qoǵamdyq qory Memleket basshysynyń qaty­sýymen ótken alqaly jıyn­da tanystyrdy. Elimizdegi ǵalym­dar men joǵary oqý oryndarynan kelip túsken 800-den astam usynystyń ishinen tańdap alynǵan júz oqýlyqtyń bıyl on segizi aýdarylyp, oqyr­manǵa usynyldy. Elbasy ózi qatysqan sharada bul joba týraly oń pikirler aıtyldy. 

Árıne, buǵan deıin de ana tili­mizge álem ádebıetiniń jaý­har­lary aýdarylǵany ras. Bi­raq álemniń eń úzdik aqyl-oı ıele­riniń tańdaýly eńbekteri dál osyndaı aýqymda júıeli túrde aýdarylǵan emes. Tarıh­qa úńilsek, grek fılosofııasyn aýdarý arqyly ıslam álemi­niń ǵylymı turǵydan tolys­qanyn bilemiz. Al musylman ǵalymdardyń ǵylymı jetistik­terin túpnusqadan aýdarý arqyly Eýropada Renessans dáýiri bastalǵan edi. Jalpy, mundaı irgeli aýdarma ulttyq jańa mádenıet qalyptastyrady, halyqtyń oı qazynasyn baıytady, jańǵyrtady, onyń tereńge tartqan tamyryna qan júgir­tip, jas tolqynnyń shyǵarma­shy­­lyq áleýetin arttyrady. Son­dyq­tan shetelderdiń shoqtyǵy bıik ǵyly­mı shyǵarmalaryn túp­nus­qadan tikeleı aýdarý arqyly tilimizdiń órisi keńeı­di, jańa termındermen baıy­dy, eń bastysy, elimizde aýdarma mektebi qalyptasyp, nyǵaı­­dy. Osy turǵydan alǵanda, Elbasy bastamasymen júzege asyp jatqan bul jobanyń búgingi hám erteńgi urpaq úshin máni men mańyzy, tıgizer paıdasy ólsheýsiz. Buǵan deıin mundaı memlekettik deńgeıdegi irgeli jobanyń alys-jaqyn kórshi memleketter men jalpy túrki áleminde jasalmaǵanyn da aıta ketken jón. Bul memlekettiń bilimge, jas urpaqqa jasaǵan úlken qamqorlyǵy dep túsinýimiz kerek. 

Túbi bir túrki jurtynyń temirqazyǵy

Osy oraıda aıta keterlik jaıt, Elbasynyń bolashaqqa baǵdar bolar bul maqalasy tek qazaq halqynyń qazynasyna ǵana olja salatyn baǵdarlama emes, túbi bir túrki jurtynyń da tereń tarıhyn zerdelep jatqan halyqaralyq iri joba deýge tolyq negiz bar. Bul oı – byltyr ǵana kóshpeli jurttyń kóne qonysy Kerýlennen kósh bas­tap, Arqanyń altyn qazyǵy – Ulytaýdaǵy Keńgir boıyna kelgen «Kentaıdan Ulytaýǵa deıin: tarıhı jadynyń jańǵyrýy» halyqaralyq ekspedısııasy kezinde dúnıege kelgen bolatyn. Rasymen de bizdiń tarıhymyzdyń tek Qazaqstannyń qazirgi shekarasymen shektelmeıtini bel­gili. Bizdiń tarıhı jady­myz tas balbaldardyń tamyryn­da, túrki kósemderiniń tuǵyryn­­da ekeni anyq. Baıqal men Balqan­nyń, Altaı men Anadolynyń, Mońǵolııa men Majarstannyń ara­syndaǵy baıtaq dalada kósh­peli baıyrǵy túrki halyq­tarynyń ónegeli izi men ómirsheń sózi saırap jatyr. Onyń ústine álem bizdi túrki jurtynyń altyn besik – qarashańyraǵy, Qazaqstan Prezıdentin túrki jurtynyń kóshbasshysy dep tanıtyny belgili. Sondyqtan «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy bola­shaq­ta ulttyq kody men túpki tarıhy bir, taǵdyry men tamyry uqsas, maqsaty men múddesi bir baýyrlas halyqtar arasyn jaqyndastyratyn, aǵaıyn arasyna altyn arqaý bolatyn irgeli jobaǵa aınalsa degen tilegimiz bar. Azat Alashtyń aq paraǵyna jazylǵan Elbasy maqalasy túrki jurtynyń rýhanı temirqazyǵy, Uly Dalanyń Renessansy bolary anyq!

Darhan Qydyráli