– Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń rýhanı jańǵyrý jónindegi maqalasy bizdi de judyryqtaı jumyldyra tústi. Búginimizdi bilip qana qoımaı, ótkenimizdi tanýǵa dańǵyl jol ashty. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń qyzmetkerleri ol maqalamen tanysyp qana qoımaı, ımandy istiń uıytqysy bolýǵa kúsh salyp otyr. Kóp ultty Qazaqstan halqynyń basyn biriktirý maqsatynda táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap Prezıdent ártúrli eldik ınstıtýttar ashyp, oǵan bárimizdi toptastyrdy. Solardyń ishinde bir úıdiń balasyndaı, bir qoldyń salasyndaı uıymshyldyqpen eldikke qyzmet etip kele jatqan Qazaqstan halqy Assambleıasy der edim. Elimizde qandaı da bir mańyzdy oqıǵa bolsa, qol ustasyp, dostasyp shyǵa kelemiz. Bul iske qasıetti dinimizdiń de qosyp otyrǵan úlesi barshylyq. Aqıqatyna kelsek, ımandylyqqa bastaıtyn din – ult pen ulysty qalyptastyrýda áleýeti bar myqty ustanym ekeni ras. Allanyń aq joly adaldyqqa, adamdyqqa jeteleıdi. Jat aǵymdarǵa urynbaı jaqsy jaqqa qaraı ózgerýdi ıslam dini birinshi kezekke qoıǵan. Ár ulttyń adamy óz salt-dástúrin, mádenıetin damytýǵa eshqandaı tosqaýyl qoımaıdy. О́ıtkeni til, din, mádenıet bir-birimen tyǵyz baılanysqan. Al dinniń ortalyǵy meshit desek, meshit rýhanııattyń barlyq ozyǵyn jınap, tozyǵynyń kemshiligin kórsetip otyrady.
Dinniń shyn mánindegi baǵytyn bilgen jamaǵat eshýaqytta adaspaıdy. Islam dininiń qazaq dalasyna kelgenine de on eki ǵasyrdan asty. Bizdiń elimizde bul dinge degen qurmet artyp otyr. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrliginiń jumys istep jatýy sózime mysal bola alady. Mınıstrlik qasıetti dinimizdiń otanymyzda saýatty júrgizilýin, adal nıettiń oryndalýyn, keıbir teris pıǵyldardyń is-áreketine zańdyq turǵydan tosqaýyl qoıýdy qamtamasyz etýde. Osy arada myna bir oıdy da ortaǵa sala ketsem deımin. Eýropa halqyna, búkil Arab álemine aty máshhúr ǵulama ǵalymdar týraly tereńnen áńgime qozǵap, olardyń ómir jolyn zerttep, zerdeden ótkizsek esh artyqtyǵy joq. Sol uly ǵulamalar qaı elden, qaı jerden ekendigin naqtylap, olardyń erekshe bolmysyn, ǵylym-bilimge qosqan úlesin, eńbekterin kórsetip otyrsaq, Ortalyq Azııa jurtynyń da din salasynda alyptary bolǵanyn dáıekter edik. Eger biz bul jumysty dál qazir qolǵa almasaq, keıingi jas olardy múlde bilmeı qala ma degen qaýpim bar. Bizdiń mınıstrlik osyny qolǵa alyp din salasynda myqtylardyń bolǵanyn jan-jaqty zertteıtin ınstıtýt ashyp, sonda ata tarıhymyzben qatar, ıslam tarıhyn zerdelep, ózimizdiń ǵulamalar ilimin búkil dúnıege tanytsaq utylmaımyz. О́z ǵulamalarymyz, ǵalymdarymyz jarqyrap shyǵyp jatsa, ult tarıhy úshin abyroı bolary aqıqat. Árıne buǵan qarjy kerektigi belgili. Degenmen ult tarıhy úshin qajet iske qarjy tabylar degen úmittemin.
– Jalpy, búgingi kúni din salasyndaǵy jumystar júıeli jolǵa túsip, ózekti máseleler sheshimin taba bastaǵanyn kórip otyrmyz. Degenmen bul baǵyttaǵy is-qımyldy kúsheıte túsý kerek degen pikir bar. Buǵan ne deısiz?
– Aıtary joq. Búlingen elder berekesiniń bolmaı jatqanyn kórip te, bilip te otyrmyz. Qazaq myna ómirdi qamshynyń sabyna teńeıdi. Qarapaıym estilgenimen keremet fılosofııalyq astar jatyr. Men ár azamatqa osy qanatty qaǵıdany tanyp-bilse, tar kóńil keńip, jaratqan bergen jan ólsheýli ýaqytynda armansyz bolar edi. bul jerdegi bizdiń basty mindet ádil dindi burmalaıtyn ıdeıalardan qorǵaný – búgingi kúnniń ózekti máselesi bolyp tur. Bul – aldyńǵy tolqyn bizge júktelgen is. Shyndyǵyna kelgende basty baılyǵymyz da, qundylyǵymyz da eldiń yntymaǵy men birligi, tatýlyǵy, turaqtylyǵy. Búgingi tańda ózderin salafımiz deıtin keıbir musylman baýyrlarymyzdyń júrip-turýyna kıim úlgilerine qarap bul qandaı musylmandyq dep oılanasyń. Júzderine qarasań sýyq, meıirimsizdeý kórinedi. Ǵulamalar tııanaqtaǵan qaǵıdattarǵa súıenseń, musylman adamdar talas-tartystan aýlaq júrý kerek. Ony oryndamaǵandar eldiń yntymaǵyna nuqsan keltirý dep túsinemin. Keıbireýleriniń júrekterinen meıirim ketkendikten bolar, eshkimge jany ashymaıtyndaı, qatygezdeý kórinetinin nesin jasyramyz. Mundaı jat qylyqtan, ásirese keıingi urpaqty saqtandyrsaq eken. Oǵan ul-qyz ósirip otyrǵan ata-analar aldymen kúsh salýy kerek.
– Bizdiń elimizde taıaýda Eýrazııa musylman ǵulamalarynyń forýmy ótti. Onda qandaı máseleler talqylanǵanyn aıta otyrsańyz.
– Dini bir musylman jurtynyń ǵulamalary aıbyndy Astanamyzda basqosýy biz úshin abyroı boldy. «Eýrazııa keńistigindegi Islam órkenıeti: ótkeni, búgini jáne bolashaǵy» atty taqyryp aıasynda bolǵan alqaly jıynǵa Eýrazııanyń 21 elinen 35-ten astam delegat, sol sekildi elimizdiń bedeldi din ǵalymdary men Ǵulamalar keńesiniń músheleri, jalpy 250-den astam adam qatysty. Bul jıyndy tarıhı kún deýge bolady. Bul basqosýdy da Elbasynyń rýhanı jańǵyrý ıdeıasynyń aıasyndaǵy is-shara deýimiz kerek. Forýmnyń basty maqsaty týraly elimizdiń Bas múftıi Serikbaı qajy Oraz baıandama jasap, ıslam dininiń arǵy-bergi tarıhyna tereńdep baryp forýmnyń maqsatyn atap aıtty. Jańa zamandaǵy musylman qaýymynyń ja-
ýapkershiligi, ózara túsinistikte jumys isteý, álemdegi syn-qaterlerge baılamdaryn bildirip, musylman úmbetiniń dinı ekstremızm men terrorızmge qashanda qosylmaıtynyn, zııandy áreketterden aýlaq bolý basty mindet sanalatynyn tilge tıek etip, Eýrazııa elderiniń ortaq pátýalar bazasyn qalyptastyrý, rýhanı qaýipsizdikti basty baǵytta ustaý, jat dinı aǵymdardyń ıdeologııasyna tótep berý jolynda bir bolý, buǵan qosa tarıhı oryndardy qadirleý isi de qozǵaldy.
Dúnıe qubylyp turǵan tusta dini bir halyqtardyń túsinikte qatar júrýi, ásirese keıingilerge úlgi ekeni sózsiz. Qasıetti dinimizdiń adamdyqqa baýlıtyn qasıetterin jalǵastyra bilsek, ony keıingi jastardyń sanasyna taza kúıinde sińirsek, bizge kimniń tisi batady? Jalpy, din isin júrgizýshiniń ózi saýatty bolýy kerek. Kóp nárseni búldiretin osy saýatsyzdyq. Birden aıtaıyn, ıslam dini dogma emes. Jaǵdaımen eseptesedi, múmkin degendi úzildi-kesildi joqqa shyǵarmaıdy. Eger saýatyń shamaly bolyp, Quran qaǵıdalaryna tereńdeı almaı turyp boljammen kesip-pishseń jurtty adastyrasyń. Islam dini, joǵaryda aıttym, taǵy qaıtalaımyn, bilim men ǵylymǵa shek qoımaıdy. Qaıta oqy, bil deıdi. Oǵan talpynǵan adamǵa uzyndy kún meshitte otyr demeıdi. Bes ýaqyt namazyńdy jıyp oqýǵa da keńshilik beredi. Alla taǵala Quranda «Eger bilmeseńder ilim ıelerinen surańdar. Ǵalymdar halyqtyń ishinde kóp emes, olar sanaýly, sondyqtan bilmeıtin sharıǵat úkimderin ǵalymdardan, bilimi bar adamdardan surańdar. Bul – Alla taǵalanyń ámiri, buıryǵy» deıdi. Mine, aldaǵy pikirimizge osy dáıek bolady dep oılaımyz. Alla jolynan adaspaý úshin din ǵulamasy Ábý Hanafı mázhabyn tereń bilýiń kerek.
Táńirim ár kez qoldasyn, kóp kórmesin, qazaq jerinde, shúkir deıin, dinı negizdegi qaqtyǵystar bolǵan emes, bolmasyn da. Degenmen ártúrli bólinýshilikter baıqalady. Keri baǵyttar ańǵarylady. Fanattar eles beredi. Osydan saq bolsaq eken. Ásirese ańǵal jastardyń jat dinniń jeteginde ketpeýin barsha jurt qadaǵalaýy kerek-aq. Jaratqan ıemizge myń da bir shúkir. Táýelsizdik alǵaly rýhanııatqa shóldegen halqymyz ýaqyt ótken saıyn ımandylyqqa bet burýda. Qazaq elinde ıslam dini qanat jaıyp meshitke kelýshilerdiń sany artýda. Musylman kisi ózgelerge til tıgizip saýap tappaıdy. Kerisinshe kúnáǵa urynady. Islam – dini naǵyz halyqtyq din. Eshkimge, jaýyna da jamandyq tilemeıdi. Tek jaqsylyq suraıdy. «Dinge zorlyq joq» deıdi Quran hadısterinde. Alda aıtqanymyzdaı din «... ıelerimen eń kórkem túrde, sypaıylyq pen ádeptilik saqtap pikir alysyńdar», deıdi taǵy da Quran qaǵıdasy. Bul dana halqymyzdyń «Erkindik qaıda bolsa, eldik sonda, birlik qaıda bolsa, erlik sonda» degen ataly sózimen ushtasyp, tuǵyrymyz – tynyshtyq, tirligimiz – turaqtylyq, tilegimiz tatýlyq sekildi uly maqsatqa jalǵasyp, ol maqsatta máńgiligimizge aınalsyn deıik.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
