Bir jyldan keıin Ilon Kıngstondaǵy Koroldik ýnıversıtetke oqýǵa tústi. Bos ýaqytynda inisi ekeýi gazetterden qyzǵylyqty tulǵalardy izdestirip, kezdesýge kúsh salady. Olardyń arasynda kásipqoı beısbol klýbynyń jetekshisi, kúndelikti gazettiń bıznes-sholýshysy, bank top-menedjeri de bar edi. Tipti, solardyń biri Nova Scotia bankiniń top-menedjeri Pıter Nıkolson Masktiń jazǵy óndiristik tájirıbedegi jetekshisi boldy. Kóp ýaqyt ótpeı-aq Ilon onyń qyzy Krıstıdi týǵan kúnine shaqyrdy. Krıstı shaqyrýdy qabyl alyp, Torontodaǵy Meıdiń úıine barǵanda jas jigittiń qysylmastan «Men elektrli kólikter týraly kóp oılaımyn. Sen bul týraly ne bilesiń?» dep suraǵanyn keıin eske alady. Olar jaqsy qarym-qatynasta bolǵanymen Mask kýrstasy Djastın Ýılsonǵa ǵashyq boldy. Árıne, ádepkide ádemi ári sánqoı sylqym Maskke múlde nazar aýdarmaǵanymen, kózdegenine jetpeı qoımaıtyn tabandy jigit arýdyń júregin jaýlaýǵa baryn saldy.
Maskke jańa ortasy jaqqan edi. Balamaly energııa kózderi, ǵarysh jáne basqa da ózi qyzyǵýshylyq tanytyp júrgen dúnıeleri týraly áńgimelerine kúle qaraıtyn ońtústikafrıkalyq ortadaı emes, jańa dostary onyń ıntellektýaldyq qabiletin oń qabyldady. Ýnıversıtette sabaqqa zeıin qoıdy, bıznesti zerttedi, sheshendik óner baıqaýlaryna qatysty, óz ortasynda basym bolýǵa kúsh saldy, emtıhan kezderinde de daralanyp turdy.
1992 jyly Mask Pensılvanııa ýnıversıtetiniń stıpendııasyn alyp, atalǵan ýnıversıtetke aýysady. «Barqyt lıgasyna» enetin joǵary oqý orny oǵan ekonomıka jáne fızıka boıynsha eki mamandyqtyń bakalavry dárejesin alýǵa múmkindik berdi. О́zi ispetti oılaıtyn fızık dostaryn kezdestirdi. Keıin Kremnıı jazyǵynda kásipker bolǵan Adeo Ressı esimdi jaqyn dos tapty. Kún energııasyna degen qushtarlyǵy balamaly qýat kózderin paıdalanýdyń jańa joldaryn izdestirýge túrtki boldy. Birde osy taqyrypta jazǵan stýdenttik baıandamasynda Mask kún batareıalarynyń qalaı jumys isteıtinin, ony qalaı tıimdi paıdalanýǵa bolatynyn, sondaı-aq «bolashaqtyń elektr stansasy» – ǵaryshtaǵy alyp kún batareıalary Jerge qysqa tolqyndar túrinde qýat jiberip turatynyn áńgimelese, endi birde baıandamasyn ǵylymı-zertteý qujattary men kitaptardy elektrondy skanerleýge arnalǵan, alynǵan aqparat pen mazmundy optıkalyq turǵydan tanıtyn biryńǵaı málimetter bazasyn qurýǵa arnaıdy (búgingi Google Books pen Google Sholar sııaqty). Kelesi joly ıondar men sýperkondensatorlar taqyrybyn qozǵap, keleshekte zymyrandar men ushaqtar, avtokólikterge qoldanýǵa arnalǵan energııany saqtaýdyń jańa úlgisi týraly baıandama jasaıdy. Professorlar tarapynan joǵary ball jınaıtyn Maskke tán erekshelik – ol óziniń kúrdeli fızıkalyq túsinikterin bıznes-jospar mazmunynda kórsete biletin.
1994 jyldyń jazynda Mask pen inisi Kımbal Amerıkany aralaýǵa shyǵady. Kımbal shaǵyn kásip istep, satqan franshızasynyń bir bóligine eski BMW 320i kóligin satyp alǵan edi. Uzaq jolda aǵaıyndy bozbalalar ártúrli armanǵa berilip, endi enip kele jatqan ınternet keńistiginde kompanııa ashýdy, tipti dárigerlerge arnalǵan ortaq onlaın jeli qurýdy oılastyrady. Mask jaz aılaryn Kremnıı jazyǵynda ótkizdi. Kúndiz Pinnacle Research Institute kompanııasyndaǵy gıbrıdti kólikterge arnalǵan otyn kózi retinde sýperkondensatordy zerttep jatqan startap jobaǵa qosylsa, keshke Rocket Science Games atty kompıýterlik oıyndy jetildirýmen aınalysyp jatqan startapshylarǵa baratyn. Olardyń arasynda keıin Apple korporasııasynyń mýltımedııalyq platformalary men iPhone jáne iPhad qurylǵylaryn jasaýǵa qatysqan Tonı Fadell jumys istedi. Táýlik boıy isteıtindikten olarǵa Masktiń ekinshi jumysqa barýy tańsyq emes-tin. Mask munda tómengi kodtardy jazýǵa, oıyn kompıýterlerine arnalǵan djoıstıkter draıverin jasaýǵa qatysty. Keıin Apple QuickTime jetekshi ınjenerleriniń biri bolǵan Brıýs Lık qurylǵy jumysymen múlde tanys emes bozbala Masktiń bel sheshe kirisýiniń arqasynda kompıýterdi haker deńgeıine deıin meńgerip alǵanyn aıtady.
Eki jyl qatarynan Kremnııde tájirıbe jınap, ǵalamtor múmkindikterin kóńil kókjıegimen kóre bilgen ol Kımbaldy da osynda shaqyrdy. Birde startapshylardyń keńsesine telefon kitapshalaryn shyǵaratyn baspanyń satýshysy onlaın reestr ıdeıasyn satpaq boldy. Baspagerdiń ózi de jóndi túsinbeı turǵan ıdeıa Maskke oı saldy. О́ıtkeni ústel ústindegi úlken anyqtamalyqqa qaraǵanda onlaın reestr ońtaıly edi. Kımbal ekeýi aqyldasyp, 1995 jyly alǵash ret qurǵan startap Global Link Information Network – keıin Zip2 atalǵan joba kartamen jumys isteıtin bıznes-katalog edi. Bul jaqyn jerde qandaı pısserııa ornalasqan, oǵan qalaı jetýge bolady degen qarapaıym dúnıelerge qyzmet kórsetedi. Ol kezde ınternette jarnama berýge eshkim qulyqsyz bolatyn. Onyń ústine jalǵa alǵan keńseleri de suryqsyz ǵımarat-tyn. Internetke tez qosylý úshin olar tómengi qabattaǵy keńsemen kelisimshartqa otyrdy. Mask baǵdarlamany, Kımbal satý isin jolǵa qoıýmen aınalysty. Mask málimetter bazasyna arzan lısenzııa satyp alǵan soń alǵashqy GPS-navıgatorlarǵa qoldanylatyn sıfrly karta men baǵyttar qurýǵa júzdegen mıllıon dollar jumsaǵan Navteq kompanııasyna habarlasyp, tehnologııasyn tegin aldy. Ýaqyt óte kele Zip2 jobasy tolyǵa tústi. Ákesi Errol Mask balasyna qıyn sátte qol ushyn sozyp, 28 myń dollar berdi. Alǵashqy úsh aıda Mask baýyrymen birge keńsede turdy. Odan keıin ońtústikkoreıalyq jas ınjenermen kelisim jasasqan Mask ony Zip2-ge taǵylymdamadan ótýge alyp, aqysyna jıhazsyz eki bólmeli úıin jalǵa aldy. Osylaısha, aqparattyq dáýirge bet alǵan ınternet-kásiporyn 1995 jyldan bastap alǵashqy qyzmetkerlerin jumysqa ala bastady. Eń birinshi qyzmetker – 20 jastaǵy Djeff Heılmen ómirde ornyn tabýdy kózdep, basyn taýǵa da, tasqa da soǵyp júrgen sáti edi. Teledıdardan veb-mekenjaıy kórsetilgen kezdeısoq jarnama arqyly kelgen Heılmenge taǵy birneshe adam qosyldy. Osy kezderdi esine alǵan Heılmen Masktiń sol jyldarda keńseden shyqqanyn múldem kórmegenin, tańerteń jumys ústeliniń janyndaǵy qapta uıyqtap jatatynyn aıtady. Túrli saýdagerler men kásipkerlik nysandarynyń esigin qaqsa da keńsege qur qol oralatyn Heılmenniń aıtýynsha, sol kezde dúken ıeleri áńgimelesýden bas tartyp qana qoımaı, ınternetti aldamshy nárse retinde qabyldaǵan kórinedi. Alǵashqy qyzmetkerlerdiń biri, buryn jyljymaıtyn múlik satý salasynda jumys istegen Kreıg Mor jarnama tartýǵa kóp qarjy jumsaıtyn avtodılerlerdi jaǵalaýdy qolaı kóredi. Olardy Zip2-niń saıty totalinfo.com-ge tirkelse suranys kóbeıetinine sendirýge tyrysady. Birde Kreıg 900 dollardyń chegimen oralyp, qolyndaǵysyn ne isterin bilmeı turǵanda kompıýterden bas kótermeıtin Mask te oǵan tańyrqaı buryldy...
Endi qurylyp jatqan, tabysy joq derlik kásiporyn qyzmetkerlerin Masktiń baǵdarlamany únemi jetildirip otyratyny qanattandyrdy. Olar marketıngtiń nesheme tásilderin de qarastyrdy. Áleýetti ınvestorlar úshin jeke kompıýterge úlken qaptama kıgizip, jyljymaly tuǵyrǵa qoıyp qoıǵanda shynymen de Zip2 sýperkompıýterge baǵdarlamalar jasap jatqan jatqandaı kórindi. Venchýrlik kompanııa ókilderine jas jigittiń tastaı bekingen bolmysy unady. Birte-birte jigitterdiń tabandy jumysy men jan-jaqty izdenisiniń arqasyna olarǵa qoldaý kórsetýshiler tabyla bastady. Kanadalyq bıznesmen Greg Koýrı Torontodaǵy osyndaı alǵashqy tanystyqtan soń-aq úıinen 6 myń dollar alyp shyǵyp ustatady. Ol 1996 jyly Kalıfornııaǵa kelip, Zip2 qurýshylarynyń biri, Mask pen Kımbaldyń bıznestegi ustazy ispetti boldy. 2012 jyly 51 jasynda júrek talmasynan kóz jumdy.
1996 jyly Zip2 úlken ózgeristerge ushyrady. Ońtústikafrıkalyq eki balanyń ınternettik tirkeý júıesin qurýǵa talpynyp jatqanyn estigen Mohr Davidow Ventures ınvestısııalyq kompanııasy aǵaıyndylarmen kezdesip, nátıjesinde bızneske 3 mln dollar quıady. Sol ýaqytta ınternet keńistigindegi eń jaqsy izdeý júıesin qurǵan Mask osy jetistikti jalǵastyra berýdi kózdeıdi. Sondaı-aq jańa bastamalarǵa da den qoıyp, basylymdardyń jyljymaıtyn múlik, avtodıler men taqyryptyq habarlandyrýlar sııaqty jeke katalogtaryna arnalǵan baǵdarlama ázirleıdi. Basylymdar kesh te bolsa ınternettiń kásipterine qanshalyqty áser etetinin túsindi, ári Zip2 baǵdarlamalary olarǵa jańa tehnologııany nólden bastamaı-aq jelige jedel shyǵýlaryna múmkindik berdi. Kompanııanyń bıznes-modeli men sıpatyndaǵy ózgeris Masktiń ómirinde de betburysqa bastady. Venchýrlik kásipkerler Maskti tehnologııalar jónindegi dırektor qylyp qoıdy da, bas dırektorlyqqa Rıch Sorkındi jaldady. Iаǵnı Mohr Davidow sııaqty aıdaharmen jasasqan kelisim Ilonnyń atalǵan bızneske yqpalyn joqqa shyǵardy. Kásiporynǵa jańadan kelgen baǵdarlamashylar óte tıimdi jumys isteıtin. Olar baǵdarlamalardy qaıta jazyp, jobany jaqsarta tústi. Zip2 kásipornyn qurý men onyń ósýin baqylaý Masktiń ózine senimin arttyrdy. Sondaı-aq venchýrlardyń is-qımylyn jaqtyrmaǵan Mask pen qyzmetkerler arasynda kıkiljiń jıileı bastady. Sorkınniń basshylyǵymen Zip2 qyzmetine The New York Times, Knigt Ridder, Hearst Corp sııaqty bedeldi basylymdar jazyldy. Olardyń keıbiri kompanııany 50 mln dollarǵa deıin qarjylandyrdy. Zip2 úshin «Biz baspasózge bostandyq berdik» degen sóz aınalymǵa endi. Al Maskke ózi jasaǵan ónimniń gazetterdiń tasasynda qalǵany unamaıtyn.
1998 jyly kompanııa negizgi básekelesi CitySearch-pen birigip, 300 mln dollarlyq kelisim jasady. Alaıda, búkil qalada katalogtary bar alyp kompanııamen birigý syrt kózge jarasymdy kóringenimen, eki kásiporyn arasynda bir-birin qaıtalamaý úshin keı qyzmetkerlerdiń jumystan qýylýy, aýdıttik tekserister aqyry kelisimniń buzylýyna alyp keldi. Bul Zip2-ni qıyn jaǵdaıda qaldyrdy. Onyń ústine naryqta Microsoft-tyń qalalyq jáne avtokólik kartalary boıynsha startaptary da jaýynnan keıingi sańyraýqulaqtaı kóbeıip kele jatqan edi. Zip2 básekelesterine jutylyp ketý qaýpi týdy. Alaıda 1999 jyly kútpegen jerden Compaq kompıýter óndirýshi kompanııasy atalǵan jobany 307 mln dollarǵa satyp aldy. Bul kásiporyn aksıonerleri úshin aspannan altyn jaýǵannan az áser etken joq. Mohr Davidow alǵashqy ınvestısııasyn 20 esege kóbeıtip qaıtaryp aldy. Al atalǵan saýdadan Mask 22 mln, Kımbal 15 mln dollarǵa ıe boldy.
Zip2 jobasy zor senim syılaǵan Mask budan keıin X.com atty jańa startap qurýǵa kiristi. 27 jastaǵy mıllıonerge sol kezde Bagam araldaryn satyp alýdan góri jańa kompanııa qurý áldeqaıda qyzyǵyraq edi. Kanadadaǵy stýdenttik jyldarynda isker adamdarmen kezdesýdi ádetke aınaldyrǵan ol sol kezde bank isine úńilip kórgen bolatyn. О́ndiristik tájirıbeden ótip júrgen 1990 jyldardyń basynda banktiń strategııalyq damý jónindegi dırektoryna jumys istegen Mask úshinshi álem elderiniń qaryz portfelimen tanysqan-dy. Nova Scotia bankiniń damýshy elderge baǵyttaıtyn qarjysy mıllıardtaǵan dollardy quraıtyn. Osy jobany zertteý barysynda túıgen oılarymen bank isindegi betburysqa balanatyn jańa qarjylyq múmkindikter týraly aıtqanynda, ony bank menedjerleri de, keıin Kremnııdegi startapshylar da qulaqqa ilmedi. Iаǵnı Mask qarjy salasynyń onlaın-júıege aýyspasyna bolmaıtynyn sol toqsanynshy jyldardyń ózinde jaqsy túsindi. Jınaqtaý, aǵymdaǵy esepshot, brokerlik jáne saqtandyrý qyzmetin kórsetetin tolyq qarjylyq onlaın-ınstıtýt qurý tehnıkalyq jaǵynan múmkin bolǵanymen, ony nólden bastap qurý sııaqty tozaqy jumys optımısterdiń ózine kúrdeli, al bankırler sııaqty esepqoı jandar úshin tipti qadam baspas sharýa bolatyn.
22 mln dollarǵa ıe bolǵan Mask bir bólmeden 167 sharshy metrlik jańa qonysqa kóship, 1 mln dollarǵa McLaren F1 sporttyq kóligi men kishigirim ushaq satyp aldy. Birden tanymaldylyqqa ıe bolǵan dotkomdyq mıllıonerdiń úıine kelgen CNN tilshileri álemde 62 danasy ǵana bar kóliktiń jańa ıesin tanystyryp jatty. Álemdegi eń baı adamdardyń biri Ralf Lorenniń ózi asa saltanatty jaǵdaıda bolmasa, mine qoımaıtyn kólikti Mask tepkilep mindi dese de bolǵandaı. Tipti birde ınvestormen kezdesýge bara jatqanynda shamadan tys jyldamdyqpen júrgizgen qymbat kóliktiń róline ıe bola almaı aýdaryp aldy. Bir qyzyǵy, kólik saqtandyrylmaǵan da eken.
Mask ózin-ózi aqtaýy kúmándi X.com-ǵa 12 mln dollaryn saldy. Ony basqalardan erekshelendiretini de osy táýekelshildigi deýge bolady. Sondaı-aq jańa jobaǵa juldyzdy komanda jınady. Buryn SGI men Zip2-de ınjener bolǵan, áriptesteri eńbegin joǵary baǵalaıtyn Ho, qarjy salasynda biligi mol kanadalyq Harrıs Frıker men Krıstofer Peın – quryltaıshylary, al Mask eń iri aksıoneri atandy. Olar bank ındýstrııasy ýaqyttan qalyp qoıdy dep esepteıtin. Iаǵnı ınternet dáýirinde bank bólimshesine barý, kassa qyzmetkerimen sóılesý eskiliktiń sarqyty degen pikirde boldy. Biraq is júzinde jumysty júrgizý qıynǵa soqty. Mask saladan habardar bolýy úshin qarjy júıesine arnalǵan eńbekterdi oqı bastady. Quryltaıshylar óz josparlaryn iske qosty. Internet-bankti bloktaýǵa baılanysty quqyqtyq-normatıvtik máseleler shyqty. Osynyń bári baǵynbas belesteı kórindi. Arada 4-5 aı ótkenimen, is alǵa jyljyǵan joq. Al baspasóz Maskti jaqsy kóretin. Bul Frıkerge unamady. Osylaısha, ishki kıkiljińder paıda boldy da, kóp uzamaı Frıker, onyń sońynan Ho da bólek ketti. Mask kompanııa ataýymen jáne birqatar qyzmetkerlermen ǵana qaldy. Degenmen, birtindep qyzmetkerler qatary artyp, naqty jumystyń beti kórine bastady.
1999 jyldyń qarasha aıynda H.com baǵdarlamashylary álemdegi eń alǵashqylardyń biri bolyp saqtandyrý esepshoty bar ınternet-bankti qurdy. Mask óz qaltasynan jańa jobany testileýden ótkizý úshin baǵdarlama jasaýshylarǵa 100 myń dollardan berdi. Klıentter bank kartochkasyn tirkegeni úshin 20 dollardan, al ár tartqan adamy úshin 10 dollardan alyp otyrdy. Mask adamdarǵa unaı bermeıtin lımıttiń kóterilýine baılanysty aıyppul sanksııalary men basqa da usaq-túıekterge núkte qoıdy. Bankırler kúle qaraǵan bul elektrondy joba iske qosylǵan bastapqy eki aıda 200 myń tutynýshy jınady. 10 mln-nan astam dollar jarnama kompanııalaryna, hakerlermen kúreske jumsaldy. Qyzmetkerleri táýligine 20 saǵattan jumys istese, Masktiń ózi uıqyǵa bir saǵat qana arnaıtyn kompanııa keıin básekelesi Confinity-men qosylǵannan keıin demeýshilerinen 100 mln dollar qarjy alyp, tutynýshylarynyń sany 1 mln-nan asyp jyǵyldy. Birte-birte PayPal atty elektrondy poshtanyń atymen atala bastaǵan kásiporyndaǵy klıentter bazasynyń artýy, tehnıkalyq qıyndyqtardyń týýy, jańa startap básekelesterdiń shyǵýy, basqa da problemalar kompanııa basshylarynyń Maskti is basynan shettetýimen tyndy.
Mask 2000 jyly Djastınge úılenip, bal aıyn qyrkúıekke qaldyrǵan bolatyn. Olar Sıdneıge sapar shegip, bir jaǵynan ınvestısııa tartýdy, ekinshiden Olımpıada oıyndaryn kórip qaıtýdy josparlaǵan edi. Alaıda ushaqqa minisimen kompanııa basshylyǵy senimsizdik bildirgen hat joldap, ornyna sonfinity-lik Pıter Tıldi dırektorlyqqa taǵaıyndaıdy. 2001 jyly Masktiń yqpaly álsirep, Tıl X.com men PayPal-ǵa rebrendıng jasaıdy. Alaıda bárine tózimdilik tanytqan Mask keńesshi retindegi qyzmeti men ınvestısııalaýyn úzdiksiz jalǵastyra berdi. Dese de birneshe aıdan keıin dotkomdyq avantıýra shegine jetip, barlyǵy tabystaryn bólisýge umtylady. Mask 2002 jyly basqarma múshelerimen birge PayPal úshin 1,5 mlrd dollar usynǵan eBay kompanııasy basshylarynyń usynysyn qabyl alyp, ózi atalǵan kelisimnen taza 250 mln dollar tabys tabady. Bul Masktiń eń aýqymdy jobalaryn júzege asyrýǵa tamasha múmkindik syılady.
PayPal – Kremnıı tarıhyndaǵy bıznes pen talantty ınjenerlerdi biriktirýdiń jarqyn úlgisi boldy. Mask te, Tıl de óte daryndy jastardy izdep taýyp, qatarlaryna qosty. Olardyń arasynda keıin YouTube, Linkeldin, Yelp sııaqty túrli startaptardyń negizin salýshylar da bar edi. Sondaı-aq PayPal mektebinen ótken Reıd Hofman, Tıl, Bota sııaqty menedjerler tehnologııa ındýstrııasynyń ınvestorlaryna aınaldy. SRÝ men FBR terrorısterdiń izine túsýde, al álemdik iri bankter kóleńkeli qylmysty ashýda paıdalanatyn onlaın-alaıaqtarmen kúresý ádisterin alǵashqylardyń biri bolyp PayPal qyzmetkerleri jolǵa qoıdy.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
(Jalǵasy bar)
