Qaıǵynyń emi: estirtý nemese «altyn kimdiki bolady?»

«Ol endi joq!». Qasqa mańdaıyn qaq jaryp mıyna kirgen dál osy sózden talaı pende eseńgirep jyǵylǵan, turǵan jerinde talyp qulaǵan. Janyndaı jaqyn aıaýlysynan aıyrylý qashanda, qandaı myqtyǵa da ońaı soqpaǵan. Aıtpaǵymyz – qazanyń jaıy. Anyǵy – arǵy álemge attanyp ketken jannyń artynda ańyrap qalǵan jaqyndarynyń jany jaıly. Estirtý, kóńil aıtý, kóńilqos, kóńilsháı jáne taǵy da basqa «resebi» ǵasyrlar boıy qalyptasqan halyq ishindegi qaıǵynyń emi jaıly maqalamyzdyń alǵashqy bóliminde estirtý tóńireginde sóz qozǵaldy. 

Ǵylymnyń anyq­­ta­masyn alǵa tartsaq, ja­qy­nynyń qazasyn esti­gen sát­te adam boıynda ke­net kó­terilgen ózgeshe quby­lys­tan belgili aýrý týdyratyn bak­terııalar paıda bolý qaýpi asa joǵary eken. Ol birtindep ulǵaıyp, kúnderdiń bir kúni ózin de qulatyp tynbasyna kim kepil? Kenet estigen qaraly habardy kótere almaı júregi qysylyp, qaıtys bolyp ketken adamdar týraly da derekter az emes. Al biz sol qazany estirtýde qa­zaqtyń ǵasyrlar boıy qalyptastyrǵan dástúrinen múlde alys ketip, ol qandaı jaqyny, janynda adam bar ma, joq pa, eshteńemen eseptespeı atannyń belin úzerdeı aýyr qazany solq etkizip aıta salatyn bolǵanbyz. О́kinishti. О́zekti órtep keterdeı ókinishti! Buǵan mysal da óte kóp. Úıde jalǵyz otyrǵan áıelge «máıithanadan habarlasyp turmyz, kúıeýińiz qaıtys boldy» dep habarlaǵan jaǵdaıdyń kýási de bolǵan edik, jumysta qapersiz otyr­ǵan áıeline telefon shalyp «aǵań qaıtys bolyp ketipti» degen shalaqazaq jas jigitti de kórdik...

Teginde, qazany kóp bolyp kelip estirtý jáne dál sol sáttegi jubatý aıtýdyń qa­raly janǵa tıgizer kómek, paıdasynyń asa zor ekenin birli-ekili sózben jetkize qoıý tipti múmkin emes. Medısına, psıhologııa ǵylymdary tú­gel, esh daýsyz moıyndaǵan bul aqıqatqa taǵy da sol babala­rymyz basynan ótkergen shynaıy jaǵdaılardy alǵa tarta otyryp baıandasaq kó­zi­miz anyq jete túser edi. Qaı­ǵy túgil qýanyshtyń ózin jalǵyz qarsy alý pende shir­­kinge ońaı soqpaıtynyn «qýa­nyshym qoınyma syımaı...» dep, ony bir jaqynymen bóliskende ǵana baryp baıyz tabatyndyǵynan bile berińiz. Endi tuzdan ashy, jerden aýyr qasiretti jalǵyz ózi qal­tasyna salyp qoımaıtyny tipti de túsinikti.

Atalarymyzdan estigen áń­gime. Baıaǵyda jasy jetpisti jelkelep qalǵan aqsaqaldyń ań aýlaýǵa ketken jalǵyz uly dalada qaıtys bolypty. As­­tyndaǵy aty tastan qulap mert bolǵan jigittiń máıitin kórshi aýyldyń jigitteri kó­rip, aýyldaǵy aqsaqaldarǵa jet­kizipti. Úlkender jyldam aqyl­dasyp jigittiń qazasyn estirtýge osy aýylǵa jolaý­shylap kelip jatqan aq­sa­qaldyń qasyna bir jigit qo­syp eki kisini attandyrady. Ekeýi tús aýa aqsaqaldyń úıi­ne kelip túsedi. Beıtanys jo­laýshylardyń sálemin alyp, tórge ozdyrǵan aqsaqal «al, qaı­dan júrsizder?» degendeı bu­rylyp qaraǵanda estirtýge kel­gen kisi: «Biz bir alys jaq­tan kele jatqan jolaýshy edik, jolda áńgimelesip ke­le jatyp bir suraqqa jaýap tappaı, joldaǵy aýyl­ǵa tústik. Ol aýyldyń aqsa­qaldarynan surap edik, alǵa jú­re berseńizder, taýdyń eteginde jalǵyz úı otyr, sol úıdegi aqsaqaldan sura­ńyz­­dar dep bizdi osylaı ji­berdi», deıdi. «Ol qandaı su­raq eken?» deıdi aqsaqal áldeneden seziktenip. – Siz bir kúni kerýen jolynda kele jatyp at basyndaı altyn taýyp aldyńyz deıik, qýana qoınyńyzǵa saldyńyz, úıge alyp kelip úı ishińizdi qýanttyńyz, aınala týys máz bolysty, eptep shetinen jumsadyńyz. Alaıda bir kúni sol altyndy joǵaltqan kerýen ıesi kelip, altynyn tanysa, sol altyn ıesiniki bola ma, kimdiki bolady?», degen eken.

Sonda bul sózdi tegin aıtyp otyrmaǵanyn anyq bilgen aqsaqal, aýyr kúrsinip, kempirin qasyna shaqyryp: «Áı kempir, kel jaqynda, qolymyzdan jasap alǵanymyz ras, balamyzdy ıesi alǵan eken, altyn ıesiniki bolady, ıesiniki bolady ǵoı», dep kemseńdep jylap jibergen eken.

Estirtip otyrǵan aqsaqal ary qaraı toqtaý aıtyp, sa­byrǵa shaqyrǵansha irgeni dú­birletip kórshi aýyldyń qadirli aqsaqaldary at­tan túsip, saý etip kirip ke­ledi. Bet kórisip, kóńil aıtady...

Aqsaqaldyń  balasyn bergen Allanyń ony ózi alýǵa da haqysy bar ekenin dál osy sátte (basqa ýaqytta árı­ne moıyndaıdy) qabyl alýy qazanyń qasiretin ishke ji­bermeı, tosqaýyl bolyp qal­ǵan joq pa? Odan keıingi qaptap kelgen qalyń el jerden aýyr qaıǵysyn bólisip jeńildetpedi me?!.

О́mirdiń ózindeı ólimniń sal­maǵy da ártúrli ekeni zań­dylyq. Shyndyǵynda Shyń­ǵys hannyń Joshynyń ólimin seze otyryp, ol qazany bas­qasha jolmen estigisi kelýinde de adam janynyń aýyr qazada súıenish izder syrly qupııasy jatsa kerek... Úmbeteıdiń Abylaı hanǵa Bógenbaıdyń qazasyn estirtýinde «qazany estýdiń aldynda mynany tyńdap al» degendeı: «Eı, Abylaı, Abylaı, Abylaı hanym, bul qalaı? Bul qalaıdan seskenip, Sózimdi qoıma tyndamaı» dep bas­tap batyrlarmen bolǵan nebir qandy joryqtardy esine salyp, dúnıeden kim ótkenin ózine boljata jyrlaı, batyrdyń qadirin, ordadaı ornyn jetesine jetkize aıtyp kelip: «... Seksennen asa bergende, Qaı­yrylmas qaza kelgende, Batyryń óldi – Bógenbaı!» dep sóz tizginin sál irkip, ary qaraı: «Jylamaı tyńda, Abylaı! Jaraǵa jaqsy qas­qarar, Oıbaılap jaman bas salar. Kórispeı aıtty de­meńiz, Osy edi bizdiń kelgen jaı», dep jubatý aıtady. 

Bul – hanǵa estirtý. Sirá, jer sharyndaǵy ózge de bı­leýshiler ómirinde nebir estirtýler bolǵany anyq, alaı­da dál osyndaı ólim isin óner dárejesinde ómirmen óre oty­ryp shyńyna shyǵaryp es­t­irtý, qadirine jete jetkizý sırek ekeni taǵy ras... 

Biz joǵarydaǵy aıtqan «joǵalǵan altyn» oqıǵasy Shoqannyń qazasyn Shyńǵys tórege estirtken Keldibektiń aýzynan: «... Qudaı bizge bir gaýhar tas berip edi, ony ózi aldy»,  dep te keledi. Bul aıtýly tulǵalarǵa baılanysty bolǵan soń da el qulaǵynda qalǵan derekter. 

Bir jyldyń aldynda ákem dúnıeden ótkende álde qaı­dan sýmańdap jetken sýyq ha­bar estirtýge kele jatqan adam­dardyń aldyna túsip qu­la­ǵymyzǵa jetkende qulap qala jazdaǵanymyz esimizden áli keter emes. El jınalyp bol­ǵansha súıenerge taıaq tappaı eseńgirep ketkenbiz. Aýa jetpeı alqynǵan alasapyran kúıde turyp «estirtetin eli qaıda quryp ketken?» dep qalshyldap qalǵan jaǵ­daı osylaısha ózimizdiń de bastan ótip edi. Estirtýdiń qan­­shalyqty mańyzdy dúnıe eke­nin tula boıymyzben se­zingen edik sonda... Bul kún­de qaraly habardy alys­ta júrgen jaqyndaryna jetkizýde áleýmettik jeliniń jyldamdyǵy alǵa túsip ketetin jaǵdaılar oryn alyp jatatyny da ras. Degenmen, eń aldymen «qazany top adam baryp estirtý kerek» degen uǵym jalpy jurtta bolatyn bolsa, oǵan da tosqaýyl bolýǵa bolady. (Top adamnyń ishinde sóz ustaǵan, toqtaý aıtar adamnyń bolǵany ǵanıbet, árıne). Qazany barlyq ja­qyndary estip boldy-aý de­gende baryp úı ıesiniń ruq­satymen áleýmetke jarııalaý kerek shyǵar. 

Endi bir gáp dárigerlerde. Shirkin, biz ulttyq mentalı­tet saltanat qurǵan memleket bolsaq, medısınalyq oqý oryndarynda osynyń bá­ri sabaq retinde oqytylyp, qyz­mettik etıka retinde talap qoıylyp, baǵalanýy ke­rek edi. Onyń búkil tetik­teri qarastyrylyp, qalaı estirtý kerektigi naqty jol­ǵa qoıylar edi. О́kinishke qa­raı, emhanada «operasııa qa­laı bolar eken, shirkin-aı, jany qalsa eken» dep úmit pen kúdiktiń ortasynda seń soqqandaı sendelip estandy halde turǵan adamǵa «ol óldi» degen sózdi ótip bara jatqan dáriger jol-jónekeı aıta salardaı sazarǵan kúı­ge túskenbiz. О́lgen adam qu­ny­nyń, tiri adam kóńiliniń osyn­sha arzandaǵany ma, bul sirá qandaı sýyqtyq?!. Dál ýa­qytynda (múmkindigi bola tura) qasyńnan tabylmaǵan soń jaqynyń ne, jatyń ne, báribir emes pe endi? Aýyr qaıǵyǵa ishiń órtenip ańyrap qoıa bergenińde jamyrap kelip kóńilińdi aýlar «estirtý» degen ata dástúriń aman tursa, surqaı ómirdiń emhanadaǵy sú­reńsiz sýreti bolar ma edi, bol­mas pa edi? Dástúrden aıy­rylýdyń qasireti osylaı bolady, shydaǵannan basqa amal ne, tipti keıde aýyl bo­lyp arqalar aýyrtpalyqty jal­ǵyz óziń qarsy alýǵa týra keledi, shydaısyń. Shy­daǵannyń zardaby da shyǵar jerin ózi tabady, amal kem...

Iá, keıde tipti eń jaqyny eldi jubatatyn kezde de bolǵan. Astanada turatyn Mu­sylmanbek deıtin bir aǵa­myzben osy taqyryp kó­leminde sóılesip otyryp my­nadaı bir áńgime estidim. «Budan on shaqty jyl­ buryn qyryqqa kelgen qaıynbıkem jol apaty­nan qaıtys boldy. О́zi eti tiri isker, minezi, aqyl-para­satymen aınalasyna óte qa­dirli kisi edi. Týys-týǵan bá­ri jaqsy kóretin. Qyzmet, ká­­sip, abyroı deısiz be, jan-ja­ǵynan jarqyrap kórinip kele jatqan shaǵynda úzilip ketti ǵoı. Qaraly habardy estı sala jan-jaqtan aǵyldyq. Kelsek, tosynnan kelgen ajal jaqyndaryna, árıne qat­ty tıgen, keıbiri qatty daýys salyp, keıbiri tipti talyp qa­lyp jatyr.

Bir kezde enemiz keldi. Tekti, zatty kisi edi. Tar qur­sa­ǵyn keńitken, tas emshegin ıitken balasynyń qazasy úshin ana júregi qandaı bolýshy edi, qars aıyrylmaı ma?..

Keldi. Kólikten túse aldynan shyǵyp daýys salyp­ kóńil aıtqan adamdarǵa izet­ qy­la, qoldarynan bir-bir­ ustap alǵa qaraǵan be­ti jú­rip keledi. Kózinen jas­ tó­gi­lip keledi. Úıge kir­di. Ke­lin-kepshik, qyz-qyr­qyn­da es joq, qatty jylap,­ aı­­qaı­­lap ta jatyr en­di. Myna ki­sini kórgende onan saıyn­ baqyrdy. Tipti toq­taý berer emes. Sol kezde­ ene­miz sańq etip daýys shyǵardy: «Áı, basylyńdar túge! Qyzym­nyń qazasy osy otyrǵan bar­lyǵyńa ma­ǵan tıgendeı aýyr soqpas. Tilderiń tıip ketpesin, Qu­daıdan qorqyp jylańdar. Sabyr qylyńdar!», dedi. Jáne ony aıtqan kezdegi kes­kin-kelbetin kórseńiz, til jet­kisiz shynaıylyq pen parasat, salmaqty sezer edińiz.

Basqa synaq túskende eń al­dymen keregi – es jııý ǵoı. Sol bir aýyz sóz shynymen bá­rimizge es boldy. Ondaı sát­­te áýletke es bolarlyq, sanaly túrde sabyrǵa sha­qyrar adamnyń dóp aıtqan bir sóziniń ózi baǵa jetpes baı­lyq eken...» deıdi aǵamyz. So­laı, solaı bolatyn, áli de solaı. Átteń...

Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»