– Sizdiń kitaptaryńyz Eýropanyń qyzyǵýshylyǵyn oıatty jáne bedeldi syılyqtardyń laýreaty boldyńyz. Shyǵarmashylyǵyńyzǵa Batystyń osynshama nazar salýynyń sebebi nede dep oılaısyz?
– «Sabalan hıkaıalaryndaǵy» jergilikti erekshelik te sebep bolýy múmkin. Birinshi ádebı syılyqty alǵanda Shveısarııaǵa bara almadym, biraq ekinshisin alýǵa Bernǵa bardym. Qazylar alqasynyń pikirinen bóten mádenıetpen tanysqandary mańyzdy bolǵanyn uqtym. Tek ádebı qundylyqtardy ǵana emes, basqa eshkimde kezdespeıtin óz elińniń ereksheligin jaza bilý mańyzdy dep oılaımyn.
– Siz Irannyń jańa tarıhyndaǵy dramalyq oqıǵalar – revolıýsııaǵa, Iran-Irak soǵysyna kóp kóńil bólesiz. Bul taqyryptarǵa barýǵa sizdi ne májbúrleıdi?
– Qıyn jaǵdaıda, qaýipti jerlerde, maıdan ótinde bolǵan jaýyngermin. Soǵystyń sońǵy kúnderi ıraktyqtar shabýyldaryn údetip, keń masshtabty soǵysqa kóshkende men olardyń tutqyny bolýym kerek edi. Biraq qorshaýdan sytylyp shyqtym. Bul oqıǵa «Sońǵy jeti kún» degen memýarymda jazylǵan. Ázerbaıjan demokratııalyq partııasynyń taǵdyry sııaqty tarıhı faktilerdiń bári bizdiń qoǵamnyń sanasynda qaldy. Men óz basynan osy oqıǵalardy keshken halyqtyń ókili retinde beıjaı qaraı almaımyn.
– Siz aýyl tirshiligin zor mahabbatpen usaq-túıegine deıin jazasyz. Jalpy, osy taqyryp qazirgi ıran ádebıetinde qanshalyqty ózekti?
– Aýylda týǵan, ony máńgi súıetin perzentpin. Tipti qazir aýyl ómirin ańsap otyrmyn. Ár jaz saıyn sonda barýǵa asyǵam. Qalalyq ómir salty aýyl turmysyn da ózgertip jibergen, qazir aýylda tabıǵat qana bar. Burynǵydaı nan pisirmeıdi, mal ustamaıdy. Biz neden aıyrylǵanymyzdy túsinbeı otyrmyz, bul nostalgııa emes. Qalaı bolǵanda da, aýyl – faktor, men mańyzdy dep oılaǵan dúnıelerdi ǵana jazǵym keledi.
– «Qupııa baqtyń qurbandary» romanyńyzda tragedııaly ýaqyt pen oryndy tańdaýyńyzǵa ne sebep?
– Jeti – qasıetti san. Metafızıkalyq aspektilerge berilmeı-aq qoıaıyn, biraq ańyzdardyń ózinde óte jıi kezdesedi. Bul – adam balasynyń jeti kúndik evolıýsııasy, «Rústemniń jeti erligi» («Shahnamanyń» negizi keıipkeri), «Mahabbattyń jeti qalasy» (parsy aqyny Farıd ad-Dın Attardyń «Qus tili» poemasyndaǵy fılosofııalyq beıne). Iran-Irak soǵysynyń sońǵy jeti kúni de osylardan bir pás tómen qyzyǵýshylyq týdyrmaıdy. Bul romanda jeti kún mańyzdy, osy kúnderi Djýlfa, Astar, Ardebıl jáne taǵy basqa jerlerde shekara ashyq. Partııa músheleriniń qashýyna múmkindik bar. Biraq osy jeti kúnde kóp dramalyq oqıǵalar bolady. Men olardy jazbaı tura almadym. Qajetti, mańyzdy degenderin terip jazdym. Parsy ádebıetiniń tarıhyndaǵy eń «qatal» romandy jazyp shyǵa aldym dep oılaımyn. О́mirde bolǵan oqıǵany jazdym, árıne keıbir qatqyl jerlerdi jazýshy retinde «óńdedim».
– Arhıv materıaldaryn, soǵys kórgenderdiń estelikterin paıdalandyńyz ba?
– Áńgimesin tyńdap, kóp sóıleskim kelgen kýáger – jezdem Balakıshı. KSRO qulaǵannan keıin óziniń týǵan jerine jarty ǵasyrdan soń oraldy. Onyń úıden ketken oqıǵasy tańǵalarlyq. Bir kúni jaıylymdaǵy attaryn úıge ákeleıin dep shyqsa, partııa músheleri qashyp barady eken. «Shekaraǵa jetken soń, attaryńdy qaıtaramyz» degen soń solarmen birge barady, biraq elý jyldan keıin bir-aq oraldy.
Árıne men jazylǵan materıaldardy, saraptamalyq ádebıetterdi kóp oqydym. Professor Jámıl Gasanlynyń «KSRO-Iran: Ázerbaıjan daǵdarysy men soǵystyń basy (1941-1946 jj)» kitabyna jıi júgindim. Osy kezeńge arnalǵan arhıv materıaldaryn, tarıhı kitaptardy qopardym. Biraq ózegimde anamnyń bala kúngi oqıǵasy jatty. Bul estelikter ómiri esimnen shyqqan emes. «Men óldim! O, Qudaı, men órtenip jatyrmyn...» degen udaıy qulaqta qalatyn sóz qaldyrǵan bul soǵys – adamzattyń qaraly tarıhy.
– Sizdiń kitabyńyzda Irannan shyqqan bosqyndar Mır Djafar Bagırovpen – Ázerbaıjannyń basshysymen kezdesip, qaıta soǵysý úshin qarý suraıdy. «Sender ortalyq bılikpen baılanysty birjola úzbegendikten jeńildińder» deıdi Bagırov. «Sender súıenishterińnen aıyrǵannan keıin jeńildińder» dep turǵan joq. Ázerbaıjan demokratııalyq partııasy úshin KSRO-nyń qoldaýy shynymen mańyzdy boldy ma?
– Bul kórinisten Bagırovtyń aqtalyp jatqany aıqyn kórinip tur. Kimniń esteligine súıenip jazǵanymdy umytyp qaldym, jańylmasam Pıshevarıdiń. Álde basqa ma eken... Ne bolsa da bul qujattyq negizi bar oqıǵa. KSRO-ǵa qatysty, ıá, onyń qoldaýy mańyzdy edi, biraq halyqaralyq qysymnyń arqasynda Myrza Kúshik-han Jangalıǵa jasaǵandaryn qaıtalady.
– Sizdiń keıipkerińizdiń prototıpi bar ma, álde jıyntyq beıne me?
– Birneshe jyl buryn bir saıt Balash – ol doktor Balash Azeroglý (Ázerbaıjan aqyny, qoǵam qaıratkeri) dep jazypty. Bul – jalǵan. Balash – men, biz. Naqtyraq aıtqanda, saıası ıntrıgalardyń qurbany bolǵan óner qaıratkerleri. Saıasatkerler árqashan sútten aq, sýdan taza bop shyǵa alady. Al Balash sııaqty jandar óledi.
– Sizdiń romanyńyzda urpaqtardyń kelispeýshiligi bar dep aıtsa bola ma?
– Tipten olaı emes. Jas kezimde Dostoevskııdi yqylaspen oqydym. Eger aqylym adaspasa, «Qylmys pen jazasynda» ol: «qasiret shekken adamdy tek qasiret kórgen jan túsinedi» deıdi. Balash pen ákesiniń arasynda kóp kelispeýshilik bar. Biraq sońǵy kúnderdiń oqıǵasy olardy jaqyndatyp jiberedi. Olar ıdeıalyq jaqtan jaqyndaspasa da, bir-birine qarsy shyqpaıtyn bolady.
– Qazir ne jazyp jatyrsyz?
– Qazir soǵys pen onyń qaıǵyly saldary týraly roman jazyp jatyrmyn. Sıýjettiń ózegi – kedeı ıraktyq otbasy.
Suhbattasqan
Aleks Gromov pen Olga Shatohına
Aýdarǵan
Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
