Qandaı kitap kóp oqylady?

Osydan bi­raz buryn əlemniń ər óńirindegi kóp oqylatyn janrlar jaıly ja­zylǵan maqalany kózim shalyp qaldy. Ol aqparattyń qazir de kóp ózgere qoımaǵany anyq. Mysalǵa, AQSh halqy sońǵy jyl­dary əıelderge arnalǵan romandardy qaldyrmaı oqıdy eken. Odan keıin bul tizimde balalar men jasóspirimderge ar­nalǵan ertegi men tanymdyq romandar, fentezı, bıznes jáne quqyqtyq ədebıetter, komıks­ter, tresh, qazirgi zaman mıstıka­sy, stımpank, tanymal jəne je­tis­tikke jetken adamdardyń bıo­grafııalyq kitaptary ornalasqan. Bul qatarda detektıvtiń joq bolmaýy bizdi tańǵaldyrdy. 

Non-fıkshnnen bólek ədebı janr­­lardyń bul jerde az bolýyn­ Ame­rıka halqynyń ózindik erek­sheligimen túsindirýge bolatyn shy­ǵar.

merıkalyqtarǵa tən dú­nıe­tanym men «amerıkalyq ar­manǵa» deıin bul tizimge óz­ge­ris əkelgenin kóre alamyz. Əıel ­teńdigi, kásipke qumarlyq, əleý­met­tik qatynastardy túsiný­ge jáne óz quqyqtaryn bilýge um­tylý osy óńirdegi kitap naryǵyna əser etedi. 

Al Eýropanyń kitapsúıer qaýy­my «klassıkalyq» detektıvke degen qumaryn əli basa almaı keledi. Bu­ǵan HH ǵasyrdaǵy brıtanııalyq de­tektıvtiń əseri mol bolǵany anyq. Eýro­pada shyńyna shyqqan bul janrdy búkil əlem oqıdy. Odan keıingi oryn­darda balalar kitaby, mıstıka, sentımentaldi mahabbat romanda­ry, tanymdyq-ǵylymı kitaptar, qazirgi zaman Eýropa romany (detek­tıv, mıstıka, erotıka, paranoıa, dadaızm men epataj elementteri bar roman), tarıhı romandar, manga men komıkster, aspazdyqqa baýlý kitap­tary ornalasqan. Bul jerden de eýro­pa­lyqtarǵa tən dúnıetanymnyń, popsa məde­nıe­tiniń, jynystyq teńdik, ózin tul­ǵa retinde qalyptastyrýǵa ty­rysý sekildi Batys halqyna tən men­talıtetti kóre alamyz. Bul jer­­de biz naqty ədebı kórkem shy­­ǵarma turǵysynan qaraǵanda, non-fıkshnnen bólek, eki óńirden de fentezı, detektıv, mıstıka, za­manaýı romandardyń halyq su­ranysyna ıe ekenin bilýge bolady. 

Detektıv joǵaryda aıtqa­ny­myzdaı, HH ǵasyrdaǵy brıta­nııalyq detektıvten bastap halyq júreginen oryn alǵan. Qazirgi kúni bul janrda jazylǵan romandar men túsirilgen fılmderdi sanap taýysa almaısyń. Detektıv qaı kezde de eskirmek emes. Bi­rin­shiden, detektıv qylmysty zert­teıtin, tergeýdiń təsilderi ar­qyly oqıǵa quraıtyn janr. Al ter­geý isi de jyl sanap ózgeredi, damıdy, kúrdelene túsedi. Oqı­ǵa logıkasy, iz kesýshiniń ın­tel­lekti, oqıǵa jelisi, tergeý təsil­deri de jańaryp, oqyrmandy shym-shytyryqta ustap otyrady. Ekinshiden, detektıvti kóbine bu­ryn­ǵy agentter men polısııa qyzmetkerleri, krımınalıster jazady. Úshinshiden, oqıǵa sońyna deıin oqyrmannyń ózi de «qylmyskerdi» birge izdep, jaýa­byn alýǵa tyrysady. Bul kitap súıer qaýym úshin ıntellek­týaldyq oıyn sekildi əser beredi. Kúndelikti qaıtalana beretin ómirden sharshaǵan adamdar úshin bul keıipkerler birge ómir súrip, qııalyn jetildirip, tipti logıkasyn jattyqtyrýǵa taptyrmaıtyn kitap. 

Fentezı men fantastıkanyń tany­maldylyǵyn qalaı túsin­dirýge bolady? Bul jerde naq­ty ómirden qashý bar. Iаǵnı bul ómirde bolýy múmkin emes nərse­lerdiń bar bolýy da adamdy qııal­daýǵa jeteleıdi. Taǵy sol joǵaryda aıtyp ótken jumys pen úıdiń ortasynda júrgen adam­dardyń qııaldaýǵa degen yntasyn aıta ketkenimiz jón. Al ózdiginen qııalǵa berile almaıtyn adam kitaptaǵy, kınodaǵy qııalǵa erip, ómirden bir sətke bolsa da qashýǵa múmkindik alady.

Abzal SÚLEIMEN, 
aqyn