Úlkenderden estigen áńgime. Birde jalǵyzynyń qazasynyń qaıǵysynan as ishpeı, ári qarap jatyp qalǵan Baımurat degen kisige biraz adam kelip kóńil aıtady. Úkilegen jalǵyz úmiti jelge ushqan jaraly júrek júzin elge qaratpastan ári qaraǵan kúıi jata beripti. Úsh kún ótedi, tórt kún ótedi, as ishpeıdi. Bul habar da aýyl arasyna taraıdy. Besinshi kúni besinde úıge jasy jetpiske kelse de, áli shyr etken náreste kórmegen Janǵazy deıtin aqsaqal keledi. Duǵasyn qaıyrǵan soń sóz bastaıdy: «Já, Baıeke, ótkende elmen birge kóńil aıtyp shyqqanmyn. Onda da balańdy osy el óltirgendeı teris qarap jatyp aldyń. О́zi turar dep úndemeı ketip edim. Qudaıǵa áli ókpelep jatyr degen soń qaıta keldim. Áı, Baımurat tyńda sózimdi! Kózimnen soram aǵyp Qudaıdan bala tilegeli mine, 50 jyl boldy, úmit te úzilip japyraqsyz qý daraqtaı qýaryp otyrǵanymdy búkil el biledi. Maǵan Alla taǵala bir shyr etken berip, kózim qanyp bir kórsem, keńsirigim jaryp bir ıiskesem, alaqanym tolyp arqasynan ustap keýdeme bir bassam, shirkin-aı, saraıym ashylar edi, zaryǵym basylar edi, sodan keıin Alla qaıta ózi alyp ketem dese armanym joq edi...
Saǵan Qudaı bermedi me, berdi. Byldyrlaǵan tátti tiline qulaq quryshyńdy qandyryp, apyl-tapyl basqan aıaǵyn qyzyqtadyń, alystan kelgende qulyndaı quldyrańdap aldyńnan shyqty. Qushaqtasań qushaǵyń tolardaı azamat qyldy, at jalyn tartyp aıbynyńdy asyrdy. Osynyń bárin kórsetken Qudaı taǵalaǵa ókpe artyp teris qarap jatqan bul jatysyń qaı jatys? Allaǵa elden artyq qylǵan qyzmetiń, ótkizip qoıǵan dúnıeń bar ma edi, bul fánı jalǵannan shyr etken kórmeı zaryǵýmen ótip bara jatqan myna bizden bir jeriń artyq bolmasa ornyńnan tur, shúkir qyl!», dep toqtaıdy. Sonda Baımurat ornynan turyp: «Sóziń súıekten ótti ǵoı Janǵazy-aı, Jaratqanǵa nazym joq, janǵa batqan soń jatyr edim, turdym mine, turdym», dep kelip, Janǵazyny qushaqtap eńkildep jylaǵan eken deıdi...
Bul ózin mysal ete otyryp onyń basyndaǵy bardy baǵalatyp, shúkirin aıttyryp kóńilin emdeý bolsa, keıde «buǵan sabyr etpeseń Alla budan da aýyr qaıǵy beredi?» dep endi qalǵanynyń tileýin tiletip, qaıǵyly kóńilin emdeıdi. Buǵan elge belgili tulǵalar arasynda bolǵan kóńil aıtýlardy da mysal etýge bolady.
Aty alty alashqa belgili Ilıa Jaqanovtyń balasy qaıtys bolǵanda belgili jýrnalıst Anar Tóleýhanqyzynyń anasy Kúlánda apa: «Alla taǵala: «Pendeme kótersin dep júk artamyn, kóterse kóńilin aǵartamyn, kótermese taǵy artamyn» deıdi eken. Halqymyz «Qaıǵyny nar kóterer, aqyly bar kóterer» , depti taǵy da. Basqa túsken aýyrtpalyqty synbaı kótere bilý de parasattylyq, sabyrlylyq, Jaratqanǵa nege bulaı ettiń deı almaısyń», dep kóńil aıtqan eken. Ardaqty ananyń kóńil aıtýyn jan júregimen qabyldaǵan Ilıa aǵamyz kóńiline toqtaý bolǵan bul sózderdi keıin qaıtalaı aıtqyzyp jazyp alǵan eken.
Al, arǵymaqtaı atylyp turǵan Saǵıy dúnıeden ótken alashtyń ardaqtysy Asanáli Áshimovtyń jalǵannan qalǵan kóńilin taǵy da sol jaqsylar burynǵydan qalǵan «bul seniń ǵana qaıǵyń emes» degen tásilmen emdegenin de estip edik. «Úkiligen úmiti Ábishi qaıtys bolǵanyn estigen Abaı úıde otyra almaı, Aqshoqynyń basyna shyǵyp ketipti. Qaıǵy janyn jegideı jep, jer-kókke syımaı kúńirengen Abaıdyń qasyna eldiń ne bir jaqsy-jaısańy kelip kóńil aıtsa da, únsiz melshıgen qalpy tóbeden túspeı otyryp alypty. Bir kezde qasyna Qııasbaı kelipti: - Abaı aǵa! El Ábish degen aqyldy balasynan aıyrylyp qaldy. Elge kóńil aıtpaısyz ba? – depti. Sonda Abaı tańyrqaǵan beınede basyn shaıqap: - Qazaqtyń qara tiline sendeı sheshendi kórsem, buıyrmasyn! – dep kóz jasyn tıyp, Qııasbaıdy ózi qoltyqtap, aýylǵa qaraı bettegen eken». Abaıdaı alyptyń taǵdyryndaǵy bul áńgime de biraz jurttyń aýzynda qulaǵynda. Asanálideı aýyr qaıǵy basqan azamat erge áıgili sóz zergeri Zeınolla Qabdolov Qııasbaıdyń osy sózin mysaldap kóńil aıtyp, eńsesin kótertken desedi.
Keshegi Bazar, Nazarynan aıyrylyp: «Omyraýymnan úzilip tústi eki túıme-aı, oı dúnıe-aı» dep zarlanyp otyrǵan Kenenge atynyń jalyn qushyp eńirenip kelip kóńilqos aıtqan qyrǵyzdyń birtýar aqyny Ospanquldyń joqtaý jyry bilgen janǵa eki adamnyń ǵana emes, eki birdeı halyqtyń bir-birine degen ystyq kóńiline qoıylǵan máńgilik eskertkish bolyp qaldy emes pe!?.
Sol úrdis úzilmegen eken. Ishke qatqan muzdy eritken, taǵy bir oqıǵa qazaqtyń Mańǵystaýdaı mańǵaz, alyp júrekti aıaýlysy Ábish Kekilbaıdyń balasy Áýlet qaıtys bolýyna baılanysty bolǵan eken. Áıgili Almas Almatov jyraý arǵy aqyn, jyrshy-jyraýlardan qalǵan úlgimen abyz Ábishke arnap kóńilqos aıtypty.
«Almas aǵa kóńilqosyn jazǵannan keıin maǵan kórsetip, «muny sen aıtasyń» dedi», deıdi jyrshy Amandyq Kómekov. «Aıtyp kórdim, Ábish aǵaǵa arnalǵan sóz bizdiń júrekti qalaı qozǵamasyn, kóńildi bosatty. Almas aǵa: «birden jetip barmaımyz, jónin taýyp josynmen kele jatqanymyzdy aıtýymyz kerek» dep, Ábish aǵamyzdyń jaqyn dosy Saıyn Nazarbekke habarlasty. Ol kisi «kele qalyńdar» dep, aldymen sonda bardyq. Kóńilqos jyrymyz baryn aıttyq. Sodan Saıyn aǵamyzdy aldymyzǵa salyp alyp Ábish aǵanyń shańyraǵyn betke aldyq. Aldynda Saıyn aǵamyzdan «kóńil aıtyp kelgen adamdarmen amandasqan soń uzaq otyrmaı óz bólmesine kirip ketedi» dep estigenbiz.
Aman-saýlyq aıaqtaǵannan keıin sál únsizdik bastala bergende Almas jyraý sóz bastady: – Ardaqty Ábish aǵa, ózińiz biletin sóz ǵoı, «aǵaıyn men aǵaıynnyń arasyn maıyn mingen at aıyrady, oqylmaǵan báte aıyrady» deıdi eken. Keshikkenimizge aıyptymyz, ol jaıynda sońyra aıta jatarmyz, «qazaly úıdiń bosaǵasynda jyl táýligine deıin arystan jatady» deıdi eken burynǵylar, bir kele almaǵan adam ýaqyt ótken saıyn yzbarlanǵan sol arystannyń aıbatynan jasqanyp sheginshekteı beredi eken. Allanyń dıdarlasýǵa jazǵan kúni búgin eken, Áýlettiń ımany salamat bolsyn, dep tynystady. Ábish aǵa sózin qabyl alǵandaı ıshara jasady. Sóıtti de, qazaqy josynmen jón surady. Almas aǵa óziniń ata tegin aıtyp edi, Ábish aǵamyz ári qaraı taratyp ala jóneldi. Ne dersiz, ekeýi birin-biri qostaı juptap tolyqtyra tarıhtyń biraz qatparlaryn aqtaryp baryp damyldady. Ábish aǵa ashylyp sala berdi.
Shaı kelip, jylqy qasynasqandaı jaqyndyq júz bergen ýaqytta Almas aǵamyz: «Ábish aǵa, ózim Syrdan Astanaǵa kelip, jyrshy-termeshiler tárbıelep júrgende «Mańǵystaýdyń jyry qashan Astanaǵa jetedi Almas?» degen bir sózińiz oıymnan ketpeı qoıdy. Sodan mynaý Amandyq inińizdi 50-ge kelgen shaǵynda stýdent qylyp, óziniń kásibine saı jyrshylyq dıplomyn aldyryp, sodan keıin Astanadaǵy Qazaq Ulttyq óner ýnıversıtetine qyzmetke aldyrdyq. «Astanaǵa kel» dep dosyńyz Myrzataı Joldasbekov aǵa da aıtqan eken, sóıtip, Amandyq Mańǵystaýyńyzdy kóterip Astanaǵa keldi. Minekı, osy jumys rettelmeı turyp sizben júzdesýge júzimiz shydamady», dep toqtap edi, Ábish aǵa rıza bolyp, Klara jeńgemizge: «Klara, Áýlet dúnıeden ótkeli osy úıde dombyra tartylmap edi, eldiń qos uzany kelip otyr ǵoı, dombyrany ákelshi» degeni.
Dombyrany alǵan Almas aǵa, ishteı baptanyp otyrsa kerek, bastaı jóneldi. Ábish aǵa uıyp tyńdap otyr. Basyn ızeı, tamsanyp qoıady, bir kezde kózi jasaýrady. Almas aǵa úshinshi jyrdy aıaqtaǵanda Saıyn aǵamyz «Almas inińizdiń Sizge arnaǵan keńilqosy bar eken. Sony tyńdasańyz», dedi. Bul jyrdy Almas aǵa Mańǵystaýdyń maqam-sazyna keltirip, men oryndaıtyndaı qylyp jazǵan eken, tapsyrma boıynsha men aıttym.
«Assalaýmaǵaleıkým!
Arystan jal aıbatty,
Alashqa sútin azamat!
Adamdyqtyń aq týy,
Jalǵannan jónep ketkenshe,
Qolyńda erler amanat.
Halyqqa «Abyz» oǵlansyz,
Adasqanǵa janǵa jol aıtqan,
Tileýin tilep salamat», dep bastalatyn Mańǵystaýdyń zarly áýenine ılengen soıqan jyr sozyla shyǵyp, ekpin ala kóterilip baryp:
«Qalyńǵa túsken qusyńdy,
Qanatynan qaıyryp,
Jatsyz ba aǵa azalap?!» dep qaıyryp kelesi sózge ótpekke kezekti dombyraǵa bergen tusta Ábish aǵanyń kózinen jas burshaqtaı jóneldi.
«Kezekti náýbet kelgende,
Baldan tátti ajal oq,
Omyrtqadan qadalat.
Ýaıym qaqpan qurýly,
Tasty tesken tamshydaı,
Ýyty boıǵa taralat.
«Erge bergen qaıǵyny,
El kóterer» – degen, bar,
Oılańyz aǵa saralap» degende abyz aǵanyń jasy meıirimdi júzin jýyp alyp denesi solqyldaı jylady. Jyrdyń sońyn ala:
«Qýanbadym – «týdy» – dep,
Jubanbadym – «óldi» – dep,
Azasyn soıyp qazalap!?» deıtin dúnıeden perzentsiz ótken Palýanqul degen kisiniń sózin keltiredi. Qandaı aýyr sóz. Sondaı haldegi Palýanquldyń ózine aqsaqaldardyń aıqan:
Táýbashyl erge bas berem,
Jylaǵan kózge jas berem,
Degendi, Alla – jamaǵat!
Alladan bolsyn panańyz,
Etińiz – barǵa qanaǵat...» degen sózin aıta kelip:
Sol aıtqan sózdi zerlesek,
Áýletten órgen urpaǵyń,
Bolǵaıda aǵa salamat.
Táýbańyz bolsyn taıanysh,
Ul-qyzyń ósken saıańyz,
Kelmesin qaıtyp jamanat.
Duǵadan izde baǵlandy,
Enshisi erdiń sol bolar,
Alladan buıryq – amanat!» dep toqtaǵanda Ábish aǵa teńselip ketti. Kóz jasyn súrte ornynan turyp Almas aǵany qushaqtady: «Osylaı edi ǵoı, Almasjan-aý! Osylaı edi ǵoı! Shaldarmen birge ketip edi ǵoı bul dúnıe, joǵalmaı, joǵaltpaı bul dúnıeni qalaı saqtaǵansyń, aınalaıyn! Osylaı aıtatyn edi ǵoı mápelep» dep Almas aǵany alyp qushaǵyna qaıta-qaıta basty. «Mápelep, aıalap» dep taǵy qaıtalady. Myna jaqta Klara apamyz jylasyn. «Áýlet ólgeli kózinen tamshy jas shyqpap edi, kúıigi ishine túsip ketti me eken dep qorqyp edim, shyqty ǵoı, aınalaıyn, shyqty ǵoı» dep ebil-debili shyǵyp jylap júr, Ábish aǵaǵa oramal ákeldi.
Abyr-sabyr basylyp, et jelinip, shaı iship otyrǵanymyzda Ábish aǵa shynymen de Áýlet dúnıeden ótkeli kózinen jas shyqpaǵanyn ózi aıtty. «Men ózimniń bul jaǵdaıyma qatty tań qaldym. Kıno kórsem kózimnen jas shyǵyp ketetin kóńilshek adammyn ǵoı, qalaı ekenin túsine almadym. Estigende kózimnen jas shyqpaǵan kezde «júzin kórgende jylarmyn» dep oılap edim, joq jas shyqpady. Janymnyń jartysyndaı aıaýly balama óz qolymmen topyraq salyp jatqanda da jylaı almadym. Mine, qansha ýaqyt ótti, bir tamshy jas shyqpap edi, Qudaıdyń qudiretimen osy búgin sender kelgende bir tolqyp, kózime anda-sanda bir lyq etip jas kelip qalǵandaı bolyp edi...», dedi.
Kózinen jas shyqqannan keıin be jadyrap sala berdi. Tipti qýanyp, baladaı máz boldy. Sol otyrǵannan alty saǵat otyrdyq. Keterde bizge shapan jaýyp, esik aldyna deıin shyǵaryp saldy. Shyǵaryp salyp turyp taǵy qushaqtady. «Ábeke, Almaspen aptasyna bir kezigip turyńyzshy, mundaı kóńildengenińizdi kórmegeli qashan? Tamasha otyrys boldy ǵoı» dep jatyr Saıyn dosy. Mine, qazaqtyń kóńilqos, kóńil aıtýy dástúri Ábish aǵanyń sherin osylaı shyǵaryp, jasyn osylaı tógip edi. Qazirge deıin meniń kórgen sońǵy kóńilqosym osy. Syrtqa shyqqannan keıin til ushyma ózinen-ózi «nardy nar ǵana turǵyzady eken ǵoı» degen sóz keldi. Ol Almas aǵaǵa arnalǵan sózim edi».
Bul áńgimeni jyrshy Amandyq aǵa Kómekov osylaı aıtyp edi, bálkim osydan da áserli aıtyp edi...
Minekı, «oı túbinde jatqan sóz sher tolqysa shyǵady» degendeı qanshama ǵasyrlar boıy halyq jasaǵan sara salt, nesheme dáýir tegershiginen ótken dara dástúr teńizdeı tereń Ábishti osylaı tolqytypty.
Kezinde Arqada ótken ataqty Erdenniń jalǵyz balasy qaıtys bolǵanda, aıaq jeter jerdegi el túgel kelip, kóńil aıtsa da basyn kótermeı, sartósek bop sarǵaıyp jatyp alǵan oqıǵasyn biraz jurt biledi. Sonda sýyq habar tıgennen keıin Syr boıyndaǵy Dosbol men Shoqaı el arasy shalǵaılyqtan jetinshi kúni jetipti. Úıge kirip, kóńil aıtyp, bet sıpaǵan soń arǵy bergini aqtara sabyrǵa shaqyryp Dosbol sóıleıdi. Erden oǵan da myzǵı qoımaıdy. Sonda Shoqaı daýǵa túser adamdaı qatýlana sharta júgine otyryp:
«Eı, batyr Erden! Basyńdy kóter jerden! Qudaıǵa qudirettimin dep, Meımanasyń tasyp ketken ekensiń kerdeń?! Myńdy aıdaǵan ákeń Sandybaı da qara jerge engen! Ony myna Shoqaı kózimen kórgen! Áýlıe bolsań, ákeńdi de, balańdy da alyp qalýǵa áliń qane, kelgen?! Kókti bý kóteredi, júırikti dý kóteredi, ólimdi er kóteredi, aýyrdy nar kóteredi?! Er emes pe ediń talaı quqaıdy kórgen?! Taǵy da aıtamyn basyńdy kóter jerden?! Qunsyz berip, pulsyz aldy, neń bar edi Qudaıǵa bergen?!» depti. Sonda Erden tóseginen basyn kóterip: «Ýa, asyp týǵan asyldar! Qaıǵyrsań da qanshama, óli artynan ólmek joq. Qurdymǵa haıyl ketken soń, eki aınalyp kelmek joq! Kótermesem basymdy, kóńilim óksik qaıaýly! Ardaqtylarym ediń aıaýly, sańlaqtylarym ediń sanaýly! Kóńilde qaıǵy, shemen-sher, tóbeleriń kórinbegen soń, kútip jatyr edim, ózderińdeı asyl erlerdi jaraýly!», dep, qushaqtasa kórisipti. Sonda ataqty Yqylas qobyzyn kúńirentip «Erden» degen kúı shyǵarypty. Onyń ózi anaý «Aqsaq qulannan» jalǵanǵan jelideı bolyp búginge jetti. Osy «Erden» kúıi negizinde Jezqazǵan óńirinde jyl saıyn respýblıkalyq dástúrli qobyzshylardyń baıqaýy ótip kele jatyr. Sonda qarańyzshy, Erden bulardy kútip jatyr ǵoı, ara joldyń alystyǵynan aptadan keıin kelgen kúnde de kóńilindegi nazy aıtylyp jatqan joq pa?!.
Mine, bir-biriniń qaıaýly kóńilderine asyl sózben dem berip, júz kórisip, júrek jylytysyp, qaıǵysyn bólisip, aldamshy dúnıeniń arzan kúlkisine aldanbaı bul fánı jalǵanda adam kóńilinen qundy nárseniń joq ekenin dáleldep ketken asyldar úlgisi. Bul – salt, bul – dástúr. Bizdiń aıtyp otyrǵanymyz sonyń mysaldary ǵana. Bul kúnde nebir kóńiljaqyn, qaıǵyńa ortaqtasýy tıis degen adamdarymyz qarǵa adym jerde turyp bet kórýge, júzbe júz kóńil aıtýǵa barmaı áleýmettik jelide otyryp «ımany salamat bolsyn» dep pikir jazǵan myń san beıtanys adamdardyń arasyna sińip joǵalyp jatqan joq pa?!. Torqaly toı, topyraqty ólimde kerek deıtin aǵaıynnyń arasyn jalǵap, azamattyń qaıǵyly kóńilin emdep jazatyn kózge kórinbes qansha jeli úzildi bul kúnde, qanshama sóz joǵaldy. Qaıran qazaqtyń dara bolmysy sol qolǵa bilinbes, kózge kórinbes názik te qýatty osyndaı júzdegen jelilermen jotalanyp turǵan eken-aý...
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
Uqsas maqala:
