Aǵash ónerkásibi órge baspaı tur

Resmı málimetterge júginsek, 2017 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha respýblıkadaǵy orman qory 29,42 mıllıon gektardy quraıdy eken. Bir qýanyshtysy, elimizdegi orman alqaptary jyldan-jylǵa ulǵaıyp keledi.  Máselen, 2008-2017 jyldar aralyǵynda keń-baıtaq dala­myz­daǵy orman qory 1645,5 myń gek­tarǵa, ıaǵnı 5,92 paıyzǵa artypty. Alaıda ormanymyzdyń kó­lemi kóńil kónshitkenimen, sol baılyqty ıgerý, kádege jaratý jaǵy aqsap tur. Ormannyń ortasynda otyrsaq ta áli kúnge jıhaz jasaýǵa qajetti materıaldyń 80-90 paıyzyn shet memleketter­den satyp alýǵa májbúrmiz. Ob­lystyq orman, aǵash óń­deý jáne jıhaz ónerkásibi qaýym­das­tyǵynyń prezıdenti Vıta­lıı Cherneskııdiń aıtýynsha, eli­mizdiń jyldyq ımporty 200-500 mıllıon AQSh dollaryn qu­rasa, eksport kólemi bar bol­ǵany 8 mıllıon AQSh dollary­nan aspaıdy. Bizge jıhazǵa qa­jet shıkizat negizinen Reseı, Qy­taı, Ýkraına jáne Belarýs el­deri­nen ákelinedi. Bul rette soltús­tiktegi kórshimiz kósh bas­tap tur (2015 jylǵy úlesi – 66, 2016 jyl­ǵy úlesi – 72 paıyz). 2016 jyly Qazaqstannyń ımport kó­lemi 260 mıllıon AQSh dol­­laryn qurasa, onyń ishinde AJP (aǵash jońqaly plıtalar) men ATP-nyń (aǵash talshyqty plı­­talar) úlesi – 126 mıllıon.

Salyq kóp, óndiris joq

Joǵaryda respýblıkadaǵy orman qory 29,42 mıllıon gektardy quraıtynyn aıttyq. Onyń 3 mıllıon 706 myń gektary Shy­ǵys Qazaqstanǵa tıesili. Bul úsh mıllıonnyń 2 mıllıon gektary ormanmen kómkerilgen aýmaq. Iаǵ­nı elimizdegi ormannyń 14 paıyzǵa jýyǵy osy óńirde. Bu­ǵan respýblıkadaǵy aǵash qory­nyń 50 paıyzy shyǵysta ornalas­qanyn qosyp qoıyńyz. Shyǵys Qazaqstan orman alqaptarynyń kólemi jaǵynan ǵana emes, aǵash daıyndaýdan da respýblıkada alǵashqy úshtikke enedi. Aǵash daıyndaý demekshi, elimizde aǵashty óńdeý turǵysynda da sheshilmegen másele az emes. Aǵashty óńdeýmen shuǵyldanyp jatqan mekemeler joq emes, biraq tym az. Qa­zir­gi tańda aǵash óndirisi Shyǵys Qazaqstan, Sol­tústik Qazaq­stan, Aqmola, Qosta­naı jáne Qa­raǵandy oblystarynda birshama jolǵa qoıylǵan. Máselen, 2016 jyly elimizde 342,7 myń tekshe metr aǵash daıyn­dalsa, sonyń 186,8 myń tekshe metri Soltústik Qazaq­standa, 69,8 myń tekshe metri Shy­ǵys Qazaqstanda, 42,7 myń tekshe metri Qostanaı oblysynda ázirlenipti.

Jalpy, elimizde óndiriletin aǵash ónimderiniń 30 paıyzǵa jýyǵy bizdiń óńirge tıesi­li kórinedi. Osy sala maman­dary­nyń sózine sensek, jyly­na 1,4 mıllıon tekshe metrge deıin aǵashty kesýge, paıdalanýǵa ruqsat etilse de, sońǵy 5 jylda daıyndalǵan aǵash kólemi 225 myń tekshe metrden aspapty. Búginde oblys boıynsha 40-qa jýyq aǵash óńdeýshi kásiporyn bolsa, sonyń 13-i uzaq merzimdi kelisimshartqa otyrypty. Sonda kedergi ne? Aǵash óndirisiniń órge baspaı otyrǵanynyń sebebi nede? Orman sharýashylyǵy salasyn bir kisideı biletin bilikti maman V.Cherneskıı jalpy alǵanda elimizde, elimizde ǵana emes, oblysta aǵash óndirisin damytýǵa múmkindik mol dep sanaıdy. «Jasyratyny joq, qazir aǵash daıyndaýmen negizinen jeke kásipkerler aınalysyp otyr. Kásiporyndar ózimen ózi qaldy deýge bolady. Jylyna ıgerilýge tıis 1 mıllıon tekshe metr aǵashtyń oblysta tek 40 myń tekshe metri ǵana daıyndalyp jatyr. Shyǵys Qazaqstanda Shemonaıha, Rıdder, О́skemen aımaqtarynda aǵash óndirisimen myqtap aınalysýǵa bolady. Nege deseńiz, oblys ortalyǵyna jaqyn. Shyǵyn az. Eksportqa shyǵaramyn deseńiz shekaraǵa da taıaý. Aǵash óndirisinde kólik logıstıkasy da mańyzdy ról oınaıdy. Máselen, Reseıdiń Taýly Altaı aımaǵyna aǵashty Jer túbindegi Iаkýtııadan tasy­ǵannan góri irgedegi bizdiń oblystan satyp alǵan áldeqaıda tıimdi emes pe?» degen ol memleket oblystaǵy aǵash daıyndaý­shylarǵa qarjylaı turǵydan kómektespese de ınfraqurylym jaǵyn moınyna alýy kerektigin aıtady. Iаǵnı óńirdegi orman alqaptary memleketke qaraı­tyndyqtan oǵan baratyn joldy da memleket salýy tıis deı­di ekolog. Muny bir deńiz. Ekin­shi­den, oblysta fanera men jıhazǵa arnalǵan materıal da­ıyn­daıtyn «Favorıt» JShS (Zyrıan aýdany), Glýbokoe aýda­ny­nyń Cheremshanka aýy­lyn­daǵy «Bandýrov» JK, О́ske­men qalasynda OSB plı­ta­laryn shyǵaratyn «Melıssa» JShS sekildi aǵash daıyndaý­shy hám óńdeýshi kásiporyn­darǵa memleket tarapynan qoldaý qajet. «Oblys orta­ly­­ǵyndaǵy «Melıssa» JShS jumysyn jandandyryp, ónim­derin О́zbekstan men Reseı nary­ǵyna shyǵaryp, jaqsy qar­qynmen kele jatyr edi. Byl­tyr ǵımaraty órtenip, ju­mys­­tary tejelip qaldy. Eger «Melıssa» tolyq qýatynda ju­mys istese qazaqstandyq sura­nys­­tyń 25 paıyzyn jabar edi. Sondyqtan ımportty azaıtamyz desek osyndaı kásip­oryn­dar­dy qoldaýymyz qajet», deıdi V.Cherneskıı. Onyń aıtýynsha, bizdiń elde aǵashty keskenimiz úshin salyqty Reseımen salys­tyr­ǵanda 5 ese artyq tóleıdi eken­biz. Árıne budan bıýdjettiń búıiri shyqqanymen, óndiristiń órge baspaıtyny anyq. Demek bizde salyq kóp, óndiris joq. Osy jaǵyna da mán bersek, kóńil aýdarsaq deıdi ol. Al ob­lystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar álemi aýmaqtyq ınspeksııasynyń bas mamany Aleksandr Skýratov aımaq­taǵy ǵana emes, elimizdiń orman sharýa­­shylyǵyn damytý úshin 10-20 jylǵa arnalǵan uzaq merzimdi, keshendi baǵdarlama kerektigin aıtady. «Biryńǵaı baǵdarlama qajet. Bizde qazir tek ormandy qorǵaý men saq­taýǵa ǵana erekshe kóńil bóli­nip, aǵashty óńdeýge jóndi mán berilmeı otyr. Oblystaǵy or­man sharýa­shylyqtary tabys tabýmen shuǵyldanbaıdy. Osy jaǵyna da mán berý kerek sekildi. Eger olar tabys tapsa jalaqylary da joǵary bolar ma edi», deıdi ol.

Jıhazdyń deni shetelden ákelinedi

Oblysta aǵash óń­­deýshi shaǵyn kásiporyndar múlde nazardan tys qaldy deýge de bolmaıdy. Oblystyq kásip­kerlik jáne ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq damý basqarmasynyń basshysy Maqsat Músápirbekov byltyr ǵımaraty órtenip ketken «Melıssa» JShS memleket qoldaýymen qaıta qalpyna kel­tirilip jatqanyn, maýsym aıyn­da jumysyn qaıta bastaıtynyn jetkizdi. О́nimderi elimizde ǵana emes, Reseı men Qyrǵyzstanda da suranysqa ıe zaýytty qaıta qalpyna keltirip, jumysyn jandandyrý úshin «Melıssa» JShS bazasynda «Ertis» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasynyń qoldaýymen «О́skemen orman óńdeý kompanııasy» dep atalatyn memleket-jekemenshik kásip­oryn qurylypty. Sonymen qatar Zyrıan aýdanyndaǵy «Favorıt» JShS bıyl lamınatty faner óndirisin ashýdy jos­par­lap otyr. Joba quny – 330 mıl­lıon teńge. Onyń 264 mıl­lıon teńgesin «Damý óndiris» baǵdarlamasy arqyly nesıege aldy. Eger óndiris iske qosylsa 25 adam jumyspen qam­tyl­maq.

«Oblystaǵy aǵash da­ıyn­daýmen jáne óńdeýmen aı­na­lysatyn kásiporyndar memleket tarapynan qoldaýǵa ıe. Qazir óńirimizde aımaqtaǵy 500-ge jýyq mektepti Nazarbaev ıntellektýaldyq mektebi úlgi­sinde jabdyqtaý maqsatynda «Meniń mektebim» aksııasy júzege asyrylyp jatqany bel­gi­li. Osy jumystarǵa biz Shyǵys Qazaqstannyń jıhaz jasaýshylaryn tarttyq. Búginde 6 shaǵyn kásiporyn mektepterge qural-jabdyqtar ornatyp jatyr. Iаǵnı 6 bas merdiger 19 sýbmerdigermen jumys isteýde. Bul aǵash óńdeý­men shuǵyl­danatyn shaǵyn kásip­oryndarǵa úlken demeý bolary anyq», deıdi basqarma basshysy.

Oblystyq kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damý basqarmasy óńirdegi orman sharýashylyǵyna arnaıy sa­rapt­ama jasapty. Basqarma mamandarynyń saraptamasyna júginsek, jıhazǵa qajet materıaldar men aǵash jańqaly plı­talardyń 100 paıyzǵa jýy­ǵy shetelden ákelinedi eken. Al jıhazdyń deni Reseı, Polsha, Qytaı memleketterinen jetki­ziledi. Degenmen oblysta aǵash óndirisin damytýǵa múmkindik zor, ásirese Zyrıan, Glýbokoe aýdan­­dary men О́skemen, Rıdder qala­larynda óndiristi jandandyryp, jylyna 1 mıllıon tekshe metrge deıin aǵash plıtalary men qurylys materıaldaryn daıyndaýǵa bolady dep sanaıdy basqarma mamandary.

Azamat QASYM,

«Egemen Qazaqstan»