Mádenıet álemindegi ǵylymı áleýet

Bul baǵytta qazirgi tańda Máde­nıet já­ne sport mınıstrligi óz qataryn ǵy­lym jolynda júr­gen bilikti ma­man­dar­men to­lyq­tyrýǵa meılinshe kóńil bó­lip keledi. Derek úshin aıtsaq, bú­ginde mınıstrlikte jáne quzy­re­tine qarasty mekemelerinde 56 ǵylym doktory, 325 ǵy­lym kan­dıdaty, 83 PhD doktory ǵy­lymı dárejesi bar qyzmetker ju­­mys isteıdi. Sońǵy 4 jylda ǵy­lymı-zert­teýler baǵytyndaǵy ju­mystardyń ósýi eleýli túrde baı­qalýda. Máselen, osy ke­zeńde 20 ǵylymı-zertteý jobala­ry, onyń ishinde jetekshi arheologtar men sheteldik ǵalymdardyń qa­ty­sýy­men 30 arheologııa ba­ǵy­tyndaǵy joba­lar iske asyryl­dy. Nátıjesinde 10 myń­nan astam ar­tefakti tabylyp, Qazaq­s­tan­daǵy murajaılarǵa tap­sy­ryl­dy. Osy jobalardyń qory­tyn­dylary 20 halyqaralyq ǵy­ly­mı-praktıkalyq kon­fe­ren­sııa­larda qyzý talqylandy.

Buǵan qosa, 30-dan astam avtorlyq monografııa men oqýlyq shyǵaryldy, 60-tan astam maqala jarııalandy. Iri halyqaralyq kınofestıvalderde arnaıy syı­lyqtar men nagradalarǵa ıe bol­­ǵan 10-nan astam ǵylymı-tanymal jáne derekti fılm­der jaryqqa shyqty. Sondaı-aq vır­tý­aldyq kartanyń máde­nı já­ne týrıstik tartymdylyǵy boı­yn­sha Qazaqstannyń saıty qu­ry­lyp, kıeli ny­sandardyń 3D tý­ry usynyldy, ol ótken jyly IýNESKO shtab-páterinde tanystyryldy. Arheologııalyq qazba­lar­dyń nátıjeleri boıynsha 10-nan astam aqparattyq portal quryldy.
Ulttyq ǵylymı keńesterde mı­nıs­tr­liktiń quzyretindegi meke­me­­ler­diń qata­ry­nan 5 ǵa­lym res­pýblıkalyq ǵylymı ke­ńes­ter­ge engen. Endi osy baǵyttaǵy jumysqa toqtalyp ótsek.

«Ulttyq ǵylymı keńes­ter­diń qura­myn bekitý týraly» Qazaqstan Respýb­lı­kasy Úki­me­ti­niń 2011 jylǵy 12 shil­­dedegi Qaýlysy bo-
ıynsha Ulttyq ǵy­­lymı keńestiń birneshe baǵyty bel­­gilengen. Sonyń ishinde, «Máń­gilik El» ǵylymı negizderi (XXI ǵasyrdaǵy bi­lim berý, gý­ma­nıtarlyq ǵylymdar sa­la­syn­daǵy irgeli jáne qoldanbaly zert­teýler) baǵyty boıynsha ulttyq ǵylymı keńeste mı­nıs­tr­lik quzyretindegi oqý oryn­da­rynyń 4 qyzmetkeri bolsa, agro­ónerkásiptik keshendi turaqty da­mytý jáne aýyl sharýashylyǵy ónim­deriniń qaý­ip­sizdigi baǵyttary boıynsha ulttyq ǵylymı keńeste mı­nıstrlik quzi­retindegi oqý oryn­da­rynyń 1 qyz­met­keri bar.

Sondaı-aq mınıstrlik qa­ra­ma­ǵyn­daǵy mekemelerdiń ǵyly­mı qyz­met­ker­leri tarapynan soń­ǵy úsh jylda bar­lyǵy 5106 ǵy­lymı maqala jarııalan­dy, onyń ishinde 146-y Impakt-fak­tory bar ǵylymı jýrnaldar­da jaryq kór­di. Ǵy­lymı-teh­nı­ka­lyq qyzmettiń sýb­ekti­le­rin ak­kredıtteý týraly kýá­lik 7 mu­­ra­jaı-qoryq jáne res­pýb­lı­kalyq mańy­zy bar 3 mýzeıde bar jáne QazǴZMN ne­gizgi qar­jy­landyrýdyń sýbektisi bolyp tabylady.
Ǵylymı baǵyttardy qoldaý maqsa­tyn­da 2016 jyly mádenıet jáne óner sa­la­syndaǵy ǵylymǵa bólingen qarajat mól­­sheri 97 mln teńge bolsa, 2017 jy­ly 600 mln teńge jáne 2018 jyly 500 mln teńgeni qurady. Mádenıet jáne sport mınıstrligi «Ǵylymı qol­dan­­ba­ly zertteýler» bıýdjettik baǵ­­dar­la­­masy sheńberinde ótk­en jyly mýzeı sa­la­synyń ǵyl­ymı jobalarymen qatar, ar­he­o­logııalyq zertteýler júzege asy­ryldy.

Ǵylymı jobalary mınıs­tr­likke qarasty Qazaq ǵylymı-zert­teý mádenıet ıns­tıtýty, «Esik» memlekettik tarıhı-má­de­nı mýzeı-qoryǵy, Memlekettik or­­t­a­lyq mýzeıi, Á.Marǵulan atyn­daǵy Ar­heologııa ınstıtýty iske asyrdy. Igi­likti jobalar­dy júzege asyrý­da eli­mizdiń tany­mal ǵalymdary K.Baı­pa­qov, V.Zaıbert, Z.Samashev, E.Sma­ǵu­lov jáne basqa da daryndy zert­teý­shiler qomaqty úles qosqanyn atap ótýimiz kerek.

Sheteldik tarıhnamada san túr­li mýzeılik artefaktilerdi de­re­kkóz re­tin­de paıdalaný ǵy­lymı dástúrge aı­nal­ǵan. Ha­lyq­aralyq tájirıbeniń negi­zinde kór­nekiligimen jáne repre­zen­ta­­tıv­tiligimen erekshelenetin, sondaı-aq de­rekterdiń biregeı korpýsyn quraıtyn mý­zeılik artefaktilerdi ǵylymı aına­lymǵa engizý maqsatynda 2017 jyly «Ábilhan Qasteevtiń akvarel týyndylary tarıhı-etnografııalyq derek retinde» atty monografııa-katalogqa arqaý bolatyn mýzeılik zattardy keń kólemdi ári tereń zertteý qolǵa alyndy. Bul oraıda qazaq halqynyń dástúrli mádenıeti boıynsha erekshe tarıhı-etno­grafııalyq derek bo­lyp tabylatyn Á.Qasteevtiń mý­zeı qoryndaǵy akvarel shy­ǵarmalaryn zertteý jáne bir­tut­as ǵylymı-ınventarlyq katalogyn jasaý aldyǵa maqsat etip qoıyldy. Zert­teýdiń nátıjesinde otandyq mý­zeı­lerdiń qorlarynda saqtalǵan Á.Qas­teevtiń akvarel týyndylary ınven­tar­landy, Memlekettik Ortalyq mýzeı qo­ryn­daǵy Á.Qasteevtiń 130 akva­re­l shyǵarmasynyń 35 saqtam bir­l­igi júıelendi, kameraldyq óń­de­ldi, at­rı­býsııalandy. Sony­m­en qatar Á.Qasteevtiń kar­tı­nalarynda beıne­lengen etno­gra­fııalyq buıymdar ǵy­lymı sáı­kestendirilip, avtordyń kór­kem­dik-estetıkalyq uıymdastyrý já­­ne kompozısııalyq sheshimderin qu­­rý ustanymdaryna kóńil bó­lin­di, dá­lirek aıtsaq, zertteý buı­ym­darynyń hro­nologııalyq já­ne geografııalyq sheń­berleri anyq­talady.

Otandyq jáne alys-ja­qyn shetel­der­degi ár alýan mýzeıler men arhıvter qo­rynda hronologııalyq sheń­beri HVII ǵasyrdyń sońy men HH júzjyldyqtyń bas keze­ńin qamtıtyn dástúrli qazaq má­­denıeti men etnografııasy­na qatysty baı kolleksııa saqtaýly. Olardy ǵy­ly­mı tur­ǵydan tııanaqty, ke­shen­di zert­­teý tolyqqandy júr­gi­zil­me­gen j­á­­ne osy oraıda dás­túr­li qolónerdiń túr­li salalary men olardy jasaýdyń já­ne qol­da­ny­lýynyń tehnologııalyq ádis-tá­silderdi ǵylymı turǵydan sa­ra­­lan­baǵanyn aıtýymyz kerek. Osy ba­ǵytta «Qazaqtyń dástúrli qolóneriniń tarıhı-etnografııalyq derektiligi». Mo­nografııa-katalog» taqyryby boıynsha mý­zeıler qoryndaǵy qazaq tarıhy men má­denıetine jáne qoldanbaly ónerine qa­­tysty kolleksııasyna biryńǵaı zert­teý, zerdeleý, ǵylymı atrı­býs­ııalaý ju­mys­taryn júr­gizý júzege asyryldy.

Sonymen qatar ótken jyly birqatar arheologııalyq ǵylymı jobalar boıynsha nátıjeli jumys júrgizildi. Máselen, Saýran qalashyǵynyń damý deń­geıin jáne onyń qazaq halqy men memlekettiliginiń qalyp­tasý tarıhyndaǵy ornyn kór­se­tetin tarıhı jańa málimetterdi, qala ómi­rindegi mańyzdy tarıhı mánge ıe arhıtektýralyq keshenderin izdestirip, olar­dyń paıda bolý ýaqytyn anyq­­taý, arhı­tektýralyq qury­­ly­staryn zert­­teý (XIV-XVIII ǵǵ.) maq­sa­tynda Qara­tóbe qa­la­shyǵynda (Ejelgi Saý­ran) X-XIII ǵǵ., (qazba aýdany 120-200 sh.m. deıin), Mirtóbe qa­la­shyǵynda jáne Saý­rannyń soltústik shetinde kes­kin­d­eme qazba (qazba aýdany 260-300 sh.m. deıin) jumystary qolǵa alyndy. Jetisýdaǵy sýb­elıtalyq saqtardyń áleý­mettik qurylymy men mádenı dás­túrlerin qalyptastyrý jáne damytý erekshelikterin zertteý maqsatynda «Esik qorymy jáne Jetisýlyq saqtar má­denıeti» jo­basy iske asty. Joba aıasynda derekkóz retinde erte temir dáý­iriniń materıaldary retinde Rahat já­ne О́rnek es­ker­tkishteri paıdalanyl­dy. Nátı­jesinde Esik aýmaǵyndaǵy kósh­pendilerdiń qoǵamdaǵy qaıta jań­ǵy­rǵan etno­mádenıet pen áleý­mettik-eko­nomıkalyq jańa múm­kindik­te­rin ashýǵa yqpal jasaldy. Bu­dan bólek, zertteý barysynda О́rnek qorymyndaǵy ǵuryptyq-jerleý salttardy kórsetý, aıyr­mashylyqtaryn ashý, tańdalǵan áleý­­mettik toptaryn anyqtaý bas­ty nazarda boldy. Osy aıtyl­ǵan jumystar Qazaqstan aýma­ǵyn­da polıgenezdik máselelerge qatys­ty suraqtarǵa ǵylymı negiz­di jaýap tabýǵa septigin tı­giz­di. Alynǵan jańa málimetter men materıaldardy taldaý Qazaq­stan­nyń arheologııa ǵyly­myn jańa sapaly deńgeıge kóte­rýge múmkindik beredi.

Túrkistan qalasynyń týrıstik mar­shrýt­taǵy mańyzyn eskerip, «Kúl­tó­be qalashyǵy» jobasy aıasynda qala aý­maǵynda ornalasqan Kúltóbe qala­shy­ǵynyń ejelgi nysandaryn anyqtaý, ashý jáne qalpyna keltirý jumystary qolǵa alyndy. Kúltóbe qala­shyǵynyń arheologııalyq zert­teý­leri Qazaqstan­nyń mańyzdy qala­­larynyń ejelgi qamalyn alǵash­qy zerttep, qazaq hal­qy­­nyń ejelgi jáne ortaǵasyr kezeń­degi rýhanı jáne materıal­dy má­denıetin zert­teý deńgeıin kó­terdi. Qazba barysyn­da tabyl­ǵan materıaldar, Qazaqstan máde­nıet tarıhynda erekshe orny ala­tyn sáýlet eskertkishteri jaıly jańa maǵlumattar alynýda. Atap aıt­qan­da, joba sheńberinde ejelgi Iаsy qa­malynyń qurylystary ashyldy. Qamal qabyrǵasynyń b.z.d. II ǵ. – b.z. IVǵ. sol­tústik bóligi ashylyp zert­tel­di, kes­kini anyqtaldy, ishki jobasy zert­tel­di (qazbanyń aýdany 700-800 sh.m.). Tabylǵan oljalar jan-jaqty ke­shen­di zertteledi jáne osylaısha qa­mal qa­byrǵasynyń qalanǵan merzimi anyq­ta­lyp olar­dyń fýnksııasy, damý joldary anyqtalady.

«Saryarqanyń ejelgi jáne ortaǵa­syr­lyq keskindemeleri» taqy­ryby boı­ynsha ata-baba­myzdyń, kóshpeli hal­qymyzdyń eń qundy derekteri bolyp taby­latyn qazaq dalasynyń tas mú­sin­­deri zertteldi. Qazaqstan tas músin­deri jınaǵynyń bóligi retinde músinderdiń sýretteri men sı­pat­tamasy, kartografııalyq ma­te­rıaldar men olardyń ıko­no­grafııalyq atrıbýttary, beı­ne­­­lengen músinderdiń geo­lo­­­gııa­lyq-petrografıkalyq sı­pat­­­tamasy, analıtıkalyq bóligi (mú­sinderiniń ji­k­telýi, atrıbýttary, qurylystar, lan­dshaft­yq jaǵdaı, hronologııasy men etnı­ka­lyq atrıbýsııa) daıyndaldy, Shet aýdanynyń tas músinderiniń jı­naǵ­yn ázirleý maqsatynda jumystar júr­gizildi.

«Altynordalyq Myńtóbe qala­shy­ǵyn arheologııalyq zertteý» (HIII-HIV ǵǵ. qalanyń jáne HV ǵ. ekinshi jarty­sy – HIH ǵ. qala­nyń qaldyqtary) taqy­­ryby boıynsha Qyzylorda ob­ly­synyń Qazaly aýdany О́rkendeý aý­y­ly­nyń soltústik-batys shetin­de ornalasqan Myńtóbe qala­shy­ǵynda zertteý jumystary júr­gizildi. Qala Aral mańyn kesip ótetin Jibek jolynyń damyǵan tarmaqtarynyń birinde ornalas­ty. Arheologııalyq zertteý­ler qalashyqtyń sıtadelinde (Regıstanda), ortalyq bóliginde, qa­mal qabyrǵasynda regıstan, shahrıstan, rabad, nekropoldi izdeý jáne qazýǵa baǵyttaldy.

«Mádenı mura boıynsha zertteý materıaldary» taqyrybynda júrgi­zil­gen joba boıynsha Orta­lyq Azııa arhe­ologııasynyń de­rek­teri boıynsha tolyqqandy anyq­tamalyq jasaý kon­teksinde, Qazaqstan aýmaǵynda bar­lyq ýaqytta júrgizilgen zertteýler nátıjesinde kóne zaman ta­rıhy men arheologııasyna qa­tysty alynǵan derekterdi ba­s­­paǵa daıyndap shyǵarý boıyn­sha jumystar júrgizildi. Batys Qazaqstandaǵy ejelgi kósh­pe­li­lerdiń qalyptasý kezeńin, sha­­rýashylyǵyn zertteý, el tarı­hy­na jańa málimetter al­ý maq­s­atynda erte temir ǵa­sy­rynyń negizgi kezeńderiniń biri kóshpeli sharýashylyǵynyń genezısi bolyp tabylatyn sarmat mádenıeti Qyryq oba jobasyn júzege asyrý sheńberinde zertteldi. Nátıjesinde sarmat­tar­­dyń qabir ústi sáýlet qu­ry­lystarynyń ereksheligin anyq­taý, jerleý dástúri úshin ózek­ti dinı-ǵuryptyq genezısti zert­teý, dinı kózqarastardy re­kon­strýksııalaý maqsatynda 10000 sharshy metrge jýyq bolatyn sarmat kósemderiniń Qyryq-oba qorymynda arheologııalyq ju­mys júrgizilip, 4 oba zertteldi. Ju­mys barysynda qorymnyń to­pografııasy, planıgrafııasy, arhıtektýrasy, stratıgrafııasy zertteldi.

Arheologııalyq oljalar men mıfo­lo­gııalyq ańyz áńgimeler rýhanı jáne ma­terıaldyq máde­nı­ettiń feno­meni sanalady. Osyǵan baılanys­ty «Jetisý saq­tarynyń ıdeologııasy men mıfo­lo­gııasy» atty taqyryp boı­ynsha erte temir dáýirinde Jetisý óńi­rin mekendegen babalarymyzdan qal­ǵan óner týyndylaryn zertteý negizinde Qazaqstan kósh­pendileriniń ıdeologııalyq jáne mı­fologııalyq tanym-túsinigin qaıta jańǵyrtýǵa ba­ǵyt­tal­ǵan zertteý jú­r­gizildi. Joba aıasyn­da Esik jáne Túrgen ózen­deri­niń bıik shyńdarynan, Ketpen jo­ta­sy, Raıymbek, Uıǵyr, Pan­fı­lov, Jan­súgirov jáne de basqa aýdan­dardan tabylǵan erte temir dáý­iriniń petroglıfteri qy­zyq­t­y, ári qundy málimetteri zer­­delenýde. Budan ózge 2017 jy­­ly Qaraǵandy oblysyndaǵy Nó­ge­rbek Darasy, Almaty obly­syn­daǵy Qyzylbulaq,  Soltústik Qazaqstan obly­syn­daǵy Botaı qo­ny­staryndaǵy, Ońtústik Qazaqstan obly­syndaǵy belgili Otyrar, Qulan qala­shyq­taryndaǵy arheologııalyq qazba zert­teýlerdiń nátıjesinde qundy máli­metter men oljalar anyqtaldy.

Qoryta aıtqanda, tarıhı mura­la­­rymyzdy jalpyadamzattyq qundy­lyq­tar qataryna qosý, tutas­taı alǵanda, m­ádenıet sala­syn­daǵy barsha ıgilikti ist­er ýaqyttyń ózi talap etip otyrǵan ǵylymı negizdermen ushtasyp damı beretini shúbásiz.

Qýatjan ÝÁLIEV,
Qazaqstan Respýblıkasy 
Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń 
jaýapty hatshysy