Esimi eldiń esinde: Ábýbákir Álıuly

О́mirdiń ózi jolyqtyrǵan, taǵdyr tabystyrǵan, qanattasa qyzmet atqarǵan sondaı asyl aǵalardyń biri – Ábýbákir Álıuly Tynybaev edi. Ańqyl­daǵan aqkóńil, kirshiksiz taza, sezimtal da sergek kisi edi. Ábe­keńmen ol kisi Taldyqorǵan ob­lys­tyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bop kelgen kezden bastap aǵaly-inilideı jaqyn aralastyq.

Qaı zamanda bolmasyn er-aza­mattyń halyq aldynda ataq-abyroıynyń artyp, be­­del qurmetke bólenýine el úshin atqarǵan eńbekteri yqpal ete­tini anyq. Adal eńbek, tók­ken terdiń arqasynda Ábý­­bákir Álıuly elimizde sý sha­rýa­shyly­ǵy salasynyń belgili mamany boldy. Ke­zinde Ábe­keńniń Melıorasııa jáne sý sha­­rýashylyǵy mınıstrligin, odan keıin Tal­dyqorǵan oblysyn basqaryp, keń-baı­taq Qazaq jeriniń erni kezergen al­qap­taryn erneýinen sýǵa toltyryp, máýeli baqqa aınaldyrǵany bizdiń bul aıt­qanymyzdyń aıqyn dáleli bola alady. 

Ábýbákir Álıuly tarshylyq zamanda týyp, qıynshylyqta  ǵumyr keshken, beınettiń aýyr taýqymetin tarta júrip, óziniń kúsh jiger-qaıratymen, aq adal eńbegimen erte eseıip el qataryna qosylǵan azamat. Eshnárse ózdi­ginen bola qalmaıtynyn, bar­lyǵy da eren eńbekpen, jan­keshti tirlikpen keletinin uǵyn­ǵan qaıratker. Ábekeńniń Tal­dyqorǵan oblysyn basqarǵan, el úshin bel jazbaı eńbek etken kez­derin árqashan saǵynyshpen eske alamyn. Jumysty janyn berip isteıtinine, tazalyǵyna, adaldyǵyna, ózine tapsyrylǵan jaýap­kershilik júgin sezinetin azamattyq bolmysyna árkez tánti bolýshy edik. 

Ábekeń ásirese kindik qany tamǵan Syr óńiriniń ósip-ór­kendeýine ólsheýsiz úles qosty, muny qalyń jurtshylyq áli kún­ge umyta qoıǵan joq. Ol Qazaly aýdandyq partııa komıtetiniń bi­rinshi hatshysy bolǵan jyldary týǵan jeriniń elimizdegi aýyl sharýashylyǵyna qolaıly aımaqqa aınalýy úshin baryn saldy. Jazy mı qaınatar ystyq aımaqta aýyl sharýashylyǵyn órkendetý úshin birinshi kezekte sýlandyrý júıesin sheshý asa mańyzdy másele edi. Bas­taýyn kórshi elderden alatyn Syrdarııanyń sýyn jaz aılarynda únemdi paıdalanyp, el ıgiligine jaratý máselesi sol kez­­de sheshilgen bolatyn. 

Sý sharýashylyǵy boıynsha maman­dan­ǵan Ábýbákir Tynybaev aǵamyz bul máseleni ońtaıly sheshýge óziniń alǵan bilimin barynsha paıdalanyp, shańy shyǵyp jatatyn aýdandy aq kúrishi jaı­­qal­ǵan jasyl jelekke aınaldyrdy. Bul shyndyǵynda sol kezde talaı basshylardy oılan­dyryp-tolǵandyrǵan másele edi. Sol úshin de Ábekeńdi Qazaly jurty áli kúnge deıin aýzynan tastamaı áńgime qy­lady. Sý tap­shylyǵynan zardap she­gip, tuıyqqa tirelgen jyldary qıyn­dyq­tan qısyndy jol taýyp shyq­qan tap­qyrlyǵyn onyń zor eńbegin, bilimi men bolmy­syn, utqyr oıyn, utymdy uıym­­dastyrýshylyq qabiletin, aza­mat­tyq ar-ojdanyn jerles­teri joǵary baǵalaıdy. 

Erterekte aǵamyzdyń sý sha­r­ýa­shylyǵyna qatysty aıt­qan myna bir áńgimesi esimde qa­lyp­ty. «Syrdarııanyń oń jáne sol jaǵalaýynda ornalas­qan sharýashylyqtarǵa sýdy buryn­ǵydaı bir mezgilde emes, kún aralatyp berý júıesin en­gizdik. О́ıtkeni sý kólemi ósken saıyn onyń aǵyny da kúsheıedi. Demek, sý bir jaq jaǵalaýdaǵy sharýa­shy­lyqtarǵa tolyq mólsherde, qajetti  mer­­zimde  jetetinin baı­qadyq. Sý­dyń aǵyny kúsheıip, júr­dek bolǵan sa­ıyn onyń ysyraby  azaıady. Sý topyraqqa sińip, býǵa aınalyp úlgermeıdi. Eger sýdy bólgen jaǵdaıda onyń dittegen jerine jetýi óte qıyn. Qyzylordanyń sý sha­rýa­shylyǵyn basqarǵan jyldary osyndaı amal-tásilderdi qolda­nyp, sharýashylyqtardy sýdan taryq­tyr­maý­ǵa bar kúsh-jigerimdi jumsadym»,  deıtin edi.  

Ábýbákir Álıuly Qazaly aýda­nyn bas­qaryp turǵanda irgeles jatqan Aral aýdanynyń hatshysy bolǵan Tákeı Esetov aǵamyzdyń Ábekeń jaıynda myna bir estelik aıtqany bar edi.

– Aral men Qazalynyń shekarasynda «Aqbaı» degen alqap bar. Sol jerge Ábýbákir zamandasym kópten beri kóz tigip júripti. Bir kúni kezdeskenimizde «Qos aýdannyń halqy eńbekqor, egin egip, onyń paıdasyn kóreıin dese sý tapshy. Eger «Aqbaı» alqabynan sý qoımasyn salatyn bolsaq, jer emgen sharýalar ala jazdaı eginin sýaryp, qambasyn dánge toltyryp alar edi. Eki aýdannyń kúshin biriktirip, sý qoımasyn salaıyq, keıin bolashaq urpaq bizge alǵysyn aıtyp júredi» dep usynys jasady. Sý salasynyń bilikti mamany retinde oblysymyzǵa aty shyq­qan Ábekeńniń bul oıy meniń kókeıime qona ketti. Sý ıesi Sú­leı­menniń ózi berekeli iske bel býyp, bilek sybana kiriskende men qalaı bas tartaıyn. Qoldaı kettim. Mine, sol Ábekeńniń bas­tamasymen paıda bolǵan sol sý qoımasynyń qyzyǵyn Qaza­ly men Aral halqy áli kúnge deıin kórip keledi. Muny endi kemeń­gerlik demeı, ne deısiz? – dep Tákeı Esetov aǵamyz aǵynan ja­ryl­ǵan bolatyn.

Meıirim bar jerde adamger­shilik qalyptasady. Aǵamyzdyń balalyq shaǵy jylylyq pen meıirimge toly qarapaıym qazaq aýy­lynda ótti. Qarapaıym ot­ba­­synda tárbıelenip, eńbek­­súıgishtik bala jastan qalyp­tasty. О́negeli otbasynda tálim alǵan Ábýbákirdiń ómirde qaraqan basyn ǵana emes, halyq múddesin oılaıtyn eljandy azamat bolyp ósýine sol ata-ana tárbıesi kóp septigin tıgizdi. 

Qyzylorda oblysynda taban aýdarmaı eńbek etken 18 jyl ishinde Ábýbákir Álıuly kú­rish daqylyn sýarýdyń jańa­ ınjenerlik alqaptaryn joba­laý­ǵa, tyń jerlerdi ıgerýge, ob­lys­tyń bar­lyq aýdan­­da­ryn­da úlken  kanaldar sa­lýǵa belsene qatysty, kólde­tip sýa­rý júıesin damytty. Sony­men qatar Syr óńirinde Ábý­bá­kir Álı­ulynyń ti­keleı qaty­sýymen jaıylymdardy sý­landyrý, eldi mekenderdi sýmen qam­ta­masyz etý jóninde úlken ju­mystar at­qaryldy. Oblysta aýyl­sharýashylyq da­qyldaryn egetin alqaptardyń kólemi kúrt artyp, Syrdyń aqmarjany atanǵan – kúrish daqylynyń ónim­diligi oblys boıynsha ár gektaryna shaqqanda 50 sentnerge deıin jetti. Sýarmaly jerlerdiń jalpy kólemi 235 myń gektarǵa deıin ulǵaıyp, kúrishtiń aýyspaly egisi 150 myń gektarǵa deıin artty. Nátıjesinde Qyzylorda ob­lysy elimizdegi negizgi kúrish ósirýshi aımaqqa aınalyp, Odaq bo­ıynsha kúrishtiń besten birin, al Qazaqstan boıynsha 75 paıyzyn óndiretin múmkindikke ıe boldy.

О́z basym sol jyldary el bas­qa­ryp, halyq múddesi jolynda aıanbaı eń­bek etken azamattardyń ómir jolynan qazirgi bıliktegi basshylar úlgi-ónege alýy kerek dep esepteımin. Ol kez­degi bas­shylardyń kópshiligi shetinen ıdeıa­shyl, maqsatker edi. Alǵa qoıǵan maq­satyna qol jetkizý jolynda bar kúsh-jigerin sarp etip jumsaıtyn-dy. Búginde Ábekeńdeı eńbekqor, memleket múddesine jan-tánimen berilgen adamdar kóp emes. О́z basym sonaý Keńes zamanynda úndemeı júrip úıdeı is tyn­dyr­ǵan asyl azamattardyń tizimin jasaı bas­tasam Ábýbákir Álıuly esimi bir­den aýyzǵa orala ketedi. Sol sátte-aq tuǵyr­ly tulǵanyń eńbek joly, kisilik kel­beti áserli fılm kórgendeı kóz aldyń­nan ótip, jan dúnıeńdi shýaqqa bó­­lep, kóńilińdi jadyratady. Sol sııaq­ty Ábýbákir Álıulymen bol­ǵan árbir kezdesýdegi áńgimesi jadymda jań­ǵy­ryp turady. Ádette kóp jýrnalıster: «Adam boıyndaǵy qandaı qasıetterdi baǵalaısyz?» degen saýaldy qoıyp jatady. Olarǵa Uly Abaı aıtqandaı, adam boıynda bolýǵa tıis talap, eńbek, te­reń oı, qanaǵat, rahym syndy asyl qasıetterdi bala kezden boıǵa sińirip, únemi ushtap otyrý kerek ekenin aıtamyn. О́z basym Ábekeńniń  boıynan osy­ danyshpan Abaı kórsetip bergen bes asyl qasıetti anyq baıqaǵandaı bolamyn. Bes asyl qasıetti boıyna jıǵan adamdy ómiri tekke ótpegen «naǵyz adam» dep ataıtynymyz da sodan. 

Iá, adam balasy anasynan aqyldy bolyp týmaıdy. Biraq Qudaı bergen sanany ushtap, ómirdiń ashy-tushysyn tatqan adam aqyly tolysyp, salmaqty adamǵa aınalatyny sózsiz. 

Sol sebepti de parasat-paıy­my joǵary, aqyl-oıy asqaq, sezimi sergek, bilimi tereń, tabı­ǵaty taza,  órisi  keń, óresi  bıik, bitimi  bólek Ábekeńdeı ult­jan­dy azamatty ózime parasatty aǵa sanap, onyń boıyndaǵy asyl qasıetterin únemi ózime úl­gi ettim.  

1977 jyly Taldyqorǵan pedagogıka ınstıtýtynyń rektory bolyp taǵaıyndalyp, bilikti ma­man daıyndaý isine bel býyp, bilek sybana kiristim. Sol kezde Taldyqorǵan oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Áripbaı Alybaev aǵamyz edi. Áripbaı aǵamyz óz ortasyna iskerligimen tanylǵan talapshyl basshylardyń biri bolatyn. Mal sharýashylyǵy sa­lasyn bir kisideı biletin Alybaev men rektorlyq qyz­metke taǵaıyndalǵannan keıin Jetisýda kóp aıaldaǵan joq. Sha­rýanyń jaıyn jetik biletin maman ortalyq bılikke qajet bolǵannan keıin Árekeń Et-sút ónerkásibi mınıstri bolyp taǵaıyndalyp, Almatyǵa aýysty. Osy aralyqta Saqan Qusaıynov Taldyqorǵan oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp taǵaıyndaldy. Biraq sol jyldary qýańshylyq bolyp, kúıi qashyp, shatqaıaqtaǵan sharýashylyqty tez arada ońal­tý­dyń sáti túspegen soń, Din­muhamed Qonaev oblys basshysyn aýystyryp Jetisýǵa sol kezde respýblıkanyń sýlandyrý isine kóp eńbek sińirgen Ábýbákir Tynybaevty taǵaıyndady. 

Ábýbákir Álıuly Taldy­qorǵan oblysynyń basshylyǵyna kelgennen keıin kóp ýaqyt ótpeı-aq, Jetisý jeri túlep sala berdi. Ol kisiniń qajyrly eńbeginiń arqasynda 1981 jyly oblys qol jetkizgen tolaǵaı tabystardyń ar­qasynda KOKP Ortalyq partııa komıtetiniń, KSRO Mınıstrler keńe­si­niń, Búkilodaqtyq kásipodaqtar keńe­siniń jáne Búkilodaqtyq ortalyq komsomol komıtetiniń aýys­paly Qyzyl Týyn jeńip aldy. Al 1983 jyldyń qo­rytyndysy boıynsha Qazaqstan Ortalyq partııa komıtetiniń, QazKSR Mı­nıstrler keńesiniń jáne Qa­zaq­­stannyń kásipodaqtar keńe­si­niń, Qazaqstan or­talyq komsomol komı­te­tiniń aýyspaly Qyzyl Týy taǵy da Taldyqorǵan oblysynyń kóginde jel­biregeni esimde. 1982-1984-1985 jyldary aýa raıy aýyl sharýashylyǵy sala­syna qolaısyz bolsa da Taldyqorǵan oblysy KSRO-nyń bes jyldyq josparyn joǵary deńgeıde oryndap, bıik belesti baǵyndyrdy. Sondaı-aq oblys ortalyǵy Taldyqorǵan qalasynda biraz  jumystar atqa­ryldy. Qala tazalyq jaǵynan shyraıly shahar mártebesine ıe bolyp, Keńester Odaǵynyń Ortalyq partııa komıtetiniń, KSRO Mınıstrler keńesiniń, Búkilodaqtyq kásipodaqtar ke­ńe­siniń jáne Búkilodaqtyq komsomol ortalyq komıtetiniń aýys­paly Qyzyl Týyna ıe bol­dy. Osylaısha Ábýbákir Tyny­baev az ǵana ýaqyttyń ishin­de Taldyqorǵan oblysyn Qa­zaq­standy bylaı qoıyp, búkil Odaq boıynsha ekonomıkasy qýat­ty óńirge aınaldyryp, eli­mizdiń abyroıyn asqaqtatty. 

Ol kezde Dımekeń atalǵan oblysty basqarýdy kez kelgen adamǵa senip tapsyra bermeıtin-di. Onyń ózindik syry da bar-tuǵyn. Tutas respýblıka kóz tigip otyrǵan oblystaǵy júıeli jumys tutas respýblıkanyń túpkilikti ekonomıkasyna yqpal etetini belgili. Sondyqtan Dı­me­keń oblystyń birinshi hatshy­lyǵyna beınelep aıtsaq ot pen sýdan ótken, jumystyń má­nin bilip, urshyqtaı úıiretin azamat­tardy taǵaıyndaýdy daǵ­dyǵa aınaldyrǵan bolatyn. Meniń jumysym sharýashy­lyq jumystarymen tikeleı sabaqtasyp jatpasa da, Ábekeń­men jaqyn aralasyp, jaqynyraq tanysýdyń sáti sol jyldary tústi. 

Bizder kóbinde Ábekeńdi sý sharýa­shylyǵy salasynda qamshy saldyrmaı jumys istep, bıik belesti baǵyndyrǵan basshy re­tin­de tanımyz. Iá, Ábýbákir Álıulynyń respýblıkanyń sýlandyrý júıesin damytyp, Qazaqstandy Iran baǵyna aınaldyrý jolynda sińirgen eńbegin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Ábekeń ásirese Taldyqorǵan oblysyn basqarǵan sátinde boıynda jańa iskerlik qabiletin tanyta tústi. Sol jyldary aǵamyzdyń ortalyq bılikte ábden ysylyp, mol tájirıbe jınaǵanyn anyq ańǵardym. 

Ábýbákir Álıuly Taldy­qor­ǵandy basqarǵan 1981-1986 jyldary oblystyń sharýashylyq salasy ońaldy, eldi mekenderde mádenıet úıleri, jańa jo­bamen aýrýhana, orta mektep, balabaqshalar salyndy. Osylaısha jumysty tıimdi bas­qarýdyń arqasynda Jetisý az ǵana ýaqyttyń ishinde úlken eko­nomıkalyq tabystarǵa qol jetkizdi.

Bir tańǵalarlyǵy, Ábekeń myń san sharýany atqarsa da sharshaý degendi bilmeıtin-di. Ol kisi qazaqtyń dástúrli ónerinen kúsh alyp, janartaýdaı jalyndap júretin. Aǵamyzdyń kóńili túskende áýeletip án salyp, jan-júregińdi bir ǵajaıyp kúıge túsiretini de bar edi. Bir kúni aǵamyzǵa úıimniń tórinde ilý­li turatyn Musa Ádilov degen sheberdiń qolynan shyqqan dombyrany syıǵa tartqym keldi. О́ner dese ishken asyn jerge qoıatyn aıaýly aǵamyz meniń bul syıyma jas balasha qýandy. Biraq úlken qyzmette júrip aınalasyndaǵylardan bir sabaq jip almaýǵa ádettengen aǵamyz: «Myrzataı, el bilip qoısa, osyny da ájeptáýir sóz qylady dep birden elp ete qalmady. Biraq, keıinnen júrgizýshisin jiberip, sol dombyrany aldyrǵan edi. Búginde bıeni túgimen, túıeni júgimen jutyp jatqan zamanda bıliktegi keıbir baýyrlaryma aǵamyzdyń osyndaı asyl qasıeti jetpeı jatqandaı kórinedi. 

Qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumy­ryn­da ómiri jarqyn, aıtqany naqyl, el aǵasynyń ja­syna kelse de jas kezdegi qarqynynan tanbaı ómirdiń jyry, otyrystyń gúli bolyp júre­tin azamattar bolady. Ondaı azamattar jastyq shaǵynda da el aǵasyna aınalǵan sátinde de bolmysyn buzbaı saqtap qa­lady. О́mir baqı tóńiregimen syı­lastyqta bolady. Sondyqtan da shyǵar, Ábekeń ja­ıynda syr tarqatqanda áńgimeniń aýany syılastyqqa qaraı eriksiz tarta beredi.  

Ábekeń qurmetti demalysqa shyq­qannan keıin de ara qaty­nasymyz úzilgen joq. Men Dıp­­­lo­matııalyq akademııany bas­qarǵan jyldary nemeresi Oraldy jetektep ákelip, qolyma tapsyrdy. Búginde sol Oral balamyz elimizdiń abyroı-bedelin asqaqtatyp, respýblıkalyq deń­geıde qyzmet jasap, tabys­ty eńbek etýde. Bul endi Oral­jannyń ata úmitin aqtaǵany dep bile­min. 

Ábekeń jóninde tańdy tańǵa uryp áńgime aıtýǵa bolady. Men ózim­niń  biraz estelikterimde abzal azamattyń eńbegi jaıyn­da jazyp ta júrmin. Shúkir, urpaq­tary ata-ana aldyndaǵy paryzdaryn oryndap, ulyqtap keledi. Uly – Nábı Tynybaev eli úshin eńbek etip, ákeden mıras bolǵan eńbekqorlyq qasıetiniń qalpyn buzbaı Otanǵa qyzmet etýde. Asyl aǵanyń altyn asyqtaı qyzdary da jetilip, bir-bir qaýym elge aınalyp, Ábekeńniń kóre almaǵan qyzyqtaryn kórýde.

Ábýbákir aǵamyz tabıǵatynan sezim­tal, jańalyqqa jany qumar, izdengish, ne nárseni úırenýge beıim, kóp bilýge qushtar, daryndy, adamgershilik qasıeti joǵary, meıirimdi, kez kelgen nársege balasha qýanatyn kisi edi. Qalyń oıdyń qushaǵynda júretin aǵamyz tereń oılap, tereńnen sóz qozǵaıtyn, baıyppen, baısaldylyqpen eldiń, jerdiń jaǵdaıyn, arǵy-bergi tarıhyn, taǵdyry jaıynda qy­zyqty áńgimelerdiń ma­ıyn tamyzyp turyp aıtatyn áńgi­me­shil qasıeti de bar-tyn. Ol aq­kóńil, adamǵa sengish, ósek-aıańmen isi joq, eshkimniń kóńilin qaldyrmaıtyn, bireýdiń aldyn kesip ótpeıtin, asyp-tasymaıtyn, jany tynbaı eńbek etýge daıar turatyn abzal adam bolatyn. 

Ábýbákir Tynybaevtyń Úki­met pen halyqtyń aldyndaǵy sińirgen eńbegi joǵary baǵa­lanyp, Lenın, úsh márte Eńbek Qyzyl Tý jáne «Halyqtar Dos­tyǵy» ordenderimen, Qazaq  KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotalarymen marapattaldy. KSRO 11 shaqyrylymnyń jáne 9, 10 shaqyrylymdarynyń Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń, birneshe shaqy­ryl­ǵan Taldyqorǵan jáne Qyzylorda oblystarynyń halyq depýtattary ke­ńes­teriniń depýtaty boldy, KOKP jáne Qa­­zaqstan Kompartııasynyń bir­­neshe sez­derine delegat bolyp saılandy.

Elimizdiń órkendeýine ólsheý­siz úles qosqan asyl azamat, bel­gili memleket qaıratkeri Ábý­bákir Tynybaevtyń atqar­ǵan jumystary elimizdiń qaı oblysyna barsańyz da aldy­ńyzdan shyǵady. Ol kisiniń basshylyǵymen salǵan sý qoı­malary men toraptary áli kúnge deıin halyq ıgiligi úshin jumys isteýde. Sondyqtan da eli úshin jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı eńbek etken Ábekeńniń týǵanyna 90 jyl tolýyna baılanys­ty, asyl aǵamyzdyń kıeli rýhyn eske alyp, azamatty ardaqtaýǵa arnalǵan is-sharalar Jetisý óńiri men Qyzylorda oblystarynda tıisti deńgeıde atalyp ótedi degen oıdamyn. 

Asyldardy ardaqtaý art­ta qalǵan tirilerdiń paryzy. О́ıt­keni el úshin eńbek etken erler­diń ómiri óskeleń jas urpaqqa qaı jaǵynan da úlgi bolyp qala bermek. 

Myrzataı JOLDASBEKOV