Túngi saǵat eki. Tbılısı áýejaıynda neken-saıaq jolaýshylar ushaqqa otyrǵyzý sátin kútýde. Olardyń qaısybiri otyrǵan ornynda qısaıa ketip, kóz shyrymyn alýda, endi bireýleri uıqyly-oıaý, dúńgirshekterden alǵan jýrnaldardy mán-maǵynasyz paraqtaýda. Shyǵaryp salýshylar dabyrlaǵan bir buryshtan tars-turs shampan atqany estiledi.
– Endi óz ómirińdi qalaı kórkeıtseń de óziń bilesiń! О́zińdi amerıkalyq arýmyn dep esepte, – dep tilek aıtyp jatyr sol arada saılana qoıǵan asaba.
– Rahmet, senderdi Qudaı qoldasyn! – dep jaýap qatty áıel daýsy. Oǵan eriksiz kózim túsken, qyryqtan asqan kózildirikti áıeldi kórdim. Qasynda on úshter shamasyndaǵy uly bar eken. Shyǵaryp salýshylardyń biri áıeldi kóńildendirýge tyrysyp, ázil-qaljyńdy sapyryp, jınalǵandarǵa neshe túrli kúldirgi áńgimelerdi aıtqanda báriniń ishek-sileleri qatyp dýyldasty. Áıel de máz bolyp kúldi, biraq onyń kóziniń tuńǵıyǵynda bir muń bar edi. Men onyń aýyq-aýyq qasyndaǵy er adammen bir nárse jaıynda sybyrlasqanyn baıqadym. Sosyn ulynyń jaǵasyn túzep, oǵan:
– Ákeńdi qaldyryp ketý saǵan qıyn ekenin bilemin. Biraq Qudaı qalasa, alty aıdan keıin ol da bizge keledi. Páter satylmaı turǵanyn kórmeısiń be? – dedi.
Er kisi ulǵa buryldy:
– Al endi aqyldy bol, anańdy kút! Sen endi jigitsiń ǵoı! Bar úmitimiz sende.
Onyń kózine jas kelip qaldy, ol bir qolymen ulyn keýdesine qatty qysyp, eki qıyrdy biriktirgisi kelgendeı, ekinshisimen áıelin qushaqtady.
– Anýk djan, es ký savad tanem, djanık djan! – degen aqsúıek keıiptegi egde áıeldiń daýsy estildi. – Sen Los-Andjelestegi bizdiń Garıktiń mekenjaıyn bilesiń ǵoı, oǵan mindetti túrde telefon soq!
– Iá, mama, habarlasamyn! – dedi de, áıel qaıtadan kúıeýine buryldy. Oǵan ony qaldyryp ketý asa qıyn sııaqty. Olardyń araqatynasynan men kavkazdyqtarǵa tán jubaılyq qımastyqty ańdadym.
Ushaqqa otyrýǵa shaqyrǵanda áıelge jasy ulǵaıǵan salaýatty qart jaqyndady. Onyń ómir taýqymetterinen qajyǵan ájimdi júzin jas jýyp ketipti. Qynjylýdan kóńil kirbińi baıqalǵanymen, ol oǵan jaıdary til qatty.
– Anýk, qymbattym meniń, myqty bol! Myna qarǵys atqyr muqtajdyq bolmasa, seni ol jaqqa kim jiberer edi! О́zińdi saqta. Ras, bizdiń grýzınderdiń Amerıkada týystary joq. Biraq seniń anańnyń jaqyndary áıteýir bir qol ushyn berer!
Sosyn ol nemeresin qushaqtady:
– Baıqa, jigitim, grýzın tilin umytýshy bolma. Qandaı tekten shyqqanyń ylǵı esińde bolsyn! Esińde bolsyn, men saǵan senemin.
Bala qaıta-qaıta atasynyń baýyryna tyǵyldy, birese ákesine jabysty. Sosyn lám-mım demesten ornynan ata jóneldi. О́ıtkeni óziniń basqa amaly joǵyn biletin. Sóıtip anasymen birge ótkelekke bettedi.
– Bul tirshiligimizdiń túbi qaıyrly bolsa ıgi edi! – dep oıladym men. Týǵan elin tastap ketip jatqan alǵashqy da, aqyrǵy da otbasy bul emes ekenin bilemin. О́zderi ketkenmen jan-júregi, aqyl-sanasy osynda qaldy. Alys elge olardyń bir tutam táni attandy. Onda ne kútip turǵanyn bir Qudaı ǵana biledi. Amal qansha, ókinishke qaraı, az halyqtardyń jazmyshy osyndaı.
Men Amerıkaǵa bir aılyq issaparǵa bara jatyr edim. Ornymnan turyp, ushaqqa shyǵatyn jaqqa bet aldym.
On shaqty jolaýshy otyrǵan ushaq Tbılısı–Erevan–Parıj–Los-Andjeles baǵytynda ushady. Alda – adamdy sharshatatyn uzaq jol.
Meniń ornym jańaǵy hanymnyń qasynda bolyp shyqty. Onymen iltıpat bildire amandastym, ulǵa kámpıt syıladym. Sosyn árqaısysymyz óz oıymyzǵa shomyp, bir-birimizge lám-mım sóz aıtpastan Erevanǵa jettik.
Kelesi ushýǵa deıin tórt saǵat úzilis bar eken. Baǵytymyzdy tirketip, oryndyqtarǵa jaıǵastyq. Áıel sypaıylap qana meniń atymdy surady.
– Georgıı, – dep jaýap qattym men. – Al sizdiki she?
– Anýk, – dedi ol. – Siz Amerıkada uzaq bolasyz ba?
– Joq, men issaparmen bara jatyrmyn!
– Qandaı baqyttysyz! Al bizdiń qashan oralatynymyzdy bir Qudaı biledi.
Osylaı dep sómkesinen birdeńe alyp shyqty da, sosyn maǵan qarap, tolqýly daýyspen:
– Bálkim, bul kúlkili de shyǵar, biraq men qaıtkende de eshkimge bildirmeı bir ýys grýzın topyraǵyn ala shyqtym.
– O ne degenińiz, hanym, – dedim men oǵan, – sizder de kóp uzamaı elge qaıtatyn bolarsyzdar!
– Men soǵan kúmándimin, – dep muńaıa jaýap qatty ol.
– Áýestigime ǵafý ótinemin, áıtse de sizdiń mamandyǵyńyz qandaı?
– Men til mamanymyn, – dedi ol. Sálden keıin taǵy ústemeledi:
– Keńestik kezde ýnıversıtette leksııa oqydym, sony maqtanysh etetinmin. Al qazir qıyn jaǵdaıǵa dýshar boldyq, endi osydan basqa jol tappaı turmyz. Maǵan bir amerıkalyq tanys áıel shaqyrý jiberdi, tipti óz páterine toqtataıyn dep otyr. 1500 dollarlyq jalaqymen dúkenge gúl satýshy etip ornalastyrýǵa ýáde etti. Isimiz ońǵa bassa, kim biledi, sosyn, Qudaı qalasa, dáriger kúıeýimniń kelýine múmkindik týar. Múmkin, ony áldebir klınıkaǵa dárigerdiń assıstenti etip alatyn shyǵar. Eger vıza merzimi aıaqtalǵanǵa deıin jumys isteý quqyǵyn ala almasaq, onda jasyryn qalýǵa týra keledi.
– Nege bulaı qapalanasyz! Kóresiz áli, sizderde bári tamasha bolady! – dep sózin bóldim.
– Aýyzyńyzǵa maı! – degen ol maǵan jyly júzben qarap:
– Men ákem jaǵynan grýzınmin, al sheshem armıan, – dedi.
Osy áńgimeden keıin basymnan bir oı ketpeı qoıdy: bul hanymǵa Erevan arqyly ushýǵa týra kelgeni nelikten eken?! Sirá, bul bir nyshan bolar. Qos halyqtyń qyzy Grýzııany tastap ketip barady. Ol óziniń armıandyq tegin maqtan etedi (bul kádimgideı sezilip turdy) eken. Qalaı bolǵanda da qıyn sátte ardaqtap saqtaǵan aıaýly grýzın topyraǵyn ózimen birge alyp ketip barady. О́zim de bilmeıtin bir kúsh meni ornymnan ushyp turýǵa májbúr etti. Birshama ýaqyt abdyraǵan halde zaldy olaı-bulaı aınala kezip júrip aldym. Sosyn kenetten bir oı sap ete túsip, qaltamnan kishkentaı búktemeli bákimdi aldym da, gúlzarlarǵa bettedim... Tizerlep otyrdym da, túsindirip bolmas qushtarlyqpen asyǵys-úsigis topyraqty shuqyp qopsyta bastadym. Sosyn ony oramalyma salyp túıinshiktep oradym da, jolaýshylar salonyna qaıtyp kelip, ún-túnsiz ornyma otyra kettim!
– Ushýǵa daıyndalyńyzdar! – dep habarlady stıýardessa. Birneshe mınýttan keıin áýe kememiz aspan aıdynyn qaq jaryp, bizdi alys elge áketip bara jatty.
– Qymbatty Anýk! – dep men oǵan abaılap til qattym. – Maǵan ne bolǵanyn bilmeımin, biraq Qudirettiń ózi muny armıan jerinde isteýge májbúrledi! – Sózimdi aqyryna deıin bitirmeı bet oramalyma túıilgen topyraqty usyndym. Ol túıinshekti únsiz aldy da (onda ne baryn sol sátinde ańǵara qoıdy), maǵan óziniń muńǵa toly aqyldy kózderin toqtatty. Túıinshekti sheship, ishindegisine úńildi. Sosyn grýzın topyraǵy salynǵan túıinshegin alyp, óziniń qoly bos bolmaǵandyqtan, meniń ony sheship berýimdi ótindi. Odan soń qos ýys qasıetti topyraqty aıalaı aralastyryp, bir túıinshekke orady da, alǵysqa toly shyraımen qolymdy qysyp, «Sirá, meniń oıymdy oqyǵan bolarsyz» dep jymıdy.
– Myna qos ýys topyraqty bólek-bólek aparý bizdiń eki halyqty bólgenmen birdeı-aý.
Osy sózderdi aıtyp ol topyraq túıinshegin súıdi de, muńdy oılarǵa shomdy. Quddy bireý dýalap tastaǵandaı, birneshe saǵat boıy qybyr etpeı sheksizdikke qadaldy.
Oınapsyń quıttaı Grýzııamen!
1993 jylǵy Berlın festıvaliniń ashylýy. Men ózime bólingen «mersedesten» shyqtym da, zoopalas zalynyń qaqpasyna bettedim. Qaýym men telereporterler satyrlata qol soǵyp, apparattarymen shyrt-shyrt sýretke túsirip shyǵaryp saldy. Meniń qýanyshymda shek joq: osy eldiń azamattary Reseı tyrnaǵynan endi ǵana bosap shyqqan jańa týǵan kishkentaı Grýzııanyń ókiline osynsha qurmet kórsetip, menen qoltańba suraǵandary mereıimdi tasytyp, boıymdy keremet maqtanysh sezimi kernedi.
Álemdik kıno juldyzdary lyq tolǵan zalǵa kirip, óz ornyma baryp otyrdym. Gregorı Pek, De Vıto jáne Feı Danaýeı sekildi akterlermen kórshilestigim qatty tolqytqan syńaıly.
Kún saıyn ártúrli kınofılmderge 20 bıletten alamyn. Ýaqyttyń aýqymyna syısam, neǵurlym kóp fılm kórer edim. Osy bir múmkindikti barynsha paıdalanyp qalýǵa tyrysyp baǵýdamyn. Kınotanýshy bolmasam da, áldebir túısikpen bul fılmderdiń qaıysy jeńiske jetetinin kúni buryn boljap qoıamyn. Bizdiń «Uıyqtamaıtyndardyń kúni» fılminiń jar sala jarnamalanyp jatqan fılmderden kósh ilgeri ekenin de sezemin. Onyń ssenarııin jazǵan da, rejısseri de Temýr Bablýanı. Sonymen qatar uıymdastyrý bóliminiń bizdi mensinbeı qomsyna qaraıtynyn da sezip júrmin. Sóıtip jeńisten dámeli úmit ushqyny birtindep óship jatyr.
Festıvaldyń jabylýyna tórt kún qaldy. Fılmder barǵan saıyn báıge jolynan shyǵyp qalýda, al bizdiki aqyryndap alǵa jyljı berdi. Aqtyq báseke jaqyndady.
Uıymdastyrý bóliminen festıvaldyń jabylý saltanatyna shaqyrý bıletteriniń jaıyn bildim. Maǵan munda men sııaqty akterler eki myń ekenin, al olardyń bárin shaqyra almaıtynyn aıtyp, eger qalasańyz, banketke shaqyrý bereıik dedi.
Men qapalana myrs ettim: ras, bizdiń memleketimiz álem kartasynda múldem kishkentaı bolyp kórinedi, biraq bizdiń júz adamǵa jaıǵan dastarqanymyzdyń sán-saltanaty men berekesi Germanııada on myń qonaqqa tartylǵan aspen birdeı.
Banketke shaqyrǵany úshin mysqyldaı alǵys aıttym da, odan bas tarttym. Sosyn daýysymdy qattyraq shyǵara:
– Men qatysqan fılm alǵashqy bestikke ilingeni sizderge belgili me?! – dedim.
– Belgili, biraq báribir sizge shaqyrý bere almaımyz.
Men shetkerek baryp turdym. Kenet maǵan dabyr-dubyr orys sózi estildi. Shamamen jıyrma bes adam sol bólimge bettedi. Olardyń fılmi festıvalǵa múldem ilikpegen, sondyqtan orys fılmderiniń kórsetilimi atymen bolmaǵan. Soǵan qaramastan barlyq jıyrma bes adam festıvaldyń jabylýyna shaqyrý aldy. Men taǵy da áýeli ózimizdiń dármensizdigimizge, sosyn orys etiginiń kúlli álemde, ásirese Germanııada, qalaı bolǵanda da, qandaı kúshke ıe ekendigine kúıinishpen myrs ete tústim. Renjip qorlanǵan men aeroflot kassasyna baryp, Berlın–Máskeý baǵytyndaǵy bıletimdi erteńge aýystyrýdy ótindim. Sulý orys áıeli meni kúlimsireı qarsy alyp, qýlana jymıdy da: «Grýzın kınosy men grýzın jigitterin jaqsy kóremin», dep kúle til qatty. Men rahmet aıtyp, bıletimdi aldym.
Kelesi tańda asyqpaı turyp vestıbıýlge tústim de, ózimdi áýejaıǵa aparyp tastamaqshy máshıneni kúttim. Kenet qonaq úıdiń syrtqy esigi ashyldy da, betine arsyzdyq tunǵan orys tildi evreı tilmash pen uıymdastyrý bóliminiń qyzmetkeri maǵan qaraı júrdi. Uıymdastyrý bólimi qyzmetkeriniń kinásinen bolǵan jańsaqtyq úshin tilmash arqyly menen ǵafý ótinip, maǵan ádemi qoraptaǵy shokolad pen shaqyrýdy ustata berdi. Men olardyń áste de qonaqjaılylyq jorasyn buzǵany úshin keshirim surap turmaǵanyn túsine qoıdym. «Shynymen-aq biz jeńdik pe eken?!» dep oıladym. «Jeńdik! Árıne, jeńdik!» dep ishteı kámil senimmen birneshe ret qaıtaladym. Porteden qol júgimdi qaıtadan nómirge aparyp qoıýdy ótindim. Al ózim bılet kassasyna júgirdim. Tanys kassır áıelmen kóz túıistirip, kámpıt qorabyn berip jatyp: «Bálkim, erteń ushýǵa aýystyrarsyz?» dedim. Syılyqqa qýanyp ketken ol jymıyp kúldi: «Bir aptadan keıingige bolsa da, meıli, kógershinim!». Sosyn esh qıyndyqsyz bıletke túzetý engizip, mórin basty da berdi. Onymen shattana qoshtastym.
Keshki saǵat segiz. Meniń máshınem festıvaldyń jabylýy ótýge tıisti jerge keldi. Taǵy da qoshemet, qaptaǵan adam, taǵy da reporterler. Kóz aldymnan ǵajaıyp, kishkentaı Grýzııa elestep ótti.
«Shirkin-aı, dál osy kúıimdi jar-qosaǵym kórse ǵoı» dep armandadym. Esik aldynda bizdi smokıng kıip sándengen eki nemis qarsy aldy. Olarǵa shaqyrýdy usyna berdim. Bir sátte júregim zyrq ete tústi. Áli de kúmánim basym. Bul ekeýden bárin kútýge bolar edi. Biraq olar meni sol arada eki ádemi qyzdyń qolyna tapsyrdy da, orysshalap: men jáne bes adamdyq grýzın toby úshin Gregorı Pek pen De Vıto otyrǵan erekshe qatar bólingenin ústemelep aıtty.
Sazdy dybystar festıvaldyń jabylý saltanaty bastalǵanyn pash etti. Resmı quttyqtaýlardan keıin alaman dodada jeńgen fılmderdi marapattaýǵa kóshti. Áýeli túrli gazetter men jýrnaldardyń júldesin alǵandardy atap ótti, sosyn dinı uıymdar belgilegen júldelerdi taratty. Demimdi ishime tartyp men otyrmyn: barlyq júldelerdi úlestirip qoıdy, qyzyq-aı, bizge ne buıyrar eken dep oılap qoıamyn.
Kenet fılmdi jarııa etti. Men oǵan «Kúmis aıýdy» beredi dep kútkem. Ondaǵy basty rólde Feı Danaýeı oınaǵan bolatyn. Qatelespegen ekem, dý qolshapalaqtyń astynda sahnaǵa rejısser men akterler shyqty. Endi ábden ábirjidim. Mine, «Kúmis aıýdy» da berip qoıdy. Al biz she?
Dál osy kezde shyqqan júrgizýshiniń daýysy bar kúmánimdi seıiltip, jınalǵan qaýymǵa bizdiń fılmniń «Kúmis aıýmen» marapattalǵany týraly habarlady.
Baqyttan basym aınalyp, tilim baılanyp, qulaǵym zyńyldap ketti. Sahnaǵa rejısser Temýr Bablýanıdi, sodan keıin basty rólderdi oryndaýshylar: Lııa Bablýanıdi, Gýdjý Býrdýlıdi jáne meni shaqyrdy.
Búkil ómirimdi kásipqoı bıshi retinde sahnada ótkizsem de, myna jerde jańadan kelgendeı tolqyp sasqalaqtadym, sahnaǵa kóterile bere ózimniń tilmashymmen soqtyǵysyp qaldym. Kenetten sap ete túsken mynadaı ǵalamat tabysty, osynshama shattyqty maqtanysh kernep tasyp-tógilgen judyryqtaı júregim áreń syıdyryp turǵandaı edi! Onyń ústine, quttyqtaýlardan keıin sahnada ózimniń pirim Gregorı Pekpen qatar turý baqytyna keneldim. Bir sátke taǵy da oısha ózimniń kóp qasiret shekken Grýzııama oraldym, kóz aldyma áıelim men balalarym keldi...Betimdi qýanysh jasy jýyp ketti ...
– Oınapsyń quıttaı Grýzııamen! – Jyndy adamsha, basqalarǵa baıqatpaı, osylaı dep qaıtalaı berippin.
Orys tilinen aýdarǵan
Qorǵanbek AMANJOL
