Árıne, faktige súıener bolsaq, qazaq baspasóziniń tarıhy «Túrkistan ýalaıaty gazetinen» bastalatyny belgili. Tashkent qalasynda Túrkistan general-gýbernatorynyń resmı gazetine qosymsha retinde 1870 jyldyń 28 səýirinen bastap shyqqan bul basylym da, budan keıingi «Dala ýalaıatynyń gazeti» de ókimet oryndarynyń resmı quraly bolsa da qatań senzýranyń astynda qazaq jurtynyń kókeıkesti máselelerin aıtarlyqtaı qamtyǵan-dy.
Bulardan soń HH ǵasyrdyń basynda jaryq kórgen «Birlik týy», «Qazaq gazeti», «Dala», «Qazaqstan», «Eshim dalasy», «Qazaq», «Aıqap», «Alash», «Saryarqa», «Uran», «Úsh júz», «Tirshilik» sııaqty gazet-jýrnaldarda sol tustaǵy qazaq oqyǵandary buqaranyń kózin ashyp, kóńilin oıatý isine aıanbaı úles qosty. Sonymen birge ult tilindegi gazet stıli men jazba ədebı tiliniń damýyna jol saldy.
Osylardyń ishinde qazaq qoǵamyndaǵy serpiliske aıryqsha yqpal etken basylym «Qazaq» gazeti edi. Tarıhı derekter «Qazaq» gazetiniń 1913 jylǵy 2 aqpannan 1918 jylǵy 16 qyrkúıekke deıingi aralyqta jalpy 265 nómiri jaryq kórgenin aıtady.
Gazettiń redaktory Ahmet Baıtursynov bolyp, ony uıymdastyrýǵa Álıhan Bókeıhan, men Mirjaqyp Dýlatov belsene atsalysty. Qazaq tarıhyndaǵy eń alǵashqy ulttyq-demokratııalyq uıym – «Alash» partııasynyń qurylýyna da osy gazet uıytqy boldy. Osy almaǵaıyp kezeńde at tóbelindeı elshil azamattar «Keregemiz – aǵash, uranymyz – alash» degen ustanymnyń tóńiregine toptasyp, qalyń qazaqqa baǵdarsham boldy. «Alash» dep atqa qonǵan ardaqtylarymyz uly kúresti ult aǵartý isimen ushtastyrdy. Gazet shyǵaryp, oqýlyqtar jazdy. Otarlyq qamytynan qorǵalap qalǵan qazaqtyń rýhyn oıatyp, tili men sózin túzeýge, sol arqyly ulttyń ózin túzeýge talpyndy. Arystardyń sózimen aıtsaq, olar «ózine artylǵan júkti jeter jerine deıin apardy».
«Qazaq» gazeti ilgeri jetkizip ketken ulttyq baspasóz kóshi Keńes dáýiri tusynda senzýranyń qatań qadaǵalaýyna ótse de, zamananyń dúmpýimen odan ári damı bastady. Bul tusta «Eńbekshi qazaq», «Qazaq muńy», «Muǵalim», «Kedeı sózi» tárizdi gazet-jýrnaldar qazaq qaýymynyń rýhanı azyǵyna aınaldy. Kırrevkomnyń organy retinde 1919 jyly «Ushqyn» jəne 1920 jyly «Izvestııa Kırgızskogo kraıa» gazetteri jaryq kórdi. Bul basylymdardyń murageri – búgingi «Egemen Qazaqstan» men «Kazahstanskaıa pravda» gazetteri.
Aldaǵy jyly júz jyldyq beleske shyǵatyn «Egemen Qazaqstan» óz tarıhynda «Ushqynnan» keıin «Eńbek týy», «Eńbekshil qazaq», keıinnen «Sosıaldy Qazaqstan», «Sosıalıstik Qazaqstan» ataýymen jaryqqa shyqty. Elimiz egemendik alǵan tusta aty «Egemendi Qazaqstan», al 1993 jyly «Egemen Qazaqstan» bolyp ózgerdi. Aǵa basylymda ár jyldary Bernııaz Kúleev, Smaǵul Sádýaqasov, Júsipbek Aımaýytov, Muhtar Áýezov, Beıimbet Maılın, Sáken Seıfýllın, Turar Rysqulov, Oraz Jandosov, Ǵabıt Músirepov, Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaev syndy ultymyzdyń birtýar azamattary qyzmet istep, basylymdy damytý isine zor úles qosty.
Qazaq baspasóziniń qaryshtap ósip, qaýyrt damyǵan kezeńi dep ótken ǵasyrdyń 60-80 jyldaryn ataýǵa bolady. Osynaý kezeńde «Sosıalıstik Qazaqstan», «Lenınshil jas», «Qazaq ádebıeti», «Qazaqstan áıelderi», «Juldyz», «Jalyn», «Mádenıet jáne turmys», «Bilim jáne eńbek», «Ara», «Baldyrǵan» sııaqty basylymdar barshanyń rýhanı azyǵyna aınaldy. Keıbiriniń tırajy 200 myńnan assa, az degeni 5-10 myń danamen taraldy.
Al, táýelsizdik kelgeli elimizdiń aqparattyq keńistiginde úlken dúmpý bolǵany aıan. Gazet-jýrnal qatary áldeneshe esege kóbeıip, otandyq BAQ naryǵynda báseke qyza bastady. Jaýynnan sońǵy sańyraýqulaqtaı qaptaǵan «sary» basylymdardy aıtpaǵannyń ózinde «Aıqyn», «Qazaqstan-Zaman», «Túrkistan», «Altyn Orda», «Jas qazaq», «Jas qazaq úni», «Kentavr», «Alash aınasy», «Dala men qala», «Nur Astana», keıinirek «Halyq sózi», «Ult Times» sııaqty jańa gazetter aqparat aıdynyna jol tartty. Osy basylymdardyń qaı-qaısynyń da egemendiktiń nyǵaıýyna qosqan úlesin aıryqsha atap ótýge bolady. Ulttyń múddesi synalǵan kezde qazaqy baspasóz qashanda aıanbaı kúres júrgizdi. Sonymen qatar ekonomıkamyzdaǵy oń ózgerister, rýhanı qundylyqtar sııaqty altyn arqaýly máselelerdiń birde-biri ulttyq baspasóz nazarynan tys qalǵan emes.
Keıingi jyldary naryqtyń zańdylyǵyna saı álemde gazet-jýrnaldar qatary birshama ońtaılanǵany belgili. Bul úrdis bizdi de aınalyp ótken joq, sonyń saldarynan joǵaryda atalǵan gazetterdiń birqatary jumysyn toqtatýǵa májbúr boldy, birazy ınternet-resýrsqa aınaldy.
Sonymen aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardyń qanat jaıýy mass-medıanyń aldyna jańa talaptar qoıa bastady. Qolynda smartfony bar, áleýmettik jelige tirkelgen kez kelgen adam qazir aqparat quraldarynyń salmaqty básekelesine aınaldy. Alaıda, ınternet jýrnalıstıka damyǵan saıyn onyń da problemalary andyzdap aldan shyqty. Máselen, áleýmettik medıa atqa mingennen beri aqparattyń aq-qarasyn teksermeı jarııalaý degen dert beleń ala bastady. Osyǵan saı, senimdi derek kózi bola alatyn kásibı mamandardyń baǵasy kún ótken saıyn arta túsýde. Osynyń ózi dástúrli BAQ-tyń qoǵamdaǵy orny joǵalmaıtynyn kórsetip otyr.
Degenmen, gazet kún saıyn, tipti kúnine úsh ret shyqqan kúnniń ózinde aqparat taratý jyldamdyǵy jóninen basqa BAQ-pen básekelese almasy taıǵa tańba basqandaı anyq. Endeshe aqparat keńistigindegi básekege shydas berý úshin gazetter endigi jerde ne isteýi kerek? Biz bul suraqty osy salanyń basy-qasynda júrgen mamandarǵa qoıyp kórgen edik.
Muhtar SEŃGIRBAI,
Súleımen Demırel ýnıversıtetiniń oqytýshysy, PhD doktor:
Sıfrly dáýirde tek qaǵaz túrinde basylyp, belgili bir aýmaqqa taralatyn aqparattyq gazet shyǵarýdyń máni joq ekeni túsinikti. Álem boıynsha gazet, jýrnal ataýlynyń taralymy kúrt tómendep barady, sebebi jańa býyn jańalyqty da, basqa materıaldardy da planshet pen smartfonnan, kompıýterden oqýǵa oıysyp barady. Biraq, sıfrly ǵasyrda gazet ataýly joıylady degen túsinik qate, meniń oıymda «gazet» degen sózdiń ózi mán-maǵynasyn ózgertip, aqparat quraly retinde onyń formasy da, mazmuny da, taralý ádisi de, oqyrmandary da túgelimen transformasııalanady jáne bul qazir bolyp ta jatyr.
Sıfrly dáýir kezindegi gazet qandaı bolady?
1. Konvergentti. Kontentti oqyrmannyń ártúrli tobyna árkelki formada usyna alady. Onda aqparat taratýdyń mátin, mýltımedıa, data vızýalısııa, ınteraktıv, oıyn, saýaldama, t.s.s. túrleri aralas bolýy kerek.
2. Kez kelgen BAQ-tyń búkil álemge taralýyna múmkindik bar. Aqparat quraldary oqyrman nazary úshin álem deńgeıinde básekege túsedi. Máselen, Ortalyq Azııa halqynyń ómirine qyzyǵatyn adam ony New York Times-tan emes, «Egemen Qazaqstannan» oqı alatyndaı bolýy úshin ne isteý kerek?
3. Qaǵaz túrindegi gazet aqparat taratýdyń bir formasy retinde saqtalady, ol planshetten jalyqqan nemese bir aýyq kózin demaltqysy keletin, ıakı asyqpaı oqyp, oı qorytqysy keletin oqyrmanǵa qosymsha málimet beredi.
4. HHI ǵasyr oqyrmany jaı mátin oqyp qoıa salatyn adam emes, ol basylymnyń mazmunyn qalyptastyryp, ony baǵyttap, baıytyp otyrady. Gazet oqyrmannyń maqalaǵa qatysty is-áreketine qarap strategııa jasaıdy.
Sraıyl SMAIYL,
«Jas qazaq» gazetiniń bas redaktory:
Osydan 5-6 jyl buryn qazaq gazetteri joıylady degen boljamdar jasalǵan. Biraq ýaqyttyń ózi kórsetip otyrǵandaı, joǵala qoıǵan joq. Qaryshtap damyǵan Japonııanyń ózinde qazir jastardy kitapqa jaqyndatý memlekettik turǵyda qolǵa alynyp jatyr. О́ıtkeni sıfrly tehnıka aldymen adam densaýlyǵyna zııan. Internet adamnyń oılanýyna múmkindik bermeıdi, jalqaýlyqqa jeteleıdi.
Sonymen qatar áleýmettik jeli damyǵan saıyn saýatty jazatyndar qatary kemip ketti. Qazir kez kelgen áleýmettik jelige bas suqsańyz, ondaǵy mátinderde tynys belgisin aıtpaǵanda, qazaq tilindegi qarapaıym erejelerdiń saqtalmaıtynyn kóresiz. Osy tusta qazaq baspasózi saýatty aqparat berý arqyly utady. Aldymen aqparatty saıtqa jedel ornalastyryp, sonan soń gazetke saraptap bersek, utarymyz kóp. Gazettegi saraptama, ocherk, esse, tolyq suhbattar básekelestikke tótep berýdiń basty quraly bolyp qala bermek.
Samat IBRAIM,
«Ana tili» gazetiniń bas redaktory:
Jalpy, qazaq baspasózi oqyrmansyz emes. Tek gazetti jarnamalaý, jazylýdy uıymdastyrý jaǵy jetispeı jatady. Mysaly, men 2010 jyldan beri gazetke jazylýdy sıfrlandyrý, smartfon arqyly jazylý máselesin kóterip kelemin. Qazir qarjylyq operasııalardyń ózin telefon arqyly júrgizip júrgen ýaqytta bul bastama júzege asyrylsa, poshtaǵa barýdy qunttamaıtyn qandastarymyz gazetterge erkin jazylar edi. Sondaı-aq basylymdardyń saıttaryn jańartyp, zaman talabyna, oqyrmandar talǵamyna saı etýdiń de mańyzyn joqqa shyǵarmaımyn. Sonda ǵana qazaq gazetteri búgingiden de órkendeı túser edi.
P.S. Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrliginiń deregine súıensek, búgingi kúni Qazaqstanda 3027 BAQ tirkelgen, sonyń 2608-i baspa basylym. Atalǵan gazet-jýrnaldardyń 519-y taza qazaq tilinde jaryq kórse, 802 basylym orys tilinde taralady, 992 baspa BAQ qazaq jáne orys tilderinde shyǵady eken.
Qambar AHMET,
«Egemen Qazaqstan»
