Bir ret jolda kele jatyp, úlken ózenge jete bere ekeýmizdiń eregesip qalǵanymyz bar. Men etigimizdi aıap, jyrtylyp qalmasyn dep, sýdy jalańaıaq keship óteıik deımin. Arǵy betke shyqqannan keıin aıaǵymyzǵa qaıta kıip almaqpyz ǵoı. Ilgız da muny buryn maqul kórip, kelisip júretin.
Bul joly, nege ekenin bilmeımin, kún óte sýyq pa edi, álde jyly ma, áıteýir, esimde joq, inim shydamaı, jańaǵy erejemizdi buzyp, sýdy etigimen keship ketti. Men oǵan aıqaılap:
– Beri qara, aıaǵyńdaǵy etigińdi shesh! Onymen nege sý keship bara jatyrsyń! – deımin.
– Aıaǵym jaýraıdy, – deıdi ol.
– O ne degeniń?!
Sóıtip, sózden sóz shyǵyp, ekeýmiz urysa bastadyq. Aınalada eshkim joq. Men ony, ol meni urdy. Bir ýaqta ol meniń etigimdi qolymnan julyp alyp, arǵy bettegi shóptiń arasyna laqtyryp jiberdi.
Qazir de ekeýmiz ońasha qalsaq, sol bir qylyǵymyzdy eske túsirip, kúlip alamyz. Etigimizdi búldirmeı, muzdaı sýdy jalańaıaq keship óteıik degenimiz úshin de óstip, shartpa-shurt ursyp qalǵanymyz-aı deımiz. Bul oqıǵa qazirgiler úshin kúlkili de bolar... al biz úshin...
Ol kezde segizinshi synypty bitirgenmin. Sondyqtan ózimniń bolashaǵym týraly oılana bastaıtyn ýaqyt ta jetken. Turmys-tirshiligimiz, as-aýqatymyz óte jupyny bolǵandyqtan, kúsh-qýatymyz da onsha emes, bul túrimizben Pokrovkadan tam alyp, kóship bara qoıatyndaı jaǵdaıymyz joq. Budan soń Talastyń sýyn keship, mektepke barǵannan basqa amal qaısy. Al endi, mynandaı sýyq qysta bul bizdiń arqamyzǵa aıazdaı batatyn-dy. Osynyń bárin oılap, kóńili jabyrqaǵan kezde apamnyń aılasy taýsylyp:
– Shaharǵa baryp oqyǵanyń jón bolar edi-aý, – deýshi edi maǵan.
Biz ol kezde Jambylǵa jıi qatynap, kerek-jaraǵymyzdy sol jaqtan bazarlap qaıtatynbyz. Osy shahar negizgi saýda jasaıtyn jerimiz bolatyn. Mektepte jaqsy oqyǵandyqtan men bul qaladaǵy Veterınarlyq tehnıkýmǵa birden qabyldandym. El ishinde mundaı kásip ıelerin «mal tehnık» dep ataýshy edi. Jáne ol aýyldyq jerlerde óte sırek kezdesetin mamandyq bolatyn. Biraq bizdi tek úlken kolhozdardaǵy maldyń aýrý-syrqaýyn qaraýǵa ǵana emes, jalpy iri sharýashylyqtarǵa jaýap beretin bilikti mamandar esebinde de daıarlap jatty. Sondyqtan da, mal sharýashylyǵyn óristetý, olardy árqıly aýrý-syrqaýlardan saqtaý, jem-shóbi, isher sýy týraly sabaqtar ótemiz.
Negizi men jaman oqyǵan stýdent emespin. Biraq turmys jaǵdaıymyz óte aýyr boldy. Tehnıkýmnyń jataqhanasynda turamyz. Bir aptaǵa jetetin tamaǵymdy qamdap kelý úshin Jambyldan poıyzǵa minip Maımaq temir jol beketine jetemin de, odan ári qaraı Jıdege baramyn. Já bolmasa, Shekerge – apamdykine jóneımin.
Tehnıkýmdaǵy oqytýshylarymyz óte jaqsy azamattar edi. Olardyń kóbi Máskeý, Lenıngradtan (qazirgi Sankt-Peterbýrg) Orta Azııaǵa jer aýdarylyp jiberilgen burynǵy orys zııalylary bolatyn. Keıin birazy ózderiniń týǵan jerine qaıtyp ketti, endi birazynyń jasy kelip, qartaıyp ári osy jaqqa úırenisip, birjola Jambylda qalyp qoıdy. Kúni búginge deıin maıdanger ustazymyz Tıgrıı Nıkolaevıchtiń beınesi kóz aldymda turady. Ivan Grıgorıevıch degen jáne bir ustazymyz boldy. Ol jylqy baǵýdyń, attardy qaıtip kútip-baptaýdyń qyr-syryn jaqsy biletin bapker, shabandoz kisi edi. Bizge jylqyny kútýge baılanysty kóp nárseni úıretetin. Osy sabaqta men keshegi qııameti mol qyrǵyn soǵysty, ózimizdiń ilinip-salynyp áreń kún kórip júrgenimizdi, úı-ishimizdiń qınalyp, azap shegip jatqanyn múlde umytyp ketetinmin.
Biraq óstip qınalyp júrgen kúnderde de aıaǵyma bir táýir aıaq kıim alyp kısem, inimniń ústine ilip alar birdeńe tapsam degen oı basymnan shyqpaıdy. Áıtkenmen Ivan Grıgorıevıchtiń sabaqtarynyń sanamdy sıqyrlap, arbap alatyny sonshalyqty, mundaı nárselerdi de mıymnan sypyryp tastap, kúndelikti turmys-tirshiliktiń kóı-góıinen bir bosap qalǵandaı bolamyn.
Ol kisiniń boıynda aqyndyq qabilet te bar edi. Jylqyny baǵyp-qaǵýdan basqa da ishinde buǵyp jatqan óneri bar ekeni anyq sezilip turatyn-dy. Ásirese romantıkalyq jyrlardy, eskilikti áńgimelerdi aıtqandy unatatyn. Máselen, attyń bıologııalyq erekshelikterin, shyqqan tegin jáne olardy qalaı kútip-baptaý kerektigin aıtýmen ǵana shektelmeı, ártúrli asyl tuqymdarǵa baılanysty ańyz áńgimelerdi, eskiden jetken qyzyqty hıkaıalardy aıtyp, túsindiretin. Meni ásirese, sabaqtyń osyndaı bir erekshe tustary sıqyrlap alýshy edi.
Búgin de sabaq óte qyzyqty ótti. Kelesi aptada jańa taqyrypty bastaıtynymyzdy aıta kelip, Ivan Grıgorıevıch:
– Endigi sabaqta esekti ótemiz. Ol úshin sender arnaıy praktıkaǵa barasyńdar, – demesi bar ma.
Biz onyń bul sózine qatty tań qaldyq.
Al aǵaı bolsa, bizge qarap, taǵy da kúlimsirep:
– Nege sonsha tańǵalyp jatyrsyńdar? Jan-janýarlardyń osyndaı da bir túri bar. Endeshe esekti de zerttep, oǵan baılanysty barlyq nárseni bilýleriń kerek. Sender bıyl aqyrǵy kýrsta oqyp jatyrsyńdar, erteń elge baryp jumys isteısińder. Sondyqtan esek taqyrybynyń kúletuǵyn eshteńesi de joq. Jurttyń bári esekti aqymaq, qyrsyq janýar dep oılaıdy. Ony ártúrli aýyr jumystarǵa paıdalanady. Meniń senderge aıtarym, eger esek bolmasa, adamzat qoǵamy osynshalyqty órkenıetke jete almas edi. Baıaǵyda poıyz, keme, mashına, ushaq, at arba sııaqty kólik túrleri joq bolatyn. Biz, adamdar jan-janýarlardyń ishinen eń alǵash esekti qolǵa úırettik. Odan keıin atty úırettik. Ejelgi jáne Orta ǵasyrlardaǵy adamdardyń kóligi dál osy sender kúlip turǵan esek bolǵan, – dedi.
Ivan Grıgorıevıch esektiń adamzat tarıhyndaǵy alatyn ornyn osynshalyqty baıyptap túsindirgendikten be, biz endi kúlkini doǵardyq.
– Adam balasy esekpen kóptegen joldardy júrip ótti. Esek adamzat úshin óte aýyr júkterdi tasydy. Sondyqtan da esekti álemdik mádenıetten bólip qaraý múmkin emes.
Shekerdegi Qaraqyz apam meniń tehnıkýmda oqyp júrgenimdi jalpaq jurtqa maqtanyp aıtyp júretin. Apamnyń maǵan degen kóńiliniń rızashylyǵy sondaı – bir dıqan ala jazdaı tynbaı jumys istep, úı-ishiniń as-aýqatyna qansha aqsha jınap alatyn bolsa, Qaraqyz apam da bir tıynyn ózine jaratpaı, maǵan sonshama aqsha jınap qoıýǵa tyrysatyn. Árıne ol munyń bárin de meniń qınalyp, oqýymdy úzip almaýym úshin jasaıtyn. Onyń ústine veterınarlyq kásipti óte joǵary mamandyq dep esepteıtin. Sondyqtan da kórshilerge:
– Bizdiń Shyńǵys mal doqtyrdyń oqýyn oqyp jatyr, – dep maqtanyp otyrýshy edi.
Ol kezdegi joǵary qyzmetter advokat, sot, mılısııa bastyǵy, partııa uıymynyń hatshysy, kolhoz bastyqtary bolyp keledi. Men apamnyń kóńilin, ishki dúnıesin jaqsy túsinemin. Jazyqsyz atylyp kete barǵan týǵan baýyrynyń qaıǵyly taǵdyrynan keıin odan qalǵan tuıaqtyń amandyǵyn kúndiz-túni qudaıdan tilep, bizdi kóziniń qarashyǵyndaı saqtaǵysy keletin. Tórequl Aıtmatov búkil eldiń bir salasyn basqaryp, ult tulǵasyna aınalǵan iri azamat bolǵan. El zııalylarynyń aldyńǵy qatarynan kórinip, ortalyqtan – Máskeýden bilim alǵan. Mine, osyndaı inisi jazyqsyzdan jazyqsyz halyq jaýy atanyp, apaq-sapaqta atylyp ketken soń apam onyń uly er jetip, ákesiniń izin basyp, elge onyń aq ekendigin dáleldese dep úmittenetin. Apam óziniń osy oıyn otyrsa da, tursa da qaıtalap aıta berýshi edi.Jambylda qandaı oqý oqyp jatqanymdy tolyq uǵa qoımasa da, áıteýir, is qylyp, meniń týra jolda ketip bara jatqanyma shúkirshilik etetin.
Qashan bolsa da, Jambyldan júk tasıtyn vagonǵa otyryp, Maımaqqa jetip, odan soń Shekerge kelgenimde apamnyń kóńili jer-kókke syımaı bir jasap qalýshy edi. Qýanǵanynan asyp-sasyp, jınap júrgen aqshasyn berip, qolyndaǵy bar tátti-dámdi asynyń bárin aldyma jaıyp salýshy edi. Reti kep jatsa, qalaǵa qaıtarymda meni temir jol beketine deıin jetkizip salatyn kisini de aıyldan surastyryp júrip taýyp qoıýshy edi.Tań azanda Maımaqtan ótetin poıyzǵa úlgerýim úshin Shekerden tún ortasynda jolǵa shyǵýym kerek.
Keıin apam úshin úlken ýaıymǵa aınalǵan osy bir kúlkili oqıǵaǵa jalpyǵa túsinikti bolýy úshin arnaıy toqtalyp, aıta ketpesem bolmas.
Tehnıkýmda teorııa júzinde oqyǵanymyzdy is-tájirıbede synap kóretin nárseler joq bolǵandyqtan, Ivan Grıgorıevıch bizdi árdaıym Atshabar bazaryna alyp baratyn-dy. О́ıtkeni oqyǵan-toqyǵanymyzdy is júzinde kórýimiz kerek te. Sabaqta ótken maldy teorııalyq jaǵynan ǵana emes, ómir tájirıbesinen de baıqap, bilýimiz qajet emes pe. Jambyldyń shet jaǵynda bir jylqy zaýyty bolýshy edi. Ol ataqty marshal Býdennyıdyń buıryǵymen 1947 jyly qurylǵan. Biz oǵan bir joly barǵanbyz da.
Býdennyıdyń bul buıryǵy Jambylda erekshe saltanatty oqıǵa retinde atalyp ótildi. Mine, sonda ataqty Býdennyıdy da kórip qalǵanbyz. Qartaıyp qalǵan kezi eken, Jambylǵa poıyzben kelip, shahardy ústi ashyq mashınamen bir aınalyp shyqty. Biz onyń jolyn tosyp, qolyn qysyp qalýǵa umtylyp, janushyryp júrdik.
Jylqy zaýytyna barý ol kezde jumaqqa barýmen birdeı edi. Joǵaryda aıtqanymdaı, Ivan Grıgorıevıch bizdi árdaıym bazarǵa alyp baratyn da, praktıkalyq sabaqty sonda ótkizetin.
Ol bazar óte úlken, el kóp jınalatyn jer edi. Qoı, jylqy, qara mal satylatyn. Biraq onda esek satylypty degendi eshqashan estigen emespin. Biraq jaqyn mańda turatyn kisilerdiń kóbisi munda esekpen keletin.
Osy bazarǵa kelip qaıtý biz úshin synypta otyryp sabaq tyńdaǵannan áldeqaıda qyzyq bolýshy edi. Kóshe-kósheni kezip, úlken bazardy bes-alty ret aınalyp shyǵatynbyz. Ýaqytty óstip ótkizgenimizge ózimiz mázbiz.
Mal bazarǵa tizip qoıǵan qoılarǵa, sıyrlarǵa, jylqyǵa jaqyndap baramyz. Ivan Grıgorıevıch ortamyzdaǵy bireýimizdi janyna shaqyryp alyp:
– Sen, ııa, meniń qasyma kel. Munda tur. Qane, myna jylqyǵa minezdeme ber. Tuqymy qandaı? Túsi qandaı? Jasy neshede? Tuıaq, jaly kelisken be? – dep, sabaqta ótilgen taqyryptarǵa baılanysty suraqtar qoıa bastaıdy. Al stýdent oǵan jaýap berýi kerek. Álgi maldyń janynda turyp alyp, árbir múshesin bizge kórsetip, aıtyp shyǵýy qajet.
Jambyl bazaryndaǵy bizdiń tájirıbe sabaǵymyz osylaı ótýshi edi.
Áńgimemizdiń basynda aıtqan esek taqyrybyna kelgende de aǵaıymyz bizdi bazarǵa alyp bardy. Búkil tobymyzben aralap júrmiz. Qaı jerde bolsa da qumyrsqanyń uıasyndaı qujynaǵan el. Bazarǵa qoı, sıyryn alyp kelgen satarman da, alarman da munda at ne esek minip keledi.
Aǵaıymyz bul joly basqalarǵa qaraǵanda túr-tulǵasy iri, at sııaqty, quıryǵy da kelisken bir boz esektiń janyna baryp kidirdi. Shynynda da, babyna kelip, ábden kúsh-qaıraty tolyp, jetilip turǵan kezi eken janýardyń. Esek qartaısa, kózge birden baıqalady. Buty taltaıyp, qulaqtary salpaıyp, kózimen jer tesip, qudaı urǵandaı aramza, kejir bop qalady. Al myna esek tuıaǵymen jer tarpıdy, óte tyń. Áıtse de maǵan mynaý janýardyń túr-túsi birtúrli tanys sııaqty. Qaıdan kórip em dep oılanyp tursam, aǵaıym:
– Stýdent Aıtmatov! Kel munda! Seniń aldyńda bir janýar, dálirek aıtqanda, esek tur. Qane, beri jaqynda. Qazir sen bizge bul janýardyń túr-sıpatyn tanystyryp, minezdeme berip shyǵasyń, – deıdi.
«Bazarda bar myń kisi, birinde joq biriniń isi» degendeı, bizge ne istep júrsińder dep eshkim mán berip qarap jatqan joq. Álgi esektiń janyna kelip úńilsem, Shekerdegi qońsymyzdyki eken. Eseginiń janynda turǵan kórshimiz de meni kórip, qatty qýanyp qaldy:
– Oı, sen qaıaqtan kelesiń? Bazarda ne istep júrsiń? – deıdi.
– Men be?.. Men osynda oqımyn ǵoı...
– Qalyń qalaı, aınalaıyn, jaqsy oqyp júrsiń be? – Kórshim meniń qal-jaǵdaıymdy suraı bastady.
Biraq aǵaı osy tusta sózimizdi bólip:
– Jetedi! Stýdent Aıtmatov, árkimmen sóıleskendi qoı. Saǵan esek týraly ne biletinińdi aıtyp ber demedim be? – dep daýsyn óktem-óktem shyǵardy.
Oıymda eshteńe joq, ózimdi óte yńǵaısyz sezinip, uıala bastadym. Bir jaǵynan kórshim de jany qalmaı qalbalaqtap:
– Áı, bul kisi seni nege suraqtyń astyna alyp jatyr? Ne bop qaldy? – dep mazamdy alýda.
– Men bul jerde sabaq oqyp jatyrmyn, – deımin oǵan shekemnen shyp-shyp ter shyǵyp.
– O-oý, solaı ma? Bazarda oqyp jatyrsyń ba?
– Iá, bul jaqqa tájirıbe sabaǵyn ótýge kelemiz.
– Ol qandaı tájirıbe?
– Esekti oqyp jatyrmyz.
– Ne? Esekti oqyp jatyrmyz deısiń be? Áı, qoıshy, soǵan bola basyńdy aýyrtyp... Aha-ha, qane, aıtshy, esek týraly ne biletinińdi estıik? – dep kórshim kúlip, meni mazaq qyla bastady.
Sodan soń, aýzyma túsken nárseni shatyp-butamyn dep, bul joly jaman baǵa alyp qaldym. Ashýym kelip, bazardan basym meń-zeń bolyp qaıttym. Kóp ótpeı-aq men bul oqıǵany umytyp ta ketkenmin...
Bir aıdan keıin burynǵy ádetim boıynsha poıyzben Maımaqqa qaraı tartyp otyrdym. Shekerge keldim. Jambyldaǵy bazarda bolǵan oqıǵany umytyp qalǵanmyn. Eshnárseden habarsyz qalpymda Qaraqyz apamdy saǵynyp jettim. Al apamnyń maǵan degen kózqarasy ózgerip qalypty. Ony eshqashan mundaı keıipte kórgen emespin. Ashýy betine shyǵyp, túksıip alǵan.
Maǵan qarap shúıligip:
– Sen budan bylaı men úshin bir shirigen jumyrtqasyń! Tegi, osy kúnge sheıin kimdi aldap júrgensiń ózi?! Oqyp júrmin deıdi ǵoı taǵy da! Neni?! Esekti me?! Esekshi bolatynyńdy o basta nege aıtpaǵansyń! – dep aıqaıǵa basty.
Men únimdi ázer shyǵaryp, aqyryn ǵana:
– Ne bop qaldy, tegi? – dedim shoshynyp.
– Endi kelip, eshteńe bilmegendeı ólimsireýin qarashy! Anaý qońsymyz maǵan bárin aıtyp keldi. Oqımyn dep bizdi aldap, bazarda teńselip, shermende bolyp júrgen kórinesiń ǵoı! Myna men sony endi bildim emes pe. Ol jaqqa baryp alyp, bazarda esekshi bolyp júredi eken degen kimniń oıyna kelipti?!
Men aqyryn ǵana:
– Iá-á, – dedim.
– Olaı bolsa, nemenege sandalyp shaharǵa barasyń? Osy aıyldaǵy ózimizdiń esekter saǵan jetpeı me? Kóshege shyǵyp al da, qalaǵanyńdy oqı ber. Áne joldyń arǵy betinde bir qora esek tur. Bar solarǵa! Men de seni... basyma bir bále qylyp alǵan ekenmin de! – Qaraqyz apam sóıtip, ashýyn bir aqtaryp aldy da, kóziniń jasyn tógip-tógip jylap jiberdi. – Men tisimniń sýyn soryp, aqyrǵy tıynyma sheıin saǵan aýqat bolsyn dep jınap júrsem. Saǵan esekten basqa oqıtyn nárse qalmaǵan eken de?!
Iá-á, bul oqıǵa mine, osylaı bolǵan...
Meniń Qaraqyz apam sondaı bir keremet jan edi.
Shyńǵys AITMATOV
Tárjimalaǵan Nurǵalı ORAZ
