Sol úlkenderdiń, áke-sheshemniń estelikterinen otyzynshy jyldary eldi jaılaǵan asharshylyq, qyrqynshy jyldary surapyl soǵys bolǵanyn bilemiz. «Soǵysta joq bop ketken» degendi jıi estıtinbiz, ákem týǵan aǵasyn, atalas týystaryn, anam óz baýyrlaryn aıtatyn.
Aýylda jemis aǵashtary kóp bolatyn. Ár úıdiń aýlasynda alma, órik, almurt, shıe aǵashtary jaıqalyp turatyn. Sol úlkenderdiń áńgimesinen munyń bári «Qazybaıdyń baýynan» qalǵanyn bilemiz. Aýyldyń shetindegi qýraǵan aǵashtan basqa túk qalmaǵan toǵaıdy nege olaı ataıtynyn túsine bermeıtinbiz. Tandyrǵa otyn jınaýǵa ájemmen ilesip bala kezde talaı barǵanmyn.
Arada kóp jyl ótkende Taıyr aǵamnan «Qazybaı baýynyń» tarıhyn estidim. Almatynyń shet jaǵynda Qarǵaly degen jerde turatyn Taıyr aǵa ómir boıy qalada turyp kele jatqan, kezinde dókeı qyzmet atqarǵan kisi bolsa da boıynda taza qazaqylyǵy saqtalǵan, tula boıynan kisiligi men bekzattyǵy esip turatyn, adamdy bir kórgennen tanıtyn suńǵylalyǵy bar ǵajap jan.
Aǵamnyń aıtýynsha, ejelden Ońtústikti emin-erkin jaılap ósip-óngen Qońyrattyń Qulshyǵash rýynan taraıtyn Baıteli, Býdan, Álibek urpaqtary 1928 jyly Qyzylqum aýdanynda (Shardara) Eńbekshi kolhozyn quryp, Syrdarııa ózeniniń Jaýshyqumnan shyǵysqa burylyp, bes-alty shaqyrymnan soń tike soltústikke burylatyn ıininde toǵaı syrtyn qonystanǵan eken.
«Sol jyldardaǵy el ishindegi úrkinshilik olardy da aınalyp ótpeı, 1929 jyly dáýletti, ósip-óngen biraz otbasy Keńes ókimetiniń qaharyna ushyrap, mal-múlki tárkilenip, jer aýdarylady. Taıyr aǵanyń aıtýynsha, Býdan atamyzdan taraıtyn dáýletti, oqyǵan azamattary kóp shyqqan, ósip-óngen bir otbasy sol qara naýqanǵa iligedi. Áýlettiń úlkeniniń atyn Shaqan dep aıtyp otyrady eken qarııalar. Jer aýdarylǵan sol áýlettiń úlkenderinen eshkim qaıtpapty, sol boıy ushty-kúıli joǵalǵan. Súıekteri qaı jerde qaldy, urpaq qaldy ma, joq pa, beımálim. Tek Táshken jaqta bir ózbek otbasy 7-8 jasynda balalar úıinen asyrap alǵan Qazybaı 16-17 jasynda elge kelip qosylady. Ol zamanda (1935-1936 jj.) el malynan aıyrylyp, asharshylyqtan tiri qalǵany esin endi jıyp jatqan kez, túıekeshterge ilesip Táshkenge qysta sekseýil, jazda arpa-bıdaı sabanyn aparyp satyp kúneltedi eken.
Elge kelgen bala Qazybaı «ózbek kórgendigin» jasap, ańqaý aǵaıyndaryn Táshken bazaryna bastap baryp, saýdaǵa úıretken kórinedi, qaıtarda alma, órik, júzim, tut, akasııa kóshetterin ala kelip, «Eńbekshi» kolhozynyń syrtyna egip, bar ýaqytyn sol aǵashtardy kútýge arnaıdy eken, bir-eki jylda kádimgi baý ornatady. Syrtynan aınala aryq qazyp, sý jiberedi.
Soǵystyń aldynda jemis bere bastaǵan baý «Eńbekshi» kolhozyn qurap otyrǵan 45-50 úıdiń qut-berekesine aınalyp, qyryq jyl boıy ájetine jarapty. Keı jyldary baý jemisin aýdannyń 10 kolhozynyń adamdary jep taýysa almaıdy eken, ásirese soǵys jyldary aınaladaǵy el túgel at, esek arbamen tasyp jep kún kóripti.
Al endi búkil eldiń yrzyǵyna aınalǵan, qansha jyl asyraǵan osyndaı ǵajaıyp baq ornatqan Qazybaıdyń taǵdyry ne boldy, soǵan keleıik. El ishi, aǵaıyn degenmen «bes saýsaq birdeı emes», múmkin áldebireýlerdiń kórealmaýy, kórsetýimen bolar, «halyq jaýynyń urpaǵy, el ishine iritki salǵan» degen aıyppen 15 jylǵa sottalyp, ákesiniń, aǵalarynyń izimen Sibirge jer aýdarylady. Sodan tek 13 jyldan keıin bostandyqqa shyǵyp elge oralady. Biraq aǵaıyny qonystanǵan, kindik qany tamǵan, ári-beriden soń baıaǵy ózi talaı jyl mańdaı ter, bilek kúshin sarp etip baq ornatqan «Eńbekshi» aýylyna qaıtyp at izin salmapty. Shekaralas ózbek jerinde (Kırov kanalynyń boıynda) qalǵan ómirin ótkizip, dúnıeden ótipti.
Alpysynshy jyldardyń ortasyna qaraı úlken aryqpen sý kelmeı Qazybaıdyń baýy birte-birte túgel qýraıdy. Qalǵan 10-15 jyl aǵashtary elge otyn bolyp, ol da ájetke jaraıdy. Búginde orny da joq, jol tóselip, el qonystanyp ketken jerde bir kezde jemis aǵashtary syńsyǵan qalyń baý bolǵanyn tek kózkórgender ǵana eske alady...
Merýert ESENBEKQYZY,
jýrnalıst
