Onyń adam janyna aýyr syzat túsiretin izderi Soltústik Qazaqstan oblys aýmaǵynda da saırap jatyr. Tımırıazev aýdany Jarqyn aýylynan úsh shaqyrymdaı jerde burynǵy Túmen aýylynyń jurty anadaıdan qaraýytyp kórinedi. Jan-jaǵy oıdym-oıdym. Obadaı orny erekshe, oqshaý. Orman arasynda ornalasqandyqtan qaltarysta eleýsizdeý qalǵandaı kóringenimen, ishine búkken qatparly syrlary az emes. El arasynda bul mańaıdy «Baıjataq zıraty» dep te ataıdy. Bir tańǵalarlyǵy, zulmat zamannyń belgisindeı zırat basynda ósip turǵan daraq báıterektiń ishi qýystanyp kúıgen. Osy sebepti turǵyndar eski jurtty kıeli sanap, basyna táý etedi.
Kónekóz qarııalar qatary azaıyp ketkendikten ótkenniń qoınaýynan sýyrtpaqtap syr tartý ońaı emes. Eger kári tarıhqa til bitse, birlik-berekesi sútteı uıyp otyrǵan eldiń qutyn qashyryp, záresin ushyrǵan qaıǵy-qasyretter jaıly sher-shemendi qozǵap, kúńirenip sala berer edi. Men bul emeýrindi 1928-1931 jyldary Jarqyn aýylynyń janynda ornalasqan ýaqytsha shoǵyrlandyrý lagerine (vremennyı konsentrasıonnyı lager) qatysty meńzep otyrmyn. «Japan daladaǵy bul netken lager?» – degen suraq talaıdy tańdandyrýy múmkin.
Olaı bolsa, qoıyn bloknotymda jınaqtalǵan derekterge úńilip kóreıin. 1928 jylǵy 27 tamyzda Qaz KSR ortalyq atqarý komıteti men Halyq komıssarlary keńesi «Baılardyń sharýashylyqtaryn kámpeskeleý týraly» dekret qabyldaıdy. Kámpeskeleý isine respýblıkadaǵy barlyq aýmaqtar qamtylyp, tek Adaı okrýgi men Jetisý, Syrdarııa gýbernııalarynyń maqta ósiretin aýdandary ǵana bul sharalardan bosatylady. Bul sheshim boıynsha kóshpeli aýdandarda 400-den artyq, jartylaı kóshpeli aýdandarda 300-den, al qalǵan aýdandarda 150-den artyq maly bar baılardy tárkileý bastalady. Sonymen qosa sultan, bolystar men bılerdiń de mal-múlki tartyp alynyp, otbasymen qosa jer aýdarylady.
Otbasy músheleriniń jasy men densaýlyǵy esepke alynbaıdy. Sol kezdegi Petropavl ýezi boıynsha qurylǵan tórt aýdannyń Maıbalyq, Úlgi, О́rnek, Polýdıno aýyldarynyń mańaıynda ýaqytsha shoǵyrlandyrý lagerleri uıymdastyrylady. Arhıvte saqtalǵan bir úkimde bylaı dep jazylǵan: «... Tóńkeris aýdanynyń 11 aýylynyń eńbekshileri Turlyǵulov Kóshkeniń kedeılerdi qanaǵanyn, eńbekterin jegenin anyqtap, onyń barlyq mal-múlki kámpeskelenip, ózi jer aýdarylsyn. 1928 jyl 2 oktıabr». Kóshke óte dáýletti, muqtaj jandarǵa qaıyrymdy, jomart bolǵan. Ekaterınbýrgke, Troıskige, Shadrınskige mal aparyp satqan, dúken ustaǵan. Qazirgi Jarqyn aýyly – Kóshke baıdyń burynǵy jurty. Jamandyqqa kóz qımaıtyn eldiń betke ustar azamaty saıası sharanyń tepkisinde kete barǵan.
Qysqa ýaqyttyń ishinde Túmen aýylynda balshyq pen shymnan qalanǵan úsh úlken baraq, kúzetshiler turatyn úı, sheberhana turǵyzylyp, syrtqy álpetinen kisi shoshyrlyq záýlim nysan paıda bolady. Aınalasy tikenekti shyrmaýyq symmen qorshalady. Bul Lagerdiń bastyǵy bolyp Tastemir Qydyrmauly taǵaıyndalady. Tóńkeris aýdanynyń baılary, bolystary, bıleri, asqan baı bolmasa da tizimge ilikkender bala-shaǵasymen birge osy lagerge toǵytylady. «Qubyjyq qalashyqty» jergilikti turǵyndar kelemejdep «Baıqala» atandyryp jiberedi. Sýatkól aýylynan jer aýdarylǵan marqum Qabdol Jamanjigitovtiń aıtýynsha, munda Kurkeniń Áýbákiri, Serikbaı Jaqsymbetuly, Táshtıttiń Hamzasy, Eseneı tuqymy dep jala jabylǵan Jarylǵap degen azamat otbasymen qamalady. Azyn-aýlaq maly bar Bólekshe, Birken degen sharýalar da «qara tizimge» iligedi. Soǵan qaraǵanda olarǵa áldekimder óshikken tárizdi.
Lagerdegiler ólmestiń kúnin keshken. Ashtan ólmeý úshin dalada aram ólip qalǵan maldyń etin qorek qylǵan. 1930 jyldyń qysynda ashtyqtan kóz jumǵan adamdardyń múrdeleri úlken orlarǵa kómile salǵan. Osy aqparattardy kezinde Qabdol Jamanjigitov, Jaǵypar Bákebaev (Japylaı) syndy azamattar rastaǵan edi. Sol kúnderdiń bir kýágeri – «Baıqalaǵa» bala kúninde qamalǵan, Qyzyljar qalasynyń syıly aqsaqaly bolǵan Zaǵypar Baıqýanyshulymen kózi tirisinde tildesken edik. Ákesi 1930 jyly kámpeskelenip zaıyby Jámıla, balalary Baıazıt, Zaǵypar, Nurmuqandarmen birge osynda ákelinedi. Zaǵypar ol kezde toǵyz jastaǵy bala eken. Jan-jaqtan jınalǵan jurttyń jaıyn eshkim oılamaıdy. Tamaq berilmeıdi. Kórshi aýyldardan kómek surap kún kóredi. Kúzge qaraı otbasy músheleri qashyp shyǵyp, Túmen oblysynyń Iаlýtorovsk aýdanyndaǵy Nıkolaev selosynda 1937 jylǵa deıin turady.
Kýágerlerdiń aıtýlarynsha, bir ǵana «Baıqala» konslagerinde ár maýsym saıyn 200-500-deı otbasy tutqynda ustalǵan. «Baıqala» – uly zobalańnyń basy ǵana. Onyń sońy túrli saıası-qýǵyndarǵa ulasqany, ashtyq zobalańyna jalǵasqany belgili. «ALJIR», «Karlag»...oǵan endi búginge deıin aty atalmaı, tasada qalyp kelgen qııan shettegi «Baıqala» qosylyp otyr.
Bıyl qazaq halqyn tilmen aıtyp jetkizýi qıyn aýyr qasiretke soqtyrǵan zulmattardyń biri – baılardy tárkileý týraly dekrettiń shyqqanyna 27 tamyzda 90 jyl tolady. Dál osy kúndi qaraly kún retinde jarııalap, arýaqtarǵa taǵzym etý, eske alý, qurbandardyń esimderin taýyp, jarııalaý – búgingi urpaqtyń basty paryzy. «Baıqala» konslageriniń ornyna jazyqsyz japa shekken otbasylarǵa arnap eskertkish belgi ornatý qajet. Eshkim syrttan kelip tarıhymyzdy túgendep bermeıdi. Eski kúnde esi ketip, eńiregende etegi jasqa tolǵan babalardyń arýaǵy rıza bolsyn desek, olardy ataýsyz qaldyrmaǵan jón.
Dásten BAIMUQANOV,
jergilikti ólketanýshy
Soltústik Qazaqstan oblysy
