Ǵalym-ustaz Sádýaqas Ǵylmanı týraly estelik

Bar máseleniń búgin paıda bolmaǵanyna, Ǵylmanı zamanynda da bolǵanyna jáne ǵalymnyń osy máseleler týraly oı bildirip, pikir qosyp otyrǵanyna kýá bolasyz. О́ki­­nishke qaraı ǵalymnyń qoljazba muralary búginge deıin tolyqqandy zerttelip, naqty ǵylymı júıege túspegen. Biz osy oraıda S.Ǵylmanıdiń mol murasyn taldap, jaryq kórmegen qoljazbalarynyń mazmunyn tanytýdy maqsat tuttyq.

1. Sádýaqas Ǵylmanı qoljazbasy: «Quran aýdarmasy». Qaıratker ǵa­lymnyń muraǵatyndaǵy mańyzdy bir qoljazba «Quran aýdarmasy». Sil­temege súıene otyryp, sarap­tasaq, «Quran aýdarmasy» dep atalatyn qalyń qoljazba birneshe kitapty qamtıdy eken. Qoljazbadaǵy «Quran týraly» jazylǵan bettiń ekinshi jaǵynda «Tafsır jaıy» jazylǵan. Al qoljazbadaǵy «Quran Kárim» taraýynda «Quran – qııamet kúnine sheıin Muhammed (s.a.ý.) úshin máńgilik muǵjıza...» dep bastalyp, Islam dinindegi Qurannyń mańyzy jaıly aıta kelip, «Qurannyń Islam dini dushpandaryna orny», «Quran qalaı endirilgen?», «Qurandy bólip-bólip endirýdiń hıkmeti», «Qurandy jıyp, basyn qosý qalaı boldy?» degen taqyryptarǵa toptastyrǵan. Ári qaraı adamzatqa rýhanı azyq bolar, uǵynǵandy aıqyn jolǵa salar, máńgilik máni joıylmaıtyn qasıetti Quran sózin aýdaryp, maǵynasyn tápsirlep túsindiripti.

Quran tápsirinde «Fatıha» súre­si, «Baqara» súresi, «Álı-Imran», «Ál-Anǵam» súreleri jáne qysqa súre­ler qamtylǵan. Ádette «Fatıha» súre­sin «Betashar súre» deý jıi kez­desedi. S.Ǵylmanı «Kitap bas súresi» dep bastap, tómendegishe tápsir­lepti: «Bul súre – Qurannyń ana­sy. «Eki ret bolǵan», «Jeti aıat», taǵy basqa da attarmen de atal­ǵan...». Ári qaraı birneshe maǵy­na­lary berilgen. S.Ǵylmanı «Bısmıllahır rahmanır rahım» sózin «Zor Rahymdy, Aıampaz zat Allahtyń atymen (oqımyn)» dep aýdarǵan. Odan ári  «Barlyq maqtaýlar, búkil álemderdiń Tárbıeshisi. Mol Esirkep, Aıaýshy bolǵan Allahtiki (1) Zor Raqymdy, Aıaýshy, Esirkeýshi – Ol (2)» dep jalǵasady. Aıattaǵy «Rab­bıl a’alamındi» – álemderdiń «Iesi, Patshasy, Jaratýshysy» dep aýdarý burynnan bar. Osyndaǵy «Rabb» sóziniń negizgi maǵynasyn ǵula­malar «Tárbıe berýshi, asyqpaı Tár­bıe­leýshi mánin bildiredi» degen. Osy maǵynany negizge ala otyryp, S.Ǵyl­manı óz tápsirinde «Tárbıeshi» mánin jıi qoldanǵan. Bular – qazaqsha táp­sir kitaptarynda buryn kezikpegen tyń qoldanystar. Al «Rabb» sózi dinı maǵy­nasynda tek Jalǵyz Allaǵa laıyq. Tildik maǵynada ızafettik tirkes­terde qoldanylady.

Qoljazbadaǵy «Quran týraly» jazyl­ǵan paraqtyń ekinshi betindegi «Tafsır jaıynda»: «Qurandy tafsır qylý jaıy», «Tafsır ǵylymy dep qandaı ǵylymdy aıtady?» degen suraq­tar qarastyrylǵan. S.Ǵylmanı «Tafsırshi bolǵan kisige on bes ǵy­lymdy (fándi) bilýdi ǵulamalar lazym dep aıtqan. Osy on bes túr­li ǵylymdy bilmegen adamnyń taf­sıri ıǵtıbardan (nazardan) tys qala­dy, bálkı» dep, tápsir jasaýǵa jaýapkershilikpen qaraý kerektigin qatań eskertedi. «Hadıs jaıy» degen taqyryptaǵy zertteýinde hadıs iliminiń mańyzyna toqtalady. Ári qaraı «Hadıster sandary jaıly», «Hadısti oıdan shyǵarý jaıy», «Hadıstiń ısnadi jaıy» dep órbıdi. Qalyń qoljazbanyń qatparly betterinen áli talaı málimet tabylary anyq.

Al «Arabsha-qazaqsha» (1946-1966 jj.) túsindirme sózdigi syndy irgeli eńbek jıyrma jyl hattalyp, qyryq alty jyl saqtalypty. Ondaǵy taldanyp otyrǵan sózdiń arab tilindegi qoldanylý aıasyn aıqyndaı ketý úshin mysal retinde maqal-mátelder, Quran aıattary men hadıster keltirilgen.

2. S.Ǵylmanı: «Sóz ıesine tıe me, jaıy?» Din iliminiń tereńine súń­gip, tunyǵyn kózdegen S.Ǵylmanı 1970 jyly «Quran týraly jala men ótirikterge qarsy» atty eńbek ja­zady. Bul qoljazbany kezinde «Kitabymnan keıingi kezdesýler» degen maqala jazǵan M.Toǵjigitov: «Sha­býylǵa aldymen Almaty meshi­tiniń ımamy Sádýaqas Ǵylmanı shyq­ty. Ol anaý mynaý emes, az da bol­sa mashınkaǵa basylǵan jetpis bes bet qaǵaz jazdy», dep synaǵan. Bul maqalanyń deregi jýyrda S.Ǵyl­manı muraǵatyn rettegenimizde tabyl­dy. Keńes ókimeti kezindegi jeke basyna jasalǵan qysymnan qaımyqpaı M.Toǵjigitovtiń atalǵan maqalasyna jaýap jazǵan eken. Aldaǵy zertteý­lerge jón silter bolý úshin, jazba mátininen úzindi keltirdik. «Sóz ıesine tıe me, jaıy. Toqjigitov Muqataı joldas ózi Shy­ǵys Qazaqstannyń oblystyq gazetiniń О́skemen qalasynda qyzmet qylyp turatyn bul joldas Pavlodar oblystyq «Qyzyl týdyń» 1971 jylǵy 27 aprel seısenbi kúngi 87-nómirinde «Kitabymnan keıingi kezdesýler» degen maqala jazyp, ony 1-2-3-4 kezdesýler dep tórt bólim qylyp jiktepti.

Bul joldas óz oblysynan asyp, basqa oblystar baspasózine jazýdaǵy maqsaty, árıne, ár oblysqa osy sózi men ózin tanytpaq eken ıisinen ańqyp bilinip turypty. Bul joldas men «Quran týraly aqıqattar» degen kitabymdy jazyp, bastyryp, dindarlardan, ásirese moldalardan kitapqa shabýyldy kútip turdym degen. Kútip turýyma qaraı shabýylǵa birinshi kezdeskenim dep meniń atymdy kórsetip, sonyń shabýylyna kezdestim» dep aıtatyn sózin jalǵaǵan. Árıne, meniń seksennen asqan jasym ishinde osy sóılegen sózdeı sóz estip de kórmegen bolǵandyqtan, meniń ujdanym buǵan shydap qala almaı, qolyma qalam aldym. Árbir sóz bólimine barlyǵynda derlik shyndyqty kórsetip Quranǵa japqan jala, ótirikterdi aıtyp, jaýap jazdym. Ornyna qarap «din ne» dep, solaı aıtqan kisige at qoıyp, aıdar taqty... Men sony búkpeı atap jazyp otyrdym. Qysqasy, ózi de aıtypty ǵoı. Dinge senbegen «kápir, dinsiz depti» dep, árıne, dedim. Nendeı ǵalym fılosoftar Toǵjigitov joldas sózindeı sóıleı almaıdy. Abaı syqyldy kemeńger «Kún-túni oıymda bir-aq Táńiri, О́zine qumar qylǵan onyń ámiri; Aqyldyń jetpegeni arman emes, Qumarsyz qur múlgýge toıa almaımyn» dese. Ǵylymmen ataǵy shyqqan ǵalymdar «áıteýir bir kúsh bar» dep tursa...» dep jalǵasady. Maqalanyń sońyna: «Men, árıne, Toǵjigitov joldasqa toıtarma jazǵanda moıyndaıdy dep jazbadym.

Taza ujdan, tolyq ǵylym ıeleri Qurannyń aqıqat ekenin kórsin dep jazdym» dep jazypty. Buny Abaısha aıtqanda «It marjandy ne qylsyn» degen sóz bar, Sáýlesi bar jigitter bir oılanar» degeni bolar dep túıdik. Ádetinshe «Ǵylmanuly. 1972 jyly, Mart aıy» dep qoltańba qoıyp, araǵa aı salyp, 1972 jyly 24 sáýir kúni dúnıeden ozǵan. Ǵulama «Quran ras, Allanyń sózi dúr ol» dep tanytqan hakim Abaıǵa júginip, Quran Kárimdeı kemel de kelisti dúnıeni kókiregi oıaý, ımany kámil kisi ǵana uǵatynyn kózin jumǵansha urpaqqa uǵyndyrýmen ótipti.

3. S.Ǵylmanıdiń dinı kitaptardan aýdarmalary. Jalpy, S.Ǵylmanı muraǵatyndaǵy qoljazbalardy bir maqalada tolyq saralap, sıpattaýǵa syımas. Sondyqtan  kitap mazmunyna saı saraptap, S.Ǵylmanıdiń óz sózimen berýdi jón sanadyq. Bul aýdarmanyń alǵashqy betine «Quran men hadıspen amal qylýda uıyqtap qalǵandardy oıatatyn kitap» Fıkh negizderi páninen» Avtory sheıh Mýhammad bın Alı Sanýssı. 1965 j./ 1385 h.», dep jazylǵan. Al kitap mazmunyn óleńmen:

Dúnıe bir baý-baqsha qalyń bir ný

Sarqyrap tasty jaryp aǵady sý.

Bir jaǵy sondaı bolsa qyzǵylyq­ty

Bir jaǵy qýrap jatqan bolyp qup-­qý

Mal-bala, maqsat-arman turaǵy joq

Túbinde bári qaıǵy bızar qylý.

О́tkenderden ǵıbrat almaısyń ba?

Sen de ótesiń tappaısyń tu­raq qylý. Aýdarýshydan(S.Ǵ.)» dep ­órnektepti. Kelesi aýdarma Mah­mýd Shaltýttan. Ondaǵy jazýda: «Qurandy tápsir qylǵanda ádil-shyn bolǵan jol. Qahırada jamıǵ ál-Azhar shaıhısy Mahmýd Shaltýt hafızıniń «Islam, memleketterdiń baılanystary (Beıbitshilik de, soǵys ta)» degen kitapshasyn aýdarý» depti. Kitap «Qurandy tápsir qylǵanda ádildi bolǵan jol», «Islam dinine úndeýdiń tabıǵaty», «Soǵys aıattar» bastylyp», «Keshirim aıattaryn soǵys aıattaryna salystyrý baılanysy», «Soǵys tártibi týraly aıattar», «Soǵys ýaqytynda bolǵan isterdi Quran úkimderine salystyrý» degen taqyryptardy qamtıdy.

«Pedagogıka ǵylmıa jáne pedagogıka amalıa» dep atalǵan qoljazbaǵa: «Islam iliminiń eń iri pedgogteriniń biri Marqum Hasan Taýfıq Mysrıdiń «Pedagogıka» kitabynyń tárjimasy...» dep jazylǵan. Alǵy sózinde «Ád-dın vál-ádáb» jýrnalyna (1906-1908 – 1913-1917 jj)» tárjimalap shy­ǵarýǵa sheshim qabyldandy». Ahmedjan Mustafa» delingen. S.Ǵylmanı qol­jazbalarynyń qaı-qaısysy da zerdeleı úńilip, tereńnen taldaýdy qajet etedi. Sebebi «Parıj qalasynan suraqtar» dep atalyp júrgen qoljazba tápsirden aýdarma bolyp shyqty. San túrli taqyryptaǵy mazmundy oqyp, qoljazbanyń mánin uǵý qıyn. Tııanaqty zertteýdi talap etedi.

Búgingi kúnniń bıiginen qarasaq, S.Ǵylmanı murasy ǵylymı aınalym­ǵa túse bastaǵanyn baıqaımyz. Bu­ǵan bas­tamashy bop júrgen Dıhan Qam­zabek­ulynyń «Sadýaqas Ǵylmanı shy­ǵarmalary» atty kitabyn shyǵa­ryp, elorda tórinde alǵash ret din qaıratkerine arnap ǵylymı konferensııa uıymdastyrǵan eren eńbe­gin marqum Ámına Sádýaqasqyzy jıi esine alyp otyratyn. Jalpy, S.Ǵyl­manıdiń ádebıetke qosqan úlesin Dıhan Qamzabekulynan asyryp aıtý qıyn.

О́mirdiń qazanynda quryshtaı qaı­nap ótse de, sóz qadirin biler qaýymǵa S.Ǵylmanı mol mura qaldyrypty. Al­ǵash­qy betine «Árbir tilger adam­dardyń sózderiniń jınaǵy» dep jazylǵan qalyń qoljazbany ǵylymı bıblıografııalyq kórsetkish deýge keledi. Bul qoljazbany «Zamany­myzda bolǵan ǵulamalardyń ǵumyr tarıhtary» degen atpen belgili ǵalym Áshirbek Múmınov jınaqtap shy­ǵardy. Keńestik kezeńniń ózinde teo­logııalyq zerdeli zertteýlerdi dú­nıege ákelgen S.Ǵylmanı osynaý rýhanı mol murasyn Ámına Sádýa­qasqyzyna qaldyratynyn ósıet etip­ti. Marqum Ámına Sádýaqasqyzy áke murasyn kóz qarashyǵyndaı 44 jyl saqtaǵan. Birde maǵan: «Kezinde Ulttyq kitaphana qoryna ótkizbek bolǵam, nege ekenin, tapsyrar sátte bas tarttym. Endigi, ózińe amanat, qarǵam», dedi.

Dına JANDOSOVA,

dintanýshy