Oılap qarasam ekeýmiz eki túrli salada ómir keship, óris-keńistigimiz bir-birine onsha janasa bermeıtin jaǵdaıda ekenbiz. Soǵan qaramastan osy Rahymjan atty azamatqa sonshama beıil berip, qalaısha tabysyp kettim. О́zim de tańmyn. Ol aýylsharýashylyq ǵylymy salasynyń mamany, men til ǵylymy salasynanmyn. Bizderdi bir-birimizge yntyqtyryp qoıǵan ne nárse, qandaı qudiret!
Shamasy, el men jer, til taǵdyry sanaly, saýatty adamdardy erteli-kesh bir-birimen tabystyrmaı qoımaı ma deımin. Bálkim, bizdiń de adamdyq jolymyz osylaısha kelip túıisip jatqandaı ma? San alýan oıǵa qaldym. Tolǵana, oılana kele ózimizge shaq ómir joldaryn saralap shyǵýǵa týra keldi.
Qazaqqa belgili bul esimdi men eń alǵash óz balam Erlan marqumnyń tiri kezinde estip júrdim. Rahymjannyń balasy Muratpen meniń ulym birge ósken, qımas joldastar eken. Muny kóńilge bir túıip qoıdym. Ekeýmizdiń alǵashqy kezdesý sátimiz Atyraý qalasynda boldy. Qazaqtyń sózin ustaǵan, qamyn jep júrgen bir top bilimdar jandar Atyraý qalasynda bas túıistirdi. Bulardy jıyp otyrǵan uly Mahambettiń arýaǵy. Onyń 200 jyldyq saltanaty. Kezek tıse sóılermin dep «Asyl sózdiń aldaspany» degen taqyrypta baıandama daıyndap barǵanmyn. Osyndaı kezdesýler barysynda Ol meni óz eline arnaıy kelgen syıly qonaqtardyń birindeı qadirlep qurmet kórsete bastady. Sóz biletin, azamat qadirin biletin janǵa meniń de yqylasym erek. Mine, sol Mahambet toıy tabystyrǵan bizderdiń bir-birimizge degen yqylas nıetimiz tereńdeı bastady. Birtindep otbasymyzben aralasyp, tipti etene jaqyndyqty sezine tústik. Meniń jarym Úmit pen Turǵanaı ekeýi bizdiń araqatynasymyzdy tipti bekite tústi. Turǵanaı Túrkistannyń, Úmit Otyrardyń hanshaıymy. Birimen- biri apaly-sińlilerdeı úıir tartyp, aramyzdy jaqyndastyra tústi. Otbasylyq syılastyqtyń ǵajaıyp sátteri bastan ótip jatty.
Bul ekeýiniń is-tirligindegi uqsastyqtardy baıqamaý múmkin emes edi. Ekeýiniń de bilimi joǵary. Jubaılarynan asyp túspese, kem túspeıtin qabilet-qarymyn tejeńkirep ustap, otbasylarynyń jaǵdaıyn birinshi kezekke qoıǵan aıaýly arýlar edi. Keıingi kezdegi qaısybir qazaq áıelderiniń boıynan tabyla bermeıtin osynaý asyl qasıetter bulardyń jubaılaryn kókke kóterdi. Eger Rahymjan men О́mirzaqtyń myna ǵajaıyp ómirde qol jetkizgen jemisteriniń bári áýeli Qudaı, sosyn eńbek, eń bastysy asyl jarlarynyń súıip qosylǵan jandaryna degen adaldyǵy, qaltqysyz qyzmetiniń arqasy desek artyq aıtqandyq bolmas.
Otbasylyq rahattyń sherbetin erkin tatqan Rahymjannyń ómirde, ǵylymda joly bolmaýy múmkin emes edi. Alańsyz izdenis ony neshe alýan bıikterge kóterdi. Eń ǵajaby ol Jer-ananyń toqtamaı saıraıtyn jyrshysyna aınaldy. Onyń eńbekterimen tanysa otyryp jerdiń kıesin, onyń qadir-qasıetin, qunaryn, ǵajaıyp syr-sıpatyn Rahańdaı biletin jandar sırek shyǵar dep túıdim. Ol jerdiń jyrshysy, men tildiń jyrshysy retinde jıi-jıi syr shertisetin boldyq.
Ekeýmizdi jaqyndastyra túsetin taǵy bir qasıet onyń qazaqtyń ánderine degen yntyqtyǵy, qumarlyǵy, ánshiligi. Ol Jer-anany qalaı qadirlese, qazaqtyń qara óleńin, halyq ánderin sondaı qurmet tutady. Onyń qazaqy bolmys-bitimin nárlendirip turǵan osy qazaq ánderine degen ińkárlik. Qazaqtyń bul murasyna men de aıryqsha yntyqpyn. Onyń Qazaqstan eliniń ásem tabıǵatyna arnaǵan zertteýleriniń jóni bólek. Áriptesteri men eldiń kóbi biletin ol eńbekterin men taratyp, taldap aıtpadym. Báribir ol eńbekterdiń mán-maǵynasyn jerine jetkize sýretteı almas edim. Sondyqtan da adam janyn nurlandyra túsetin onyń adam-pende retindegi minez-qulyqtaryna jıirek oıysyp otyrmyn. Memleketten alǵan orden, medaldaryn sanamalap jatpadym. Táıiri, naǵyz adam bolmysyn olar da jete tanyta almaıdy ǵoı. Árıne eńbektiń elengeni jaqsy. Ol sol eńbegi elengen jandardyń bir de bolsa biregeıi. Taǵy bir ataýǵa turarlyq úlken qasıet – adam qansha maqtaý, madaq sóz estip jatqanmen, sol tabıǵı qarapaıymdylyǵynan tanbaı júrýinde. Onyń osy qasıeti de maǵan úlgi.
Oǵan Alla taǵala aıtatyn oı bergen, sony jetkize alatyn sheshen til bergen. Ulttyq ǵylym akademııasynyń keleli bas qosýlarynda sóılep ketken sózine talaı tánti bolǵanmyn. Eldiń, ǵylymnyń qamyn Rahymjansha tolǵaıtyn adamnyń aman-esen ortańda júrgeni qandaı ǵanıbet.
Men de bar ómirimdi qazaq tiliniń qamyn qaýzaýmen kelemin. Qudaıǵa shúkir men de eleýsiz emespin. Oılaǵan maqsattaryma birtindep jetip kelem. Mereıli de bedeldi jastyń birazyn abyroımen artqa tastadyq.
Alaıda ómir siz ben bizge únemi shýaqty kúnderin syılaı bermeıdi. Janyń men tániń kótere almas salmaq ta salady bilem. 48 jyl ǵajaıyp ómir syılaǵan jarym Úmitten men aıyryldym. 50 jyl keremet birlik pen yntymaqtyń úlgisin tanytqan Turǵanaıynan Rahymjan aıyryldy. Eshkimniń basyna bermesin dep tileıtin bul aýyr kúnderdi birge kóteristik. Bir-birimizge kóńil aıtyp, qoldap-qýattap eńse kóterýge tyrystyq. Osy sátterde de men Rahymjan boıyndaǵy jiger-qýattan nár alǵandaı boldym. Júrek syzdady, alaıda syr aldyrmadyq. Bul az degendeı, birinen keıin biri uldar ketti dúnıeden. Taǵdyrdyń bul bergen synaǵynan da óttik. О́z qaıǵymyzdy ishke únsiz juttyq ta, eldiń, táýelsiz Qazaqstannyń amandyǵyn tiledik.
Áıtse de keıingi urpaq úshin qajet azamattyń eren jetistikterin arnaıy atap ótpeýdiń jón emes ekenin sezgendeımin. Ol alǵashqy stýdenttik kúnderden bastap-aq ǵylym, bilimge degen qushtar kóńilmen erekshe daralanyp, kózge tústi. Máskeý jáne Qazan qalalarynda ótken stýdentterdiń Búkilodaqtyq ǵylymı konferensııalarynda baıandama jasap, júldeli oryndardy ıelendi. Qoǵamdyq isterge belsene aralasýynyń arqasynda 1959 jyly Máskeý qalasynda ótken Jastar men stýdentterdiń dúnıejúzilik festıvaline qatysýshylardyń biri boldy. Osy jyldary Ol qoǵamdyq jumystarǵa erekshe atsalysatyn ári úzdik oqıtyn stýdentterge ǵana taǵaıyndalatyn Lenındik stıpendııanyń ıegeri atandy.
Joǵary oqý ornynan soń R.Eleshev joldamamen Qazaq aýylsharýashylyq ınstıtýtyna (qazirgi Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti) ustazdyq qyzmetke jiberiledi. Mine, sodan beri bir jerde taban aýdarmaı eńbek etip, assıstent, aǵa oqytýshy, dosent, professor mindetterin abyroımen atqaryp keledi. Sonymen qatar ınstıtýtta ákimshilik jumystardy da qosa-qabat ala júrip, fakýltet dekanynyń orynbasary, dekany, ǵylymı-jumystar jónindegi prorektor, birinshi prorektor, «Topyraqtaný-agrohımııa» ǵylymı-oqý-óndiristik kesheniniń jetekshisi sııaqty jaýapty mindetterdi minsiz atqardy. Búginde ol «Topyraqtaný jáne agrohımııa» kafedrasynyń qurmetti professory.
Asa kórnekti ǵalym, ustaz, qoǵam qaıratkeri retinde tulǵalanǵan R.Eleshevtiń bastapqy eńbek jolynyń, shyǵarmashylyq qyzmetiniń jaqsy qalyptasyp, durys arna tabýyna akademıkter H.A.Arystanbekov, M.Ǵ.Ǵabdýllın, S.N.Tolybekov, K.I.Imanǵazıev, D.K.Mádenov aıryqsha yqpal etken.
Rahymjan Eleshulynyń alǵashqy ǵylymı jumystary qant qyzylshasyna fosfor tyńaıtqyshtarynyń ártúrli formalarynyń salystyrmaly tıimdiligi men olardy qoldaný tehnologııasyn zertteýge baǵyttaldy. Olardyń nátıjeleri 1968 jyly «Jambyl ammofosynyń agrohımııasy jáne onyń basqa fosfattarmen salystyrmaly tıimdiligi» taqyrybyna qorǵalǵan kandıdattyq dıssertasııasyna arqaý boldy.
R.Eleshevtiń odan keıingi ǵylymı zertteýleri ártúrli topyraq tıpterindegi fosfattardyń ózgerý hımızmi men mamandandyrylǵan aýyspaly egistikterge (malazyqtyq, kókónis-malazyqtyq, qant qyzylshasy jáne basqalar) tyńaıtqyshtardyń tıimdiligin baǵalaýdy tereńdetip zertteýge baǵyttalyp, Qazaqstannyń ońtústik jáne ońtústik-shyǵys agrosenozdarynda qorektik elementterdiń balansy boıynsha málimetter bankin jasaýmen aıaqtalyp, 1984 jyly K.A.Tımırıazev atyndaǵy Máskeý aýylsharýashylyq akademııasynda doktorlyq jumysyn qorǵaýǵa sebep boldy.
Osyndaı zertteýlerdi júrgizýdiń arqasynda R.Eleshevtiń jetekshiligimen 38 ǵylym kandıdaty, 12 ǵylym doktory, 6 PhD daıarlandy. Olardyń ishinde akademıkter: A.L.Ivanov (RǴA akademıgi), ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń dırektorlary A.S.Saparov, T.E.Aıtbaev jáne I.A.Úmbetaev, ýnıversıtet rektorlary – A.K.Kúrishbaev, S.Z.Elýbaev, UǴA korrespondent- múshesi B.N.Nasıev bar. Kóptegen shákirtteri ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda jáne joǵary oqý oryndarynda qyzmet atqaryp júr.
R.Eleshevtiń agrohımııa jáne topyraqtaný salasy boıynsha kórnekti ǵalym bolyp qalyptasýyna dúnıe júzine áıgili ǵalymdar septigin tıgizdi. Olar akademıkter: S.I.Volkovıch, A.V.Sokolov, N.G.Dmıtrıchenko, T.N.Kýlakovskaıa, F.V.Iаnıshevskıı, B.A.Iаgodın, V.G.Mıneevter.
Ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjeleri negizinde 12 monografııa, 350-den astam ǵylymı maqalalar ártúrli jýrnaldarda jarııalandy. R.Eleshev 57 jyldan astam úzilissiz bir mekemede, ıaǵnı Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetinde ustazdyq qyzmet atqaryp keledi. Akademıktiń basshylyǵymen joǵary oqý oryndaryna arnalǵan 20-dan astam oqýlyqtar men oqý quraldary shyǵaryldy jáne olar Qazaqstannyń barlyq agrarlyq ýnıversıtetterinde paıdalanylyp júr. Onyń ishinde «Agrohımııa», «Tyńaıtqysh qoldaný júıesi», «О́simdikterdiń hımııalyq quramy jáne mıneraldyq qorektenýi», «Agrohımııa praktıkýmy», «Topyraqtaný geologııa negizderimen», t.b. bar.
Memlekettik tilde jazylǵan «Agrohımııa jáne tyńaıtqysh qoldaný júıesi» oqýlyǵy úshin R.Eleshevke 2012 jyly A.Baıtursynov atyndaǵy syılyq berildi.
Bilim berý isindegi joǵary deńgeıdegi jetistikteri úshin R.Eleshev 2 ret «Joǵary oqý ornynyń úzdik oqytýshysy» memlekettiń grantynyń ıegeri atandy (2006, 2013 jj.). Sonymen qatar onyń TMD elderiniń ǵalymdarymen birlesip shyǵarǵan «Agrohımııa» oqýlyǵy (2017 j.) respýblıkadaǵy kópshilik agrarlyq joǵary oqý oryndarynyń oqý úrdisinde negizgi oqýlyq retinde paıdalanylýda.
Qazirgi ýaqytta Rahymjan Eleshuly topyraq qunarlylyǵyn saqtaý men joǵarylatý; tyńaıtqyshtardy qoldanýdyń agroekologııalyq aspektileri jáne aýylsharýashylyq ónimderiniń sapasyn basqarý; tyńaıtqyshtardy qoldanýdyń qarqyndy júıesi men eginshiliktiń bıologııalyq júıelerin salystyrmaly baǵalaý; qunarlylyqtyń normatıvtik kórsetkishterin eskere otyryp topyraq úrdisterin bıologııalyq retteýdiń teorııalyq máselelerin; mamandandyrylǵan aýyspaly egistikterde tyńaıtqysh qoldaný júıesi jáne hımııalyq quraldardy qarqyndy qoldaný kezinde ósimdik pen topyraqta aýyr metaldardyń jınalý zańdylyqtaryn zertteýmen shuǵyldanyp, olardy óndiriske engizý jóninde ártúrli basylymdarda jıi jarııalap otyrady.
R.Eleshev agrohımııa ǵylymynyń naǵyz kóshbasshysy jáne osy mamandyq boıynsha kadr daıarlaýdyń qazaqstandyq mektebin qurdy. Topyraqtardyń fosfat rejimin basqarý máselelerin zertteý boıynsha ǵylymı jumystary úshin 1989 jyly KSRO-nyń (Máskeý q.) ǵylymı syılyǵyn ıelendi. 1991 jyly Rahymjan Eleshuly Búkilodaqtyq aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasynyń (VASHNIL) korrespondent-múshesi, al 1993 jyly tolyq múshesi bolyp saılandy. Bir jyldan keıin Qazaq aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasynyń tolyq múshesi, 1995 jyly – Halyqaralyq agrarlyq bilim akademııasynyń akademıgi (Máskeý q.), 1996 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, al 2004 jyly – Qazaqstan joǵary mektebi akademııasynyń akademıgi bolyp saılandy. Sonymen qatar R.Eleshev K.A.Tımırıazev atyndaǵy Máskeý aýylsharýashylyq akademııasynyń (2006 j.), Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń (2008 j.), Brıansk memlekettik aýylsharýashylyq akademııasynyń (2009 j.), Abaı atyndaǵy ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń (2013 j.), Atyraý munaı jáne gaz ýnıversıtetiniń (2016 j.) qurmetti professory.
Qazaqstan eginshiligi topyraqtarynyń qunarlylyǵyn retteý máseleleri boıynsha júrgizilgen ǵylymı jumystarynyń toptamalary úshin R.Eleshev pen bir top ǵalymdarǵa (A.K.Kúrishbaev, A.S.Saparov, S.B.Ramazanova) A.I.Baraev atyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylymı syılyǵy berildi.
Búgingi kúnderi akademık R.Eleshev TMD elderi men alys shetelderdiń jetekshi ǵylymı ortalyqtarymen turaqty baılanys jasap, agrohımııa, agroekologııa men topyraqtaný máseleleri boıynsha birlesken zertteýler júrgizedi, birneshe ret kóptegen halyqaralyq kongrester men konferensııalarda Qazaqstannyń agrohımııa ǵylymyn laıyqty tanyta bildi. Ol ICARDA, INTAS, Halyqaralyq damý banki, QR UǴA, QR AShM ǵylymı baǵdarlamalary boıynsha halyqaralyq jobalardy júzege asyrýǵa belsene qatysady, qazirgi ýaqytta eki halyqaralyq jáne tórt respýblıkalyq jobalardy júrgizýge jetekshilik etýde. Onyń bastamasymen hám belsene aralasýymen 2007 jyly Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti jáne S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti (2011 j.) bazasynda Dostastyq elderiniń agrohımıkteri men agroekologtarynyń halyqaralyq forýmy ótkizildi.
Rahymjan Eleshuly agrarlyq sala mınıstrligi jáne vedomstvolarymen tyǵyz baılanysta, aýyl sharýashylyǵyn hımııalandyrý jáne eginshilik pen ósimdik sharýashylyǵyna tyńaıtqysh qoldanýdyń ozyq tehnologııalaryn engizý máseleleri boıynsha oblystyq ákimshilikterge konsýltasııalyq kómek kórsetip otyrady.
Akademık R.Eleshev qoǵamdyq qyzmetterdi belsendi atqardy. Ol UǴA Prezıdıýmynyń múshesi, uzaq jyldar boıy Qazaq UAÝ janyndaǵy doktorlyq dıssertasııalar Keńesiniń tóraǵasy boldy, Qazaqstan Respýblıkasy aýyl sharýashylyǵy Mınıstrligi ǵylymı-tehnıkalyq keńesiniń múshesi, agrohımııa jáne agroekologııa boıynsha Dostastyq elderi memleketaralyq keńesiniń vıse-prezıdenti. 1987-1991 jyldary KSRO JAK sarapshylar keńesiniń quramyna kirse, al 1997-2001 jyldary QR JAK prezıdıým múshesi jáne sarapshylar keńesiniń tóraǵasy boldy.
R.Eleshevtiń ǵylymı-pedagogıkalyq jáne qoǵamdyq ómirdegi belsendi qyzmetteri eskerýsiz qalmaı, Úkimet tarapynan óz baǵasyn alýda. Ol Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen (1980 j.), Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Ǵylymdy damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» tósbelgisimen (2002 j.), «Tyńǵa 50 jyl» medalimen (2004 j.), topyraqtaný jáne agrohımııanyń korıfeıleri V.V.Dokýchaev (1995 j.) jáne I.I.Sınıagınniń (2007 j.) estelik medaldarymen marapattaldy.
Akademık R.Eleshevke 1998 jyly ǵylym men ǵylymı-pedagogıkalyq qyzmetterde sińirgen eńbegi úshin «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵy berilip, 2005 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen «Qurmet» ordenin enshilese, al 2010 jyly «Parasat» ordenimen marapattaldy. Oǵan ózi týyp-ósken Qaratóbe aýdany men Batys Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty ataǵy berildi jáne kindik qany tamǵan aýyldyń bir kóshesi akademıktiń atymen atalady.
Rahymjan Eleshuly búkil sanaly ómirin arnaǵan oqý ornyna sheksiz berilgen, agrarlyq ýnıversıtetiniń naǵyz patrıoty, tipti irgeli ujymnyń bedelin eńbegimen eseleı arttyryp, Qazaqstannyń qazirgi agrarlyq ǵylymynyń arqasúıer altyn dińgekteriniń biri bolyp otyr. Mine, osy aıtylǵandarǵa súıene otyryp biz Ony Jer-ananyń talmas jyrshysy deımiz.
О́mirzaq AITBAIULY,
UǴA akademıgi
