О́zi ǵana emes, ony kózi tirisinde-aq jurt baǵalaǵan. Árıne eshkim aqyndardy nómirlep jatpaıdy. Árqaısysynyń óz orny, óz bıigi bar. Sóıtse de zamandastary moıyndaǵan bıikti joqqa shyǵarýǵa bolmas. Sol zamandas inileriniń biri, belgili aqyn Júrsin Erman aýyzsha da, jazyp ta Sáken týraly «Qadyr Myrza-Áli, Tumanbaı Moldaǵalıev úsheýi qazaq jyrynyń úsh arysy» dep sıpattaǵanyna «men odan bıik edim» dep basqalardyń talasa qoımasy anyq. Sonaý 80-shi jyldarda sol Tumaǵań da: «Sákendi qaıta oqyǵanda onyń júırigi elge esimderi ábden tanylǵan, halyqtyń súıispenshiligine aınalǵan Muqaǵalıdyń, Qadyrdyń, Saǵıdyń, Farızanyń júırikterimen aýyzdyq tistesip, shaýyp kele jatqandaı jaqsy áserge bólendim» degen. Al ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń aıaǵynda-aq Farıza Ońǵarsynovanyń ózi «Qazaq ádebıeti» gazetine «Adaldyq atty talant bar» degen kólemdi maqala jarııalap, «Aqyn Sáken Imanasovtyń poezııasyn oqyǵanda, meniń kóz aldyma qashan kórseń de arnasy ortaımaıtyn móldirligimen, óz áýen-ásem tynysymen aınalasyndaǵy tirlik ataýlyny jaıbaraqat, jaısań kúıge bóleıtin tuma bulaqty elestetemin» dep jazǵany bar. Al Sáken poezııasy odan keıin de áste tómendegen joq, tek bıikteı túsken. Oǵan onyń budan keıin jaryq kórgen, jurtshylyq moıyndaǵan «Bel-beles», «Adyrna», «Jebe», «О́tkirdiń júzi» dep atalatyn jalpy qazaq jyrynda olja salǵan jyr kitaptary dálel. Belgili jazýshy, Sákenniń qurdasy Orazbek Sársenbaıdyń ony daralap, «Ondaı minezdi aqyn qaıda endi...» dep kúızelgeni de kóńilden ketpeıdi.
Osy jaqynda «Alataý» baspa-polıgrafııalyq korporasııasy, onyń prezıdenti belgili qalamger Yrym Kenenbaıdyń belsendi bastamasymen, Sáken Imanasovtyń bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn basyp shyǵardy. Tyndyrylǵan úlken is boldy bul. Sákenniń buryn da jeke kitaptary, tańdamalylary, kóptomdyqtary shyǵyp jatqany belgili. Ol tańsyq ta emes. Sóıtse de bul basylymdy, ózinen keıin de arqaly aqyndy baǵalaý, qurmetteý, moıyndaý dep qabyldaǵyń keledi. Jáne buryn oqyp júrseń de, bul jańa basylymdy paraqtap, osynaý aqıyq aqyn, atpal azamatpen qaıta qaýyshyp, onyń ádebıettegi, ómirdegi qaıtalanbas ornyn qazirgi ýaqytpen salystyra otyryp, jańasha paıymdaǵandaı bolasyń. Asqaq poezııasy óz aldyna, basynan sóz asyrmaıtyn, ádildik, shyndyq jolynda qasqaıyp turyp, til qatatyn minezdi azamat seniń de eńseńdi kóteredi.
Árıne áńgime aqyn jaıynda bolǵan soń, aldymen onyń poezııasyna kóbirek toqtaǵan jón shyǵar. Joǵaryda bul rette biraz zamandastarynyń pikirin de keltirdik. Al taǵy bir zamandasy Temirhan Medetbektiń «...Sáken Imanasovtyń bir óleńine bir maqala jazýǵa bolady. Men bul sózdi tipti de kóterip aıtyp otyrǵan joqpyn. Shyny solaı», degenine júginsek, áńgimemiz tym uzaqqa sozylyp keter edi. Endi sondaı asqaq jyr týdyrǵan adýyndy aqynnyń azamattyq kelbetine qaraı oıyssaq jón shyǵar.
Keıde biz jurtty, aqyn-jazýshylardy da ataǵyna qaraı baǵalaıtynymyz bar. Aqyn Sákenge Memlekettik syılyq buıyrmady. Oǵan shyǵarmasynyń deńgeıi emes, tik minezi sebepshi bolǵanyn kópshilik jurt biledi. Ony jyly ázil aralastyra otyryp, ózi de jazǵan. «Osy ýaqytqa deıin eki ret Memlekettik syılyqqa usynylǵan bolatynmyn. Onyń alǵashqysynda qoıarda-qoımaı, Jazýshylar odaǵynyń sol kezdegi hatshylarynyń biri Tumanbaı Moldaǵalıev pen sondaǵy poezııa seksııasynyń tóraǵasy Qadyr Myrzálıevter usyndy» deıdi ol. Sol joly da, kelesi joly da almady. О́ıtkeni ol sol syılyqqa daýys beretinderdiń eshqaısysynyń aldynan ótpegen. Tumanbaı aǵasy: «Sáken, sen sózdi qoı da, árqaısysyna jaǵdaıyńdy aıtyp, kirip shyq» dep aqyl aıtady. «Eshkimniń aldyna kishireıip baryp kórmegen kirpııaz» Sáken oǵan kóne qoımapty. «Bir ǵana daýys jetpeı qaldy» dep Tumaǵań ókinipti sonda.
Syılyq alýyna kedergi bolǵanymen, onyń adýyndy ór minezi aqynnyń shyǵarmashylyǵyna daryp, azamattyq beınesin bıikke kóterip, Sáken Imanasovty tulǵalar qataryna qosty.
Biz Sákenmen jaqyn boldyq. Bir kezde Máskeýde Joǵarǵy partııa mektebinde birge oqydyq. Almatyda da jaqyn júrip, otbasymyzben aralastyq. Sodan da onyń shyǵarmashylyǵyn jıi qadaǵalap, qyzmettegi túrli jaǵdaılardy ańǵaryp júrdik. Dos týraly oılaǵanda, meniń kóńilime aldymen onyń sol azamattyq kelbeti orala beredi.
О́ziniń minezi jaıynda Sákenniń ózi de jazyp ketti. Ondaǵy aıtylǵan jaılardyń shyndyǵyna eshqandaı kúdik te joq. О́ıtkeni bul jazbadaǵy keıipkerlerdiń barlyǵy da sol tusta kózi tiri, qastarynda júrdi. Sáken aıtqan shyndyq talaıynyń shymbaıyna batqan shyǵar. Biraq eshqaısysy bulaı emes edi ǵoı deı alǵan joq. «Jazýshy» baspasyndaǵy jıyrma jyl», «Kúndeliktiń keıbir betteri nemese oblys ákimdiginde ótken on segiz aı» dep atalatyn jazbalary jýrnaldarda jarııalandy, kitap bolyp ta shyqty. Oqyrman qaýymnyń aıryqsha yqylasyn aýdardy.
Ásirese, «Kúndeliktiń keıbir betteri...» úlken shý týdyrdy. Bireýler quptady. Bireýler dattady. Ony aýyzsha da estidik, jazbasha da oqydyq. Tipti Sákendi aqyn retinde erekshe qurmet tutatyn, aıtarlyqtaı laýazymǵa ıe bir inisiniń de onyń bul jazbalaryn quptamaı, ony qalyptasqan ádepke syımaıtyndaı qadam sanaǵany bar. Bul ádep boıynsha bireýdiń bedelin syılaýyń, onyń menmendigin keshirýiń kerek, jasy úlken dep bireýdiń artyq sózine de, oǵash qylyǵyna da kónýiń kerek. Sáken keshire de, kóne de almaǵan. Bul – minez. Sákenge tán minez. Basqalarda tapshy minez.
Sol «Kúndelik...» ony jazǵan Sákenniń ór minezin ǵana emes, sol ýaqyttyń tynysyn da dál kórsetken. Biraz shyndyqtyń betin ashqan. Biraz dúnıeni áshkerelegen derekti shyǵarma edi. Keshegi keńestik dáýirdegi sheneýniktik bıýrokratııanyń shyn kelbetin kórsetken derekti de, kórkem de shyǵarma sırek. Oǵan kezinde sol júıe múmkindik bermedi. Al qazirgi sheneýniktik bıýrokratııany synap, aıqaılaýshylar bolǵanymen, olardyń kóbi onyń ishki dúnıesin bile bermeıdi. Sáken sol dúnıege enip, bilip jazdy. Oǵan óziniń minezin qosyp jazdy. Erteń qazirgi dúnıeniń ishki qatparlaryn bilgisi kelgender Sákenniń sol «Kúndeliktiń keıbir betterinen...» tabady.
Onyń kez kelgen jerin ashyp qalsań, sheneýnikti, bıýrokratııanyń tynys-tirshiligine, tońmoıyn tulǵalaryna tap bolasyń. Bir mysal. «23 mymyr, 2001 jyl. Kún sársenbi edi. «Meredıan» telefony dyz ete tústi de, men tutqany kóterip, úlgerer-úlgermesten: «Kýlmahanov govorıt, zaıdıte srochno ko mne!» – degen yzǵarly daýys estildi. Amandyq joq, saýlyq joq, laýazymyna mastanyp, keýdesine nan pisip turǵan, ózinen basqa bir adam bar-aý degendi ázirge estigisi de, kózge ilgisi de kelmeıtin dańǵoı daǵdynyń belgisi». Iá, bul barlyq dúnıeni ýysynda ustap otyrǵan, dókeıdiń kelbeti. Adamgershilik ádep, parasattylyq degen uǵymdardan ada. Eshkim oǵan qarsy kelmeıdi, onyń aıtqany eki etilmeıdi, qalyptasqan qasań ádep. Ondaıǵa Sáken kelispeıdi. Taǵy da «Kúndelikke...» júgineıik. «...Bastyqtyń kabınetinde Doljenkov, Jibek, taǵy bireýler bar eken. Men otyryp úlgermesten, ákim: «Imandosov, Sizdiń orysshańyz qalaı edi?» dep surady. «Qaǵazyńyzǵa qarap alyńyzshy aldymen, Imandosov emes bolý kerek» – dedim men. Ol: «Á, ıá, I - ma - nasov» – dep famılııamnyń ózin birshene býynǵa bólip, ázer oqyp shyqqan sııaqtandy...
– Men Sizdi tanymaımyn ǵoı...
– Tanısyz,- dedim men. – 1993 jyly eń alǵash tarap ketetin Parlamenttiń depýtaty retinde sońǵy sessııalar kezinde birer aı qatar otyrǵanbyz.
Ol úndemedi».
Ne betimen úndesin, keshe Parlamentte birge otyrǵan adamdy tanymaǵan adamnan ne úmit, ne qaıyr!
« – Sizdiń jumysyńyz maǵan unamaıdy, – dedi ákim.
– Eki-úsh kúnde ne bile qoıdym dep edińiz. Áldekimderdiń sózin aıtyp, qaıtalap otyrǵan bolarsyz, – dep eki orynbasar bastyqqa qaradym men miz baqpaı...».
Aq degeni alǵys, qara degeni qarǵystaı bastyqpen basqalar osylaı áńgimeleser ma edi? Áı, qaıdam. Al bastyq bolsa, áńgimelesip otyrǵan joq, qorlap otyr. Izetti, parasatty adam bolsa, keshegi áriptesin (Parlament múshesin!) kórgende, qushaqtaspaǵannyń kúnniń ózinde ornynan turyp, jyly shyraımen amandaspas pa edi? Al ol tanymaımyn dep shikireıedi. Jolyqpaı jatyp, jumysyń unamaıdy deıdi. Namysqa tıe me? Tıedi. Sonda basqalar úndemeı qalar edi, al Sáken úndemeı qala almaıdy. Jaı tanısyń dep otyrǵan joq, adam bolsań, tanýyń kerek edi ǵoı dep otyr. Ol sonysymen de Sáken!
Túrli-túrli áńgimelerge qarap, keıde osy Sáken basynan sóz asyrmaıtyn, óziniki bolmasa, eshnársege kónbeıtin, qyńyr tartýǵa qumar adam-aý degen pikir onyń basyna aınalshaqtaıtyny bar. Áste de olaı emes der edim. Qyryq jyldan asqan aralasqanymyzda oǵan kózimiz jetken. Ol ózi aıtqandaı, bireýdiń kerdeńdigin, bireýdiń menmendigin unatpaıtyn. О́zim degen adamǵa ózegin julyp bergendeı, «syıǵa – syı, syraǵa – bal» degendi ustanatyn. Azyn-aýlaq kirpııazdyǵy aralasqan adamǵa joldastyq nazdaı kóriner edi.
Qazaq jýrnalıstıkasynda Uzaq Baǵaev degen ǵajap basshy azamat boldy. Kóp ómir súrmedi, 40-tan jańa asqanda dúnıeden ozdy. Sonyń ózinde Qyzylorda, Taldyqorǵan oblystarynda oblystyq gazetterde, sońynda «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde redaktor boldy. Sáken ár kez sol bastyǵyn jyr qylyp aıtatyn. «Uzekeń» degen jyp-jyly estelik-esse de jazdy.
Taldyqorǵan oblystyq «Oktıabr týy» gazetinde redaktor kezinde Uzekeń bir joly eskertý jasaǵanda, Sáken, ózi aıtqandaı, «betpaqtanyp, tipti, tájikelese ketýge daıyn ekenin ańǵartady». Onyń aıaǵy nege soqqanyn Sáken bylaı jazady: «Uzekeń aqyldy adam edi, áńgimeni ári qaraı ýshyqtyrmaı sap tıdy. Tek jurt taraı bere, meni ońasha alyp qalyp, qarama-qarsy otyrǵyzyp qoıdy da, ájeptáýir terletip aldy.
– Seniń jeke basyńnan, jumysyńnan, oıyńnan, boıyńnan ázirge min tapqan emespin, bári durys, – dep aldy. – Tek jalǵyz eskertpem bar. Bastyq dep emes, 7-8 jas úlken aǵań retinde sony aıtaıyn, tyqyrshymaı, tyńdasań qaıtedi?
– Qulaǵym sizde, Uzeke, – deımin.
– Sen ózińnen bireýlerdiń jasy úlken-aý, bireýlerdiń jasy kishi eken-aý demeıdi ekensiń. Ataq, dárejesine qarap ta aıaq jımaıtyn ádetiń bar sııaqty. Sáken, jaqsy kórgennen aıtamyn, úlkenmen úlkenshe, kishimen kishishe sóıleýge daǵdylanshy. О́zińe de, ózgege de teris bolmas edi ol».
Sáken sol Uzekeńdi ómir baqı syılap, arýaǵyn qurmettep ketti. Uzekeń ony sol partııa mektebinde oqyp júrgende, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine shaqyrǵan. Biraq sol aıaýly azamat kenetten qaıtys boldy da, Sáken gazetke kele almady.
Sáken Imanasov deıtin azamattyń dostary kóp edi. Jaı adamnyń tóńiregine dostar jınala bermeıdi. Bir sharýasyn tyndyryp tastaıtyndaı laýazymdy qyzmettiń tizginen de ustaǵan joq. Jurt onyń tóńiregine azamattyq márttigi úshin úıiriletin. Zamandastyǵymyz da bolar, onyń birqatar jaqyn dostarymen biz de jaqyn aralastyq. Ol belgili synshy Zeınolla Serikqalıuly týraly jazyp ta, aýyzsha da kóp áńgime aıtatyn. Erekshe baǵalap, qurmettep aıtatyn. О́z kezeginde Zeınolla da Sáken týraly tebirenip sóıler edi. Áziline qosyp: «On orıgınalnyı paren!» deıtin. Ekeýiniń minezi kereǵar. Biraq azamattyq deıtin qazyqqa baryp toǵysatyn sııaqty.
Nurmahan Orazbek bizden bar-joǵy jarty jas qana úlken edi. Sáken onyń sol úlkendigin syılap ótti. Basqalarǵa aıtar qatqyldaý sózderin Nurekeńe kelgende irkip qalar edi. Onyń esesine, sol aǵasyna arnaǵan túıdek-túıdek óleńderi dúnıege keldi. Dostyń janyn jadyratar jarqyn joldar. Sáken qaıtqanda Nurekeń qatty ezilgen.
Bul jerde biz Sákenniń barlyq dostaryn tizip aıtaıyn dep otyrǵanymyz joq. Ol tym uzaqqa sozylar edi. О́zim tikeleı kýá bolǵan jaılar arqyly onyń dosqa degen qaltqysyz kóńilin ańǵartqym keldi. Úıinde jıi kezdestiretin Serik, Mels, Shylby sııaqty jaqyn jerles dostaryn bylaı qoıǵanda, jyl saıyn derlik qanshama dostaryn óziniń Alakóline aparyp demaldyratyn. Onyń Bek Toǵysbaev, Jolmuqan Túrikpenuly sııaqty aǵa dostarymen, Beksultan Nurjeke, Qýanyshbaı Qurmanǵalı sııaqty ini dostarymen sol Alakólde birge demalǵanbyz. Alakólde ótken úlkenniń iltıpatyna, kishiniń qurmetine bólengen sol kúnderdiń ǵajaıyptary kóńilden ketpeıdi.
Jyl saıyn derlik sol Alakólde demalýdy dástúrge aınaldyrǵan Tumanbaı aǵasymen dostyǵy bólek edi ǵoı. Saǵattar boıy aqyn aǵasy týraly dáris oqýǵa jalyqpas edi. Kóp óleńin jatqa biletin. Aǵasynyń jyr qudireti, azamattyq kelbeti týraly talaı jazdy. Adamı qarym-qatynastary qandaı jarasymdy edi. Sáken qashan da aǵasyn ilip qalyp, shymshyp otyratyn. Sirá, Tumekeń de sonysyn unatatyn bolýy kerek. Sóıtse de keıde: «Osy Sáken-aq maǵan tıisedi de otyrady!» – dep torsańdaǵandaı bolar edi. Oǵan Sákenniń jaýaby daıyn: «Jurttyń bári sizdi maqtaıdy, perishte ekenmin dep oılap qalmasyn deımin de», der edi. «Qoıshy-eı, men ózimniń kim ekenimdi bilemin ǵoı» deıtin aǵasy jaırańdap.
Sáken Tumekeńdi qanshalyqty jaqsy kórse, óz kezeginde aǵasy da óziniń jasy jaǵynan da, aqyndyq qarymy jaǵynan da tetelesine et júregi eljirep turatyn. Tipti sol Sáken de ózinen keıingi aqyn inilerine yqylas, kóńilin bildirip, qoldap otyrýdy sol Tumanbaı aǵasynan juqtyrǵandaı kóriner edi. Júrsin Erman, Serik Aqsuńqaruly, Ǵalym Jaılybaı, Ádilǵazy Qaıyrbekov, Baýyrjan Jaqyp, Nesipbek Aıtov, Rafael Nııazbekovtiń ózderi, shyǵarmashylyǵy týraly ish tartyp, kóp áńgime aıtar edi.
Sońǵy kezde Sáken biraz aýyryńqyrady, júdeńkiredi. Tipti Jazýshylar odaǵyndaǵy, basqa jerlerdegi sharalarǵa barýǵa qulqy soqpady. «Baraıyq ta» deseń, «Jurt: myna Sáken aryqtap óletin bolypty-aý dep sóz qylar» dep tartynshaqtaıtyn. Sonda Qaztýǵan jyraýdyń: «Azamat erdiń balasy jabyqqanyn bildirmes, Jamandar, mazaq qylar dep» degen sózderi kóńilge oralady.
Eli aqynyn umytqan emes, mektepte mýzeıi de bar, eskertkish te qoıylǵan, kitaptary qaıta basylyp shyǵyp jatyr. Oǵan arnalǵan aqyndar músháırasy da ótip turady. Sáken aqyn, ar aldynda dardan da taısalmaıtyn azamat soǵan laıyq ta.
Ol artynda ólmeıtuǵyn aqyndyq mura qaldyrdy. Azamattyǵy da ónege.
Mamadııar JAQYP,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
