Modernızm dáýirindegi ulttyq kıim qandaı boldy?

Áıelder men erler kostıým­­derindegi áleýmettik aıyr­ma­shylyqtar kóbinese materıal,­ dekorasııa, jıynda kıi­letin kıimniń mólsheri ar­qyly kóri­nedi. Osynyń bári birik­tirilip, kez kelgen basqa quby­lysqa qaraǵanda áldeqaıda aıqyn bolatyn halyqtyq kostıýmder jıyntyǵynyń biregeı keshenin qalyptastyrdy, bul qazaq hal­qynyń ulttyq mádenıetin qalyp­tastyrý ereksheligin kórsetedi.

Dala turǵyndarynyń aýqat­ty bóliginiń kostıými sán-sal­ta­natymen, ásemdigimen erek­shelendi. Ol qarapaıym pishilip, altyn-kúmis jiptermen, injý-marjanmen bezendirildi, asyl tastarmen tolyqtyryldy. Qazaq ulttyq kostıými úshin belgili bir jas mólsherine retteýdi esepke almasaq, sándi jáne kúndelikti kıimder úlgisinde qatań bir shekteý bolmaıdy. 

Sándi kıim kúndelikti kıimder­den erkin úlgisimen, bas kıim­niń kólemimen, áshekeılerimen erekshelendi. Kúndelikti kıim qarapaıym materıaldan tigilse, merekelik kıimderdi tigýge bar­qyt, jibek, barshyn, qymbat teri qol­danǵan. 

HVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda orys pen qazaqtyń jáne Ortalyq Azııa halyqtarynyń arasynda saýda-sattyq turaqty boldy. Al HIH ǵasyrdyń alǵash­qy onjyldyǵynda shıkizat ım­por­tynyń kólemi kúrt ósti. Reseı eksportynyń basym bóligi maqta, matalar boldy. Sol sebepti bas­qa taýarlar artta qaldy (nan, bylǵary, metall ónimderi). Bul matalar Ortalyq Azııa men Qash­qarııa matalarymen básekege tús­ti.

Qazaqstanǵa kapıtalızm engen saıyn, Reseıden kelgen taýar­lar Ortalyq Azııa ónimderin yǵys­tyra bastady. I.Levshın HIH ǵ. basynda kedeıler kıimdi úı jıhazdarynyń matalarynan jáne kıizden kıse, HIH ǵ. ortasynda qazaqtar satyp alynǵan mata­­lardan kıim kıe bastaǵanyn jaz­­dy.
HVIII-HIH ǵasyrlar qazaq­tar­dyń erler men áıelder kıi­miniń jıyn­tyǵy Qazaqstan aýma­ǵynda turaqty jáne birkelki boldy. Kıimderdegi áleýmettik aıyr­mashylyqtar kóbinese matanyń sapasymen jáne árlenýimen bir ýaqytta kıetin kıim sanymen anyq­talǵan.

Sýretterde, kitaptarda jáne pla­kat­tarda kóbinese shynaıy tarıhı sıpattamalarǵa az uq­saıtyn, muraǵatta bar kostıýmder qaıtalanady. Iаǵnı bylaı aıt­qanda, ártúrli janýarlardyń terisimen qaptalǵan, kóbinese qazaq bıleýshileriniń elıtasyna beınelengen shekpen men bas kıim – zamanaýı sýretshilerdiń qııaly. Al qazaq kostıýmderiniń tarıhy tym az zerttelgen. Mysa­ly, Qazaqstan tarıhy boıynsha keıbir kitaptarda mynadaı dálel keltiriledi: túzde qara­paıym kóshpendi han nemese sul­tandy kezdestirgende, attan túsip, oń jaq tizesine turyp, bas ıedi. Bul jaǵdaıda han nemese sultan sálemdesýdiń jaýaby retinde oń qolyn jolaýshynyń oń ıyǵyna qoıatyn. Árıne, osy jerde týyndaıtyn oryndy saýal bar: qarapaıym kóshpendi qarsy kele jatqan bir top adamnyń ishinen aqsúıekti qalaı tanıdy? Máselen, HVIII jáne HH ǵasyrdyń basynda qazaq bıleýshileri qara-qońyr túlki terisimen qaptalǵan konkýs tárizdi aq nemese qyzyl tústi bas kıim kıgenin aıtýǵa bolady. 

HVIII-HH ǵasyrlardyń qu­jat­tyq derekkózderimen tanys­qan tarıhshylar qazaq kıimderi týraly óte qyzyqty aqparatqa kezigedi. Shapannyń san alýan túrleri, olardyń stıli, tús­teri, sán elementteri men oıý-órnegi tańǵaldyrady. Qazaq aqsúıek­teriniń kıimderi, Eýrazııanyń basqa da halyqtarynyń artyq­shylyqty qaýymdary sııaqty, bel­gili bir kosmopolıtızmmen,­ ıaǵnı ártúrli stılder men úl­gilerdiń jıyntyǵymen erek­she­lendi. Qazirgi ýaqytta dúkender­de turǵan shapandardaǵy oıý-órnekter ulǵaıtylǵan – bul teatrlyq kostıýmderdiń áseri, ol kórermen oıý-órnektiń element­terin qashyqtan ajyrata alýy úshin jasalǵan, biraq keıingi óner týyndylarynda, baspa ónimderi men ulttyq kıimderdi jappaı tırajdaýda bul oılastyrylmaǵan degendi aıtady mamandar.

Qazaq oıý-órnekteriniń baı jáne alýan túrli bolǵany Reseı Etnografııalyq murajaıynda saqtalǵan. Buǵan HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda qazaq sul­tandarynyń bas kıimderi, sonymen qatar HVIII-HIH ǵasyrlarda jasalǵan je­ke sýretter dálel.

Tús – kıimniń obrazynda úl­ken ról oınady. Qujattyq derek­kózderge júginsek, bıleýshi elıta ókilderiniń sándi kıimi bolyp sanal­ǵan shapandar, kóbinese qyzyl, alqyzyl, qońyr qyzǵylt, qyzylkúreń reńkti barqyt nemese qyrmyzy matalardan tigildi.      HVIII ǵasyrda barlyq handar men sultandar osylaı kıindi, biraq júzjyldyqtyń aıaǵynda bul kıim túrin kúrdeli fasondy jáne ár tústi qamqa kıimder yǵystyra bas­tady. Bul, bir ja­ǵy­nan, kıimniń belgi element­teriniń evolıýsııasyn kórsetedi, ekinshi jaǵynan, qarapaıym kóshpendiniń mundaı kıimderdi satyp alýǵa qarjysy bolǵan joq jáne ol kıimdermen qarapaıym ortaǵa shyǵýǵa bol­maı­dy, sebebi ol bıleýshi elı­tanyń ereksheligi bolyp sanaldy.

Birqatar jazba derekkóz­derde sánqoı jáne talǵammen kıiný­di biletin Jáńgir han týraly baıandalǵan. Zamandastary ony merýert tasty jasyl, kúl­gin, alqyzyl tústi shapanda, bire­se qamzolda, endi birde orys ás­keri ofıseriniń formasyn­da sýret­­teıdi. Sonymen qosa, qazaq sul­tandary men qojalar ashyq, túr­li-tústi jibek jáne basqa matalar­dan tigilgen orta­ǵasyrlyq shekpender kıdi. Iаǵnı, qazirgi zamanǵy sýret­shilerdiń portretterine qara­mastan, qazaq bıleýshi elı­tasynyń kıimderi, sándik kıimderdi qosa alǵanda birtektes bolmaǵanyn kóremiz. Aıta ketetin jaıt, kóptegen ortaazııalyq bıleýshiler men reseılik monarhtar qazaq aq­súıekterine jeke óziniń qala­ýy­na qaraı arnaıy úlgimen tigil­gen sándi shekpenderdi syıǵa tart­qan. Sondaı-aq qarý-jaraqqa da baılanysty sán bolǵan: eger bir qylysh gaýhar tastarmen bezendirilse, endi bireýi altynmen, kúmispen qaptalyp, bir-birinen bezendirý stılimen jáne t.b. qasıetterimen erekshelendi. 

Qazaq bıleýshileri kıimniń sáni men tańbalyq elementterine asa mán bergenin Nuraly, Eraly jáne Abylaı handardyń patsha ókimetimen jazysqan hattarynan kórýge bolady. Handar bas kıimniń jıegine arnalǵan teriniń sapasy tómen nemese reńki durys emes dep orynborlyq sheneýnikterdi birneshe márte aıyptaǵan nemese patshalyq sheneýnik osy zattardyń egjeı-tegjeıin bilmegendikten, olar­dyń handyq abyroıyn esepke almaı, qara túlki terisiniń ornyna sary nemese aq túlki terisin jibergende olar qorlanatyn bolǵan.

Jalpy, qazaq bıleýshi elıta­synyń epıstolıarlyq murasy qa­zaq handyǵynyń bıleýshileri Or­talyq Azııa memleketterimen jáne halyqtarymen dástúrli halyq­aralyq qarym-qatynasta bol­ǵany týraly mol maǵlumat beredi.

Búgingi tańda Qazaqstannyń sımvoly bolyp qar barysy tańdaldy. Bul janýardyń qazaq mem­lekettiginiń tarıhyndaǵy or­ny erekshe. Qazaq handary bas­qa memleketterdiń bıleý­shi­lerine erekshe qurmet jáne syı­lastyqtyń belgisi retinde tiri barystardy syıǵa tartqan. My­saly, Ábilqaıyr han 1740 jy­ly Iran shahy Nadırýǵa erekshe qurmet retinde qar barysyn syıl­aǵan.

Qazaqstannyń irgeles memlekettermen halyqaralyq qarym-qatynasty nyǵaıtýy barysynda barys terisi asa mańyzdy oryn aldy. Ásirese HVIII ǵasyrdyń 60-jyldary Orta júzdiń bedeldi sultany Ábilfaıyz reseılik ımperatorǵa erekshe qurmet retinde osyndaı syılyq jasady.

Basqa eldermen belsendi taýar almasý nátıjesinde qazaq da­lasyna ımporttyq buıymdar kire bastady, biraq oǵan dala qoǵa­mynyń elıtasy ǵana qol jet­kize aldy. HIH ǵasyrdyń ortasynan kóılekter negizinen reseılik ala shyttan, qytaılyq jáne basqa da fabrıkalyq qa­ǵaz matalardan tigile bastady, sony­men qosa aq matalar da qol­danyldy; al bir tústes matalar kóılek tigýde óte sırek paıdalanyldy. Syrttan ákelingen matalardy kóbinese aqsúıekter tutyndy. Qazaqtardyń negizgi bóligi bylǵary, teri, úıdegi jún­nen jasalǵan buıymdardy qol­dandy. Baı áıelder kóılekterin jibekten, atlastan, barqyttan, zerli matalardan tikti; olar erekshe úlgimen erekshelengen joq. Ony kúndelikti kóılek ústinen nemese ishindegi kóılek syrtynan kıdi. Jibekti ortaazııalyqtar unat­ty, al Qazaqstannyń shyǵy­synda qytaılyq jibek paıdalanylyp, tek HH ǵasyrdyń basynda qoldanysqa reseılik fabrıkalyq jibek endi. Jas kelinshekter men qyzdar óz kóılekteriniń keý­de tusyn, etegi men jeńin keste­leýdi jáne japsyrmalarmen áshe­­keıleýdi sánge aınaldyrdy. Aldyńǵy jaǵadan etegine deıin tutas syzyqpen shekpendi áshe­keı­lengendeı japsyra ti­gý­ sı­rek boldy. Kestelengen jel­bir­shegi jáne áshekeıleri bar kóı­lekterde áshekeı buıymdar kóı­lektiń ashyq jerleri men tigis­terin jaýyp turatyn. Baı áıel­der sándik shapandardy qym­bat matadan tigip, keıde ony oqa­men, kes­temen jáne terimen áshe­keılegen. Biraq HH ǵasyrdyń ortasynda sándi kıim retinde uzyn jeńdi qamzoldar sanaldy. Sándi, qymbat áshekeılengen shapandar úılený kıimi retinde de saqtalyp otyrdy.

Áıelderdiń tonyn kóbinese túl­ki terisinen jasady. Sonymen qatar, eltiri, eshkiniń terisi paıdalanyldy. Baılar tondaryn kámshat terisinen nemese basqa da baǵaly mamyqty ań terilerinen tikti. Astarlaýǵa ashyq tústi qym­bat mata (jibek, barqyt) kóbi­nese atlas jáne basqa da qaǵaz matalardy qoldandy. Tonnyń ishki shetteri mata kesindisimen tigilip, syrty túlki nemese kám­shat terisimen kómkerildi. Keıde tondy barqyt nemese oqaly jo­laq­tarmen áshekeıledi. 

Qazaq qyzdarynyń kıimindegi bir erekshe dúnıe – aldyńǵy ja­ǵy tigilmegen beldemshe (ıýbka) táriz­di qaýsyrma kıim. Baı áıel­der beldemsheni barqyttan nemese jibekten tigip, oqa jáne kám­shat terisimen kómkerdi. Bel­dikti barqyttan, qamqadan, shuǵa­dan jasady: olardyń pishini men áshekeıleri bylǵarydan kem bolǵan joq. Olar qatty negiz­ge (kıiz, bylǵary, tigisti mata) tigildi jáne keıde tómengi jıegi marjandarmen, usaq mon­shaqtarmen bezendirildi, keıde mys nemese kúmis oıýlarmen, tastar­men sándeldi. Keıbir baı qyz­dar sán qýyp, zergerler jasa­ǵan oıýly kúmis beldikterge qumar boldy. Sondaı-aq Soltús­tik-Batys Qazaqstannyń baı qyzdary (Bókeı ordasy, Kishi júz) ashyq tústi barqyttan tigi­lip, altynmen zerlengen erekshe taqııa kıdi. Qazaqstannyń oń­tús­tiginde turmysy jaqsy qaz­aq­tar óz qyzdaryna kóbinese óz­bek­she jasalǵan, al soltústik pen batysynda tatar naqyshta jasalǵan taqııalar satyp alatyn bolǵan. Baı qyzdar men kelinshekter áshekeılengen aıaq kıimder kıdi. Sándi etikter men kebisterdi jasyl jáne qyzyl bylǵarydan, safıannan, al HH ǵasyrda fabrıkalyq laktalǵan bylǵarydan tikti. 

HIH ǵasyrdyń sońyna qa­raı qyz-kelinshekter shalbar kımeıtin boldy. Buryn qazaq qyzdary, ásirese atqa mingende shalbar qajetti kıimniń biri bolatyn, olar erlerdikindeı shuǵadan, qaǵaz tárizdi qalyń matalar men qoıdyń júninen tigildi. Baı qyzdarda kóship-qoný úshin erekshe talǵamdaǵy, yńǵaıly barqyt, jibek jáne basqa da qymbat matalardan tigilgen, áshekeıli shalbarlary bolatyn.

Erler kıimi eki túrli kóılek­ten, ishki jáne syrtqy shalbardan, jeńil syrt kıimnen, ártúrli matalardan tigilgen jińishke jáne keń arqaly shekpennen tur­dy. Bylǵary jáne mata beldeý kostıýmniń mindetti bólshegi sanaldy. HIH ǵasyrdyń ortasyna deıin erler kıim-kesheginiń arasynda eń baǵaly kıim bolyp tómengi jaǵynda ishinen tiligi bar, uzyn balaqty, juqa ılengen, sary kúdeli shalbar sanaldy. Balaǵy jibek oıý-órnektermen tigilip, jıekteri ádemi taspamen, oqamen kómkerildi. Bylǵary áde­mi shalbarlardyń balaǵyn syrtqa shyǵaryp kıgen. Baı adam­dar ózderiniń baılyǵyn kórsetý úshin, tipti, jyly aýa raıynda birneshe shapan aýystyryp kıetin bolǵan. Tystalǵan tondy (ishik) óte baı adamdar kıgen. Olar baǵaly ań terilerinen tigildi. Ishikti shuǵa, barqyt, jyl­tyr atlas­pen qap­taǵan. Qaıyr­maly úlken keń jaǵaǵa mamyq júndi ańnyń terisin paıdalanǵan. 

Kıimnen basqa úlken semantı­kalyq júkti qazaqtardyń zer­ger­lik áshekeıleri alyp kel­di. Ǵylymı jáne ǵylymı-kóp­shi­lik baspa ónimderin bezen­dirý barysynda jáne de qazirgi dekoratıvti-qol­danbaly ónerde, kilem ónimderinde bir ǵana oıý-órnek qoldanylyp jatyr. Sonymen qatar dala bıleý­shileriniń zergerlik áshekeı­leri men mór tańbalary oıý-órnekterdiń áldeqaıda mol bol­ǵa­nyn kórsetedi. Biraq olardy bizdiń sýretshiler men dekorator-sheberler az zerttegen. 

О́tken ǵasyrlardyń jazba de­rek­kózderine sáıkes, júzik, mór­degi órnek arqyly mórdiń ıesin, qaýymyn bilýge bolady. Aı­talyq, tamshy tárizdi pishin bıleýshi elıtaǵa tán boldy, kıeli qaýym qojalar domalaq pishindi júzik-mór, batyrlar men starshınalar sopaq, almurt jáne sharshy tárizdes júzik-mór taqty.

Qoryta kelgende, qazaq dala­synda, qazaq qoǵamynyń bar­lyq salalarynda, onyń ishinde sándik jáne qoldanbaly óner­de únemi ózgerister bolyp tur­ǵan. Sondaı-aq ulttyq kıim úlgi­si kıim ıesiniń áleýmettik kór­set­kishi boldy jáne ıesi týraly belgili bir aqparat berip, onyń qoǵamdaǵy alatyn ornyn kór­setti. Sırek jáne qymbat ónim­deri bar adamdar qoǵamdaǵy áleýmettik mártebesin kórsetti, sol arqyly qoǵamdaǵy belgili bir sheńberde óz ornyn atap ótýge tyrysty. Bizdiń jaǵdaıda bul maqala P.Bordeniń teorııa­syn dáleldeıdi, ıaǵnı ár adam kıim-keshekter arqyly ózi týraly ártúrli aqparat bere alady. 

Baqytgúl NURǴOJINA,

Ulttyq murajaıdyń ǵylymı qyzmetkeri,
tarıh ǵylymdarynyń magıstri